«Arpa, bıdaı as eken»...

Azyq-túlik qaýipsizdigi – ulttyq qaýipsizdiktiń mańyzdy quramdasy BUU-nyń janyndaǵy «Halyqtar qory» jer turǵyndarynyń  2050 jylǵa qaraı  7,8 mlrd. adamǵa ósýine oraı, kúrdelenýi múmkin azyq-túlik  máselesine qatysty 61,2 mlrd. dol­larǵa baǵalanǵan arnaıy baǵdarlama usyn­­dy. Onyń ishine aýyl sharýashylyǵy ǵylymyn damytýǵa  5 mlrd. dollar, egistik jerdi saq­taý­ǵa 24 mlrd. dollar, ormandardy qalpyna keltirýge 6,8 mlrd. dollar bólýdi kózdep otyr. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń máli­met­teri boıynsha, Qazaqstan 40 paıyzǵa jýyq sútti, 29 paıyz etti jáne 43 paıyz kó­kó­nisti syrttan ákeledi. Azyq-túlik  qory mol degen Reseıdiń ózi tamaq ónimderiniń 40 pa­ıyzdaıyn shetelderden tasıdy. Aýyl sha­rýashylyǵynyń shıkizattyq sıpaty  azyq-tú­lik  qaýipsizdigine  kedergi keltiredi. Eldegi aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń 80 paıyzy shıkizat kúıinde shy­ǵarylady, al tehnolo­gııa­lyq mesheýlik sal­da­rynan daıyn ónim shy­ǵara almaı otyrmyz.  Málimet boıynsha, bizdiń elimizde 2010 jyl­dyń 1 qańtarynda 200 876 aýyl sharýashylyǵy qurylymdary bar, onyń ishinde aýyl sharýa­shylyǵy kásip­oryndary  7441, sharýa qoja­lyq­­tary 193 435. Budan basqa 2 247,8 myń úı sharýa­shy­lyǵy bar.  Osylardy búgingi jaǵ­daı­dy eskere otyryp ári qaraı damytyp,  naryq ta­la­byna saı qurylymdarǵa jetkizý úshin  osy sa­ladaǵy zańdarǵa tıisti ózgerister engizý qa­jet. Qazirgi ýaqytta «Sharýa (fermer) qoja­lyqtary týraly» zańnyń jobasy Parlament Má­jilisinde talqylaýdan ótti. Sonymen qa­tar 2008 jyly Úkimetke tolyqtyrýlar úshin qaı­tarylǵan «Jeke qosalqy sharýashylyq­tar» tý­raly zańnyń jobasy da  aýyl ómi­riniń  jedel damýyna óz septigin tıgizeri sózsiz. Bul zańnyń jobasy Úkimetten Parlamentke qaı­tarylady dep kútilýde. Sondaı-aq, Elbasy atap  ótken­deı,  azyq-túlik  qaýip­sizdigi  tý­raly zańdy áli de jetildire túsken abzal. Nátıjesinde, Qa­zaqstan halqyna arna­ǵan Joldaýynda atap kór­setilgendeı, 2014 jylǵa qaraı azyq-túlik taýarlary ishki ry­nogynyń 80 %-dan astamyn otandyq taǵam ónimderi quraýy tıis. Sol sebepti, keleshekte aýyl sharýashylyǵyn damy­týda kóptegen is-sha­ralar atqarýǵa týra keledi. Álemdik táji­rıbede Germanııa, Fransııa, Shvesııa, AQSh 70-80-jyldary-aq azyq-túlik  qa­ýip­sizdigine  ba­ǵyttalǵan sharalar boıynsha, ási­rese, fer­merlerdiń quqyǵyn erekshe qorǵaı­tyn zań­dar qabyldaǵan. Qazirgi kezde AQSh-ta azyq-túlikpen  qamtamasyz etý baǵytynda on­daǵan baǵdarlamalar boıynsha jyl saıyn 35-40 mlrd. dollar bólinedi. Qazaqstan   is júzinde dúnıejúzilik azyq-tú­lik  qaýipsizdigine  qomaqty úles qosyp otyr­­ǵan iri agrarlyq elderdiń qataryna ja­ta­dy.  