Eki myń jylqyly Boranbaı aýyly

Shalǵaıdaǵy aýylǵa jetý de ońaı emes. Jýrnalısterdiń bul jaq­qa sırek joldary túsedi. Alys­tyǵynan emes, taqyr-tu­qyr jol qıyndyǵynan qashqa­laqtaǵannan. Myń­ǵyr­ǵan jyl­qy­sy bar aýyl qaı­da­syń dep erteletip jolǵa sha­ǵyp ketip edik. Oblys orta­ly­ǵynan Ertis aýy­lyna jetkenshe júz bálenbaı shaqyrym, ári qa­raı taǵy da júzdi qosyp Bu­lanbaı aýylyna da kelip jettik-aý. Osy jerde Amantaı degen aǵa­myz turady. Jáı adam emes deıdi biletinder. Sharýa qojalyǵynyń aty da elden erekshe: Altaı-Qarpyq-Saı­dolla-Sarytoqa dep atalady.  Bu­lanbaı bólimshesi Sileti aýyl­dyq aýmaǵyna qaraı­dy. Bizdi aryq­sha, qyzylshy­raı­ly kelgen, kórgennen jyly tartyp qa­raı­tyn jigit aǵasy, sulý júzdi qara­kóz apamyz ekeýlep qarsy aldy. – Ata-babalardyń qonys etken jeri Esil, Nura, Sarysý, Kó­nek taýy, Amantaý, Toqanyń Boz­kóli.  Altaı-Qarpyqtar otyz eki bolys bolypty. Qýandyq-Qar­pyq­tar áýleti, Musa babamyzǵa bitken dáýlettiń Ertis ózeniniń jaǵasy, Sileti dalasyn mekendep qalǵan Sarytoqa atalǵan bú­gingi urpaǵyna jetkeni de tegin emes, árkimge bir eki myń jylqy bite bermes dep yrym etemiz. Birjan men Sara aıtysynda: Surasań arǵy atamdy Qýandyqty, Qylypty zamanynda jýandyqty, Aqqoshqar Saıdalynyń zamanynda, Bir kólden 40 myń jylqy sýarypty, Surasań arǵy atamdy Altaı-Qarpyq, Jelini qurady eken atpen tar­typ, – degen joldar bar. Amantaı aǵa áńgimesin osy­laı­sha áriden bastady.  Balalyq shaq­tyń qyzyǵyn bazarlaı almaı, tirshilik taýqymetin tartyp ósken, ómirden kórgen-túıgeni mol adam ekeni baıqalady. О́mi­riniń 40 jylyn jylqy baǵyp, at ústinde ótkizgen jylqyshynyń tájirıbesi de  mol kórinedi. Shet elde táýligine 360 sha­qyrym jer júretin jylqyny Gı­nesstiń rekordtar kitabyna ja­zyp jatady, al, ózimizdiń ja­by tuqymdy jylqylar táýligine 500 shaqyrymǵa deıin jerdi jú­rip ótedi, deıdi Amantaı. Sonda sizdiń sharýashylyq qandaı jyl­qy ósiredi degen suraqqa Kereký-Ertis óńiri, myna bizdiń Sileti da­lasynyń qysy qatty, aıazy bet qaratpaıdy. Soltústiktiń osyn­daı yzǵarly  qysyna, jazdaǵy ap­tap ystyǵyna tózimdi, erekshe kútip-baptaýdy qajet ete qoı­maı­tyn mal qajet. Dalanyń ba­ıyrǵy jylqysy osy jaby tu­qymy, jerdiń ıesi de, kıesi de osy dep jaýap berdi aǵamyz. Osy­dan eki-úsh jyl buryn jyl­qy ósirýdi zertteıtin akademık Igor Nechaev Almatydan Bulan­baı aýyly qaıdasyń dep Amantaı aǵamyzdy izdep kelse kerek. Bir apta Sileti dalasyn aralap, Jalaýly kóliniń, Ertis ózeni ja­ǵasynda shurqyraı jaıylyp júr­­gen tabyn-tabyn jylqy úıi­rin kórip ǵajap tańǵalypty. О́t­ken ǵasyrda quryp bitken degen jaby tuqymynyń Jalaýlynyń jaǵasyn jarqyratyp, tolqyn­daı tolqyǵan, qalyń qoldaı qap­taǵan  órisine kaıran qalypty. So­dan, osy jerde oqyǵany mol qala akademıgi men jylqy baǵý­dyń qyr-syryn meńgergen  «dala akademıgi» aldaǵy jyldarǵa keshendi jospar jasapty. Akademık Igor Nechaev barlyq sarap­ta­malaryn jasap, bul jyl­qy­lar­dyń jaby tuqymy ekenine anyq kóz jetkizipti. Bul kúnderi Bulanbaıdyń Amantaıy baǵatyn jylqylar máselesin «Jylqy sha­rýashylyǵy mal azyǵyn ón­dirý ǵylymı zertteý seriktestigi» qolǵa alyp birlesip jumys ja­saýda. Maqsattary aldaǵy jyl­dary osy sharýashylyq negizinde jylqy zaýytyn ashý bo­lyp otyr. Jalpy, jylqy sany, bıeler sany 400 bolýy kerek degen, ıaǵnı, zaýyt ashýǵa qajetti degen ólshemderdiń barlyǵy bar. Sonymen birge,  Bulanbaıǵa kelgen ekinshi bir qonaǵymyz bar, ol Jaqsylyq Úshkempirov aǵamyz eken. Sportshy aǵamyzdyń soń­ǵy jyldary jylqy sharýa­shy­ly­ǵyn órkendetýge úles qosyp kele jatqanyn bárimiz de bilemiz. Bul aǵamyz da jaby tu­qym­dy jylqy ósirýge den qoıyp Aman­taı aǵanyń tabynynan 200 jylqy satyp alypty. Oblys áki­mi Baqytjan Saǵyntaev ta alys­taǵy aýyldardy aralaıtyn jol­sapary kezinde kelip ketken. Sileti kóli men Jalaýly kól­deriniń ara qashyqtyǵy 40 sha­qy­rym shamasynda eken. Osy eki kól­diń basyn tuıyqtap  turǵan bas­­qa da irili-usaqty kólder bar, barlyǵynyń arasy úlken bir tú­bek­ti quraıdy, al, dál shyǵar aýy­zynda Bulanbaı aýyly tur. Bul «bekinisti» qaharly qysta da, jaı­dary jazda da jylqy taby­ny­nyń saıaq shyǵyp ketpeýine de, ury-qarynyń áreketine de tos­qaýyl bola alatyn tabıǵı qorǵan deýge bolady. Ekinshiden, aıazdy, bo­randy  kúnderi kól jıegindegi qa­mys quraqtar qardy óz boıynda ustap qalady da, eki kóldiń ara­syndaǵy qar jup-juqa kúıinde qalady, bul tabynnyń qıyn­dyq­syz tebindeýine jaqsy múmkindik beredi. Al osyndaı tabıǵı múm­kin­dikti utymdy paıdalanbaı, ta­byn-tabyn jylqy ósirmeı kór,  deıdi aǵamyz bizge kóldiń sol bir tusyn qolymen nusqap kórsetip. Iá, mundaıdy seze bilý tek ta­bıǵat syryn janymen túsingen adam­nyń ǵana qolynan keledi. Qys­qy keń dala. Jalaýly kól ja­ǵasy. Uıysa, terbetile jaıylǵan qa­lyń jylqy. Osy bir ǵajap kó­riniske qyzyǵa qarap qalyppyz. Byltyr qys qansha qatal bolsa da jylqyshylarymyz 600 qulyn al­dy. Munyń ózi bir tabyn. Bıyl da sondaı bolar, dedi jylqyshy kól jaǵalaı ketip bara jatqan ta­bynǵa qarap turyp. Qupııasy mol Jalaýly kóliniń jaǵasynda turmyz. Paıdasyn kó­re­min degen adamǵa, bul kólde tuz qory da, balyǵy da molynan jetedi. Jáne de kólden tuzdan bólek dári-dármektik qasıeti bar beshofıt, Mendeleev tablısasyndaǵy ózge  de  mıneraldardy  mol óndi­re alar edik, deıdi aǵa. Endi bul isti myqtap qolǵa alý úshin, kerek qural-jabdyqtardy Germanııadan arnaıy zakazben aldyrmaqshy. Al, kóldiń qalyń shóp ósetin aı­na­la­sy kezinde ataqty baılardyń jaı­laýy, myńǵyrǵan jylqy júrgen jer desedi. Sol zaman qaıta oral­ǵandaı. Búginde Amantaı Mýsın­niń eki myń jylqysy osy kóldiń jaǵalaýynda jaıylyp júr. Álgi aıtyp otyrǵan mıneraldaryńyz­dyń malǵa da, janǵa da paıdasy qa­laı tıip otyrǵany endi túsinikti bolar. Myńǵyrtyp jylqy malyn ósirý shuraıly, sýly, nýly jerge de baılanysty, ekinshiden, jańa tu­qym alý, jylqylar arasyn ja­ńartyp, jańǵyrtyp otyrý jyl­qy­shylar úshin basty mindet. Sa­ny da kóp, sapasy da osal bol­maýy kerek. Sapaly tuqym bolǵan soń da jylqy malynyń sany kóbeıedi. Osy maqsat úshin jaz aıynda jyl saıyn jylqy sharýa­shylyǵy salasyn zerttep jazyp júr­gen elimizdiń ǵalymdaryn Bu­lanbaıǵa shaqyryp, ǵylymı túrde zerdelep jumys jasaýǵa týra keledi. Jylqyshy myńǵyrǵan jyl­qym jetedi, toldym-boldym dep aýylynda otyra bermeıdi eken. Eli­mizdiń aýdan, aýyldaryn aralap, ár tabynnan tuqymy jaqsy erekshe jylqylardy tańdap alyp, óz jylqylarynyń arasyna áke­lip, tabyn ortasyn jańartyp tu­ra­dy eken. О́zi qurǵan jylqy sha­rýashylyǵynda balalary da birge birlesip eńbek etedi. Osy Bulanbaı aýyly keńes óki­meti jyldarynda «Sileti» sov­ho­zynyń fermasy boldy. Sovhoz múl­ki jekeshelendirilgennen keıin aýyl turǵyndary tarap jan-jaq­qa ketti de qaldy. Úıler degenińiz bos qaldy. Sol bos qalǵan úıler­diń birine Amantaı aǵa jaıǵasyp, en dalada mal, ásirese, jylqy ósi­re bastady. Barlyq oı-armany keń dalany amanattap urpaǵyna qal­dy­ryp ketken ata-baba jolyn qý­yp, osy kúngi jańa qazaq baıynyń úlgisin jasap, elge, ózge jurtqa ta­nytý boldy. Mynadaı jeriń, my­nadaı eliń turǵanda mal baǵyp, jylqy ósirý degeniń naǵyz baı­lyq, jaqsy ómir súrýdiń  qolyńa ózi kelip túskenimen birdeı. Beıneti de jetedi. Sileti dalasy na­ǵyz tabyn-tabyn jylqy ósiretin jer ekenine kózi jetti. Ákeleri, aýyldyń shaldary jyr ǵyp aı­typ otyratyn Aqqoshqar-Saı­da­ly, Máti-Dáýlen sekildi jyl­qy­la­rynyń sany 10-15 myńǵa jetken qazaq baılarynyń bolǵany da shyndyq qoı. Átteń,  keńestik ke­zeńde myńdap jylqy us­taýǵa ruq­sat etilmedi. Qazir zaman ózgerdi. Eki kúnniń birinde kelip, ma­lyń­dy sanap otyratyn bu­ryn­ǵy ókimet joq. Qaıta Elbasy mal ósir, aýylda kásibińdi ash, óz kú­nińdi kór, baıy, shalqyp ómir súr dep otyr ǵoı. Qudaı-aý, bu­dan artyq endi ne qajet. Qazir ózi qaıda barsań da ıgerilmeı bos jatqan ushy-qıyrsyz keń da­lany kóre­siń. Tipti, jerdi satyp alyp ony paıdalanbaı, keıin qym­battaǵan kezde ústeme baǵa­men satyp baı­lyqqa batamyn dep otyr­ǵandar da bar. Kóp mal ustaýǵa ury­lardan bir, bóriden eki seskense, «baı-qulaq» atanýdan qorqyp boı­ǵa sińip qalǵan úreı taǵy bar. Mal ósirdiń be, jyl­qy ósirdiń be, úlken jaýapkershilik alý kerek. Jylqyny kú­tip-baptaýdy Amantaı aǵa jaq­sy biledi. Bir jyl emes, 40 jyl jylqyshy, qolynda qam­shy­sy, at ústinde keledi. О́zi óte áńgi­meshil, tarıh, shejire, atalar jo­lyn aıtqanda súısinip oty­ryp tyń­daısyń. Baısaldy adam. Jyl­qy balasy adam minezdes, jylqy baqsam, ósirsem degen arman  áýeli kóńilge bitedi deıdi ol kisi. Buryn qazaq jylqyny qa­laı baqqan degen suraǵymyzǵa jyl­qysy qansha kóp bolsa da ár­qaısysynyń quıryǵynan us­tap júrip baqqan deıdi. Osy kúnge de­ıin ony óıtetin sebebimiz, my­salǵa, 5-10 myń jyl­qy­nyń ishinde, qansha baıtal bar, sonyń bá­riniń quıryǵyn kúze­me­se, «qy­zyl­shý» dep atalatyn juq­paly aýrýǵa shaldyǵady. Al, bulaı aýyr­ǵan mal ne óledi, ne enesi qulyn tastaıdy. Iesi má­pelep kútse, jylqy aýyrmaı qu­lyny da súıkimdi týady. Ol úshin enesi kúıli bolýy kerek, dep jaýap qaı­tardy tájirıbeli jyl­qyshy. Túski astan soń, aǵanyń óz qa­rajatyna salǵan úsh páterli eki úıin baryp kórdik. Jarqyrap tur. Aldaǵy jyldary da úıler sal­maqshy. Bulanbaıǵa jastar kel­sin deıdi. Byltyr aýdandyq bıýdjet qarjy bólip, bastaýysh synyptar úshin shaǵyn mektep sa­lyp beripti. Mektep janynan shaǵyn ortalyq ashylypty. Aý­yl­da bıe saýyp, qymyz óndir­mek, shujyq jasamaq oılary bar eken. Saýsaqpen sanarlyqtaı az­ǵana úıli shalǵaıdaǵy aýyldy qatarǵa qosyp, órkendetý úshin jas mamandar kelse, eńbek etse dep armandaıdy. Ombymen kór­shi­les Sileti dalasyndaǵy Bu­lan­baı aýylynan osy az ǵana otbasy kóship ketse, eldiń, jer­diń jaǵdaıy, bolashaǵy ne bol­maq dep kúnine júz oılanady. – Aýylda jumys bar, myń­ǵyrǵan jylqyny jylqyshy, ta­byn­shy jastar baqpaǵanda 70-ke kelgen biz baǵamyz ba endi, kelsin, úılerin beremiz, jaǵdaı­la­ryn ja­saımyz dep otyrmyz, deıdi Amantaı aǵa. – Myna aýyl­da qazir júr­gen jastar bastaýysh sy­nyptan keıin balalarymyzdy oqy­ta al­maı­myz deıdi de, basqa jer­lerge kóship kete barady. Qa­zir búkil sharýashylyq qazaq dástúri bo­ıyn­sha kishi uly Dýlat Mýsınge tabys etilgen. Ákeniń qoıshy taıa­ǵyn uly qolyna aldy. Aýyl irgesindegi Bulanbaıdyń Amantaıy atanǵan aǵamyz elimiz óz aldyna otaý tigip, táýelsizdik alǵaly al­ǵash ret myńdap jylqy aıdaǵan «baılarymyzdyń» biri. Al, biz elimizde osyndaı eń­bekqor aǵalar kóbeıe berse eken degen ıgi tilek qana bildirgimiz keledi. Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy, Ertis aýdany.