Ne ákim bol, ne arheolog bol!

Úkimet nazaryna

Jergilikti aýqymda qozǵala beretin máselege núkte qoıatyn memlekettik deńgeıdegi sheshim qabyldansa, shirkin! Taraz qalasyna ákim bolǵan sheneýnikterdiń kózi Elbasy tııa­naqtap tapsyrǵan óndiriske, óner­kásipke emes, bazarǵa túsedi. Tús­kende, baǵa men salyqqa bas-kóz bolatyn parasatty basshy retinde hal-jaǵdaı suraı kelse jaqsy ǵoı. Joq, olar kúregi men qaılasyn arqalaǵan arheologtarsha «bazar­dyń astynda kóne qala bar, sony qazý kerek» dep kúshke minedi. Bir qyzyǵy, jıyrma jylǵa jýyq ýaqyttan beri kúrek-qaı­la­syn shoshańdatyp kele jatqan «ákim-arheologtarǵa» bazar bas­shy­larynyń da, «bazar jaǵalap» kún kórgen qarapaıym halyqtyń da eti úırengen. «E-e, bul da baıaǵylardyń jolyn qushyp, el-jurttyń aldynda uıatty bolaıyn dep júr ǵoı» deıdi de qoıady. О́ıtkeni, sol tusta «bazardyń astynda kóne qala ǵımarattary kómilip jatyr» degen málim de beımálim derek pen dáıekke ıek artyp, «qazba jumystaryna» shuǵyl kirisip ketken. Turpaıy arheologııalyq «qazba jumy­sy­nyń» aıaǵy sıyrquımyshaqtanyp, eki shuńqyrmen támam bolǵan. Al oıdan-qyrdan jınalǵan jal­da­maly jumysshylardyń izi óshken soń álgi shuńqyrlar bazardyń jý­yndy-shaıyndy tógip, qoqys tastaıtyn ornyna aınaldy. Abyz tarıhtyń saqalyna jarma­syp, betine túkirýdiń esh óńirde bolmaǵan osy soraqy mysalynan qazirgi ákimder qorytyndy shy­ǵarýdyń ornyna, taǵy da  arheo­logtardyń «baqshasyna» túsip, «qazamyz» da, «qatyramyzǵa» basýda. Sondyqtan bizdiń kóńilimizdi alańdatyp, qolymyzǵa qalam alǵyzǵan «Bazar astynda jatqan kóne qalany qazý kerek» degen usynysty arheologııalyq qazba jumystarynyń el deńgeıindegi bilikti mamandary emes, qaltasy qalyń jergilikti baılar kóterip, ony ákimderdiń jalaýlatyp ilip áketetini nelikten?» degen saýal. Eger «Tólebaı bazarynyń» et pen jemis-jıdek satatyn pavıl­ondarynyń aýmaǵy astynda kóne qala qırandylary jatyr, sony jedel zertteý qajet bolyp tur dese, ondaı mańyzdy másele Úkimet deńgeıinde, keń aýqymda oılastyrylmaýshy ma edi?! Oı­las­tyrylǵanda, el mádenıeti men tarıhyna, týrızmine qatysty mınıstrlikter men Á.Marǵulan atyn­daǵy Arheologııa ınstıtýty aqyl qospaı ma? Ol úshin tarıh ǵalymdarynan, professor-arheologtardan turatyn bedeldi memlekettik komıssııa qurylmaı ma? Olar osy ıgi istiń basy-qasynda júrmeı me? О́ıtkeni, memleket tarapynan óte qomaqty qara­ja­t­ty qajet etetin bul másele eń al­dymen «Mádenı mura» baǵdar­la­masyna engizilip, sosyn uzaq jyldarǵa jasalǵan joba negizinde qolǵa alynýy kerek ekeni belgili. О́kinishke qaraı, kóne Taraz qa­la­sy qırandylaryna qatysty qolǵa alynǵaly jatqan «jabaıy ar­heolo­gııalyq» jumystan Úki­met te, tıisti mınıstrlikter de,  Á.Marǵulan atyn­­daǵy Arheologııa ınstıtýty da habar­syz. Al «ákim-arheologtardyń» ók­tem­digi men ózim bilermendigi jer astyn­da «typ-tynysh» jatqan kóne sha­har qaldyqtaryn myń jylda da qaı­ta qalpyna keltire almastaı qııa­natqa ushyratýy bek múmkin. Kóne shaharǵa al­ǵash­qy ǵyly­mı qazba jumystaryn 1920 jyly M.E.Masson bastaǵan eks­pedısııa júrgizipti. Sodan keıin Taraz qa­la­­sy­nyń ornyna keshendi túr­de ar­heo­­logııalyq qazba jumys­tary júr­­­­gizilmegen. Eshqandaı memlekettik baǵ­darlamaǵa da engizilmegen. Son­dyq­tan, bul másele tek qana memlekettik deńgeıde sheshýdi qajet etedi. Áıt­pese, eki myń jyldan astam tarıhy bar delinetin kóne qalanyń ornyn bir-eki jylda qazyp, ony aspan astyn­daǵy ashyq mýzeıge aınal­dy­ryp, el ıgiligine usyna sa­la­­myz deý ush­qalaqtyq bolyp ta­by­la­d­y. О́ıt­­keni, ınemen qudyq qaz­ǵandaı arheologııalyq ju­mysty birer jyl­­­da atqarý mat­e­rıal­dyq jaǵy­nan da, fızıkalyq turǵy­dan da múm­­k­in emes. Birneshe ondaǵan jyl­­darǵa sozyla­tyn bul jumys­qa ob­lys­tyń on jyl­dyq bıýdjeti de jetpeıdi. Sondyq­tan Elbasy­nyń pár­menimen, Úkimet­tiń qaý­ly­symen iske asyry­latyn aý­qym­dy isti kút­ken abzal. «Qazaq­stan Res­pýblı­ka­sy­­nyń tarıhı jáne má­denı es­kert­kishter jıyn­tyǵy» degen ki­tap­­tyń (Al­maty, 2002 j.) Jambyl ob­­­ly­sy­na arnalǵan to­myn­daǵy 57-betten bas­talatyn «Ta­raz qalasy» degen taraý bar. Sol  ǵylymı tur­ǵy­da tu­jy­­­rym­dal­ǵan ma­qalany mu­qııat oqyp, on­daǵy 1865 jyly sy­zyl­­ǵan ejel­­gi jos­par­ǵa nazar aý­dar­ǵan­dar, ejelgi Taraz qalasy men Áýlıeata bekinisi­niń búginde adam kóptep qo­nys­tan­ǵan birneshe kóshe­lerdiń as­tyn­da jat­qanyna kóz jetkizedi. Al ol a­ý­maq tek qana «Tó­le­baı» bazary ǵana emes, sony­men birge bir jaǵy «Shah­­rıstan», ekinshi ja­ǵy «Dúıse­baı» bo­­­lyp, orta­syn­da «Erke­bu­lan», «Na­­­zar», «At­ele», «Raıhan» jáne TRT degen sııaqty irili-usaqty 20-dan astam bazardy qamtyp ja­tyr. Olarǵa kirip-shy­ǵatyn úl­kendi-ki­shi­li joldar men turǵyn úıge toly kó­sheler qan­sha­ma?!. Kóne Taraz qala­sy­­nyń or­­nyn qazý óte aýqymdy já­ne jaýap­ty memlekettik jumys deıtinimiz, mine, son­dyqtan. Al oı­dan-qyr­dan jı­nal­­ǵan jaldama­ly arzan jumysshy kúsh­terine  «Tóle­baı» ba­­z­arynyń «et kor­­pýsy» or­na­las­qan tustaǵy on-jıyr­­ma so­tyq jerdi apaı-topaı qaz­dyra sa­lyp, onyń ba­syna Qoja­na­syr ata­­myz­dyń la­shy­ǵy sııaqty bir­de­ńeni dereý qal­qı­typ, alys-ja­qynnan at terletip kel­gen týrısterge: «Mine, ejelgi Ta­raz qalasy osy», dep kór­setý – eki myń jyl­dyq ta­rıhy bar abyz shahardyń ataq-dańqy aldynda da, Tarazdy álemge tanytý úshin bul qa­lany tizimine engizip otyrǵan IýNESKO syn­dy bedeldi uıym al­dynda da uıat. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıi­ni, bazardy kóshirý – jergilikti bılik quzyryndaǵy áńgime de, al kóne sha­har qırandylaryn ashyq mý­zeıge aı­nal­dyramyz  deý – memlekettik deń­geı­de oılasatyn máse­le. Taraz qala­sy ákimi B.Orynbekov áli de bolsa jel sózdi jelpildetý­shiler­diń aıtqa­ny­na kónip, aı­daýyn­da ketpese eken deımiz. Ol úshin myna mysaldy aıta ketkenniń ar­tyqtyǵy bolmas. 1976 jyly Qy­taı­­daǵy Sıan qalasynyń mańa­ıyn­da bir sharýa qudyq qazamyn dep júrip beti ja­býly úńgirge qu­lap túsedi. Esin jısa, jer astynda sap túzegen myń­daǵan «jaýynger» tur! «Arbalary», «at­tary», «qarý-ja­raq­­tary­na» deıin bar! Mine, qytaı ar­heo­logtary osy jerdi uzaq jyl qaz­dy. Biraq júz­de­gen ǵasyr­lar bo­ıy din aman turǵan sol jádi­ger-ter­ra­kotalar ashyq aspan as­tyna shy­ǵa­rylyp, jurt na­za­ry­na usy­nyl­ǵan­nan keıin jarylyp, úgitilip, qırap, syna bas­taǵan. Endi qytaı­dyń ǵa­lym-arheo­log­tary sol terrakota­lar­dy jer as­tynda bu­zyl­maı tur­ǵan berik qal­py­na qaı­tadan keltire almaı álek bolýda. Shetel ǵalym­darynyń san túrli hımııalyq táji­rı­belerine de júgi­ný­­de. Biraq izdenis nátıje berer emes. «Kóne Taraz qalasynyń or­ny­na ar­heo­logııa­lyq qazba jumys­ta­ryn júr­­gizý kerek, sóıtip ony ashyq aspan as­tyn­daǵy mýzeıge aınaldyrý qajet» degen uran­dardy estip, oqyǵan saıyn osy mysal oıymyzǵa orala beredi. «Jany ashymastyń qasynda ba­syń aýyrmasyn». Kóne shahar jádi­ger­lerine jany ashyǵansyp júr­gen­der­diń, kúni erteń sol tarıhı jádi­ger­ler qo­qys astynda qal­sa, basqasha saı­raýy ábden múmkin. Sondyqtan jer­gilikti aýqymda qaı­ta-qaıta qoz­ǵa­­la beretin osy bir ush­qary máselege birjola núk­te qoıatyn memlekettik deń­geı­degi sheshim qabyl­dansa eken deımiz. Kósemáli SÁTTIBAIULY,Taraz.