Jalpy respýblıka  boıynsha 2009 jyly bú­kil egistik alqaby 21 424,9 myń gektardy qu­rady. Onyń ishinde dándi daqyldar 17 208,9 myń ga, kartop 170,3 myń ga, maıly tuqymdar ónimderi 1 749,5, qant qyzylshasy 10,6 myń ga, kókónis 110 myń ga boldy. Aýyl sharýa­shy­ly­­ǵynan 2009 jyly alynǵan ónimniń jalpy quny 1 640,2 mlrd. teńgeni qurady, onyń ishinde ósimdik sharýa­shylyǵy 936,8 mlrd. teńge, mal sharýashylyǵy 703,4 mlrd. teńge boldy. Eli­miz álemniń basty agrarlyq shıkizat ón­dirýshi 25 eliniń qataryna kiredi. So­nymen qa­tar, aýylsharýashylyq maq­sa­tyndaǵy dándi da­qyldar jáne kartop  egetin jer kólemi boıyn­sha basty agrarlyq shıkizat óndirýshi 10 eldiń qatarynda tur. Sarap­shylardyń baǵalaýy bo­ıyn­sha, respýblı­ka­nyń resýrstary halyqtyń qazirgi azyq-túlik­ti tu­tynýy kóleminen 3 ese artyq óndirýge jetedi. Sońǵy jarty ǵasyrda ǵana plane­tadaǵy halyq sanynyń ósýine qaraı azyq-túlikke  degen suranym 4 ese óskeni málim. Qazaqstan  syrtqy rynokqa 1,5 mlrd. dol­­lar kóleminde astyq shyǵara otyryp, kósh­basshylardyń biri retinde onyń ekspor­tynan dúnıe júzinde 7-shi oryn alady. As­tyq eks­por­tyndaǵy unnyń úlesi 2000 jylǵy 9 paıyzdan 2008 jyly 58 paıyzǵa jetip, 849,2 mln. dol­lar kóleminde boldy. Astyqqa shaqqanda makaron ónimderiniń eksporty 2008 jyly 0,2 paıyzdan 0,8 paıyzǵa deıin kóterildi. Elimiz un eksporty boıynsha dúnıe júzinde birinshi orynǵa shyǵyp, sońǵy úsh jyl qata­ry­nan osy bıikke turaqtap qaldy. Dúnıejúzilik 10,8 mln. tonna un eksportynyń 23,9 paıyzy Qazaqstannyń  úlesine tıedi. Sońǵy ýaqytta nan-toqash jáne kondıterlik ónimderdiń eks­por­ty shapshań ósýde. Osy ónimdi syrtqa shy­ǵarýdyń astyq eksportyna shaqqandaǵy úles salmaǵy 2008 jyly 0,3 paıyzdan 0,7 paıyzǵa jetti. Respýblıkanyń makaron ónerkásibiniń múm­kindigi aıtarlyqtaı. Buǵan bıdaıdyń qatty sorttarynyń joǵary sapasy, jańa makaron fabrıkalarynyń qurylysy qolaıly jaǵdaı tý­ǵyzýda. Qazir elimiz ónimniń osy túri boıynsha dúnıe júzinde 29-shy orynda turǵanymen, onyń óndirýshiler men ekspor­ter­ler arasynda al­ǵashqy bestikke kirýge múmkindigi joǵary. Má­selen, Ońtústik Qa­zaqstan  oblysynyń Tassaı aýylynda jyl­dyq óndiristik qýaty 25 myń tonna bolatyn jańa makaron fabrıkasy iske qo­syldy. «Sultan-elevator dıirmendi makaron kesheni» aksıonerlik qoǵamy – búkil makaron ónim­derin bıdaıdyń tek qana qatty sort­ta­ry­nan shyǵaratyn respýblıkadaǵy birden-bir ká­siporyn. «Qazaqstan  uny» JShS-inde qazirgi ıtalıan­dyq tehnıkamen jabdyqtalǵan makaron fabrıkasy paıdalanýǵa berildi. Astanada zaman talabyna saı «Sesna-mak» dıirmendi-ma­karon kesheni jumys isteı bastady. Qos­tanaı obly­synda «Karona» makaron fabrı­kasy óndiris kó­lemin arttyryp, syrtqy ry­nok­ty ıgerýge talaptanýda. Jetistikterimizdi aıta otyryp, astyq ón­dirý salasynda áli de atqarylatyn ju­mystar kóp ekenin aıta ketken jón. Elimizde astyqty taza­laı­tyn, saqtaıtyn zamanaýı qu­ral-jab­dyqtar jetispeıdi. Sońǵy 20 jyl ishinde bul salada jańa keshender salynǵan joq. Sonymen qatar, temir jol vagondary jetispeıdi. Dúnıe­júzilik astyq rynogynda jańa elderge shyǵý, Iran baǵytynda temir jol salýdy tezdetý, arab elderine astyq jetkizý joldaryn qaras­tyrý  sııaqty máselelerdi sheshý qajet. Sebebi, astyqtyń  ba­ǵasy, ony qoldaný kólemi álemniń ár túpk­i­rinde jyl saıyn ózgerip otyrady. Mal sharýashylyǵynda ony irilendirý jáne ónerkásiptik negizge kóshirý baǵytynda birshama jumystar atqarý qajet. Qazirgi ýaqytta jekelegen seleksııalyq jumystar arqyly, sonymen qa­tar shet elderden joǵary ónimdi asyl tu­qym­dy maldar ákelý arqyly maldyń genetıkalyq áleýetin arttyrýǵa erekshe nazar aýdarylýda. Mysaly,  2008 jyly «Qazagro­qarjy» lızıngtik kompanııasynyń tikeleı qatysýymen eki iri sút óndirý kesheni paı­dalanýǵa berilip, olarǵa Kanadadan sútti mol beretin asyl tuqymdy sıyrlar ákelindi. Aldaǵy 4-5 jylda mundaı ke­shenderdiń sany 30-ǵa jetedi dep kútilýde. Elimizde et óndirý máselesi de qolǵa aly­ný­da. Mysaly, barshaǵa málim, Qazaqstan  jylqy etin óndirýden álemde jetekshi orynǵa ıe. Jyl­qy eti dúnıe júziniń is júzinde barlyq aımaq­tarynda ósiriledi, osy ónimniń mólsheri jyly­na 720 myń tonna kóleminde salystyr­ma­ly túrde turaqty bolyp qalýda.  Dúnıe jú­zinde bıe súti men qymyzyn óndirýge qyzy­ǵýshylyq arta túsýde. Derekter boıynsha, qy­myzdy tu­tyný 120 myń tonnadan asty, onyń ishinde Qy­taıda – 50 myń tonna, Monǵolııada – 43 myń ton­na. Eger, 2001 jyly  Qazaqstanda  28 711,2 ton­na qymyz óndirilse, sodan keıingi jyl­dary onyń kólemi azaıa otyryp, 2008 jy­ly 21 663,8 tonna ǵana boldy. Tabıǵı jaǵ­daılardy eskersek, elimizde jylqy malynyń ónimderin óndirý eń qolaıly jaǵdaıǵa ıe.  Sondyqtan bul má­se­leni qolǵa alyp, ári qaraı damytýǵa jaǵdaı jasaý qajet. Qazaqstan, sondaı-aq túıe etin óndirýshi 15 iri eldiń qataryna kiredi. FAO-nyń deregi boıynsha, 21 óndirýshi-elde túıe etin shyǵarý 2007 jyly 310 myń tonna bolǵan. Sondaı-aq, jyl saıyn shubat daıyndaý kólemi ulǵaıyp keledi. 2009 jyly 9,6 myń tonna shubat óndirildi, bul 2000 jylmen salystyrǵanda 2,5 myń ton­naǵa artyq. Respýblıka iri shubat ón­dirýshi­ler­diń biri bolyp tabylady. Dúnıe júzinde qus etiniń óndirisi artýda, onyń negizin taýyq eti quraıdy. Buǵan qosa kúr­ke­taýyq, qaz ben úırek etiniń óndirisi ósip keledi. Elimizde qus etiniń atalǵan túrleriniń ón­dirisi endi ǵana qalyptasa bastady. Respýblıkada kúr­ketaýyq etin shyǵaratyn jalǵyz ǵana BAYTAGRO kásiporny jumys jasaıdy. Olar­ǵa degen suranys jáne ósiretin sharýa­shylyqtar sany kóbeıýde.  Qostanaı oblysynda «Big-5» tu­­qymdy kúr­ke­taýyqtar ósiretin sharýashylyq­tar quryldy. Pavlodar oblysynda ótken jyly kúrketaýyq etin shyǵaratyn, jyldyq qýaty 1,5 myń tonnalyq óndi­ristik keshenniń qurylysy bastaldy. Sol­tústik Qazaqstan  oblysynda «BACKO» JShS-niń osyn­daı ónim shyǵarý jó­nindegi jyldyq qýaty 15 myń tonnalyq ın­vestı­sııalyq jobasy qaras­tyrylýda. Ońtústik Qazaqstan  oblysynda Iz­raıl­diń «Mad» kom­pa­nııasynyń tehnologııasy boıynsha jumys jasaıtyn, jylyna 5 myń tonna kúrketaýyq etin shyǵaratyn qus kesheniniń qurylysy qolǵa alyndy. Elimizdiń aýmaǵynda is júzinde úı sha­rýa­shylyqtarynan basqa básekelesterdiń joǵyn eskere otyryp, «Erma jáne K» JShS qaz etiniń óndirisin ıgerýdi qolǵa aldy. Joba boıynsha qazdy ónerkásiptik negizde ósiretin qus fır­masyn qurý jáne Almaty obly­syn­daǵy buryn­ǵy mal sharýashylyǵy kesheniniń negizinde jeke jemshóp qoryn jasaý júzege asyrylady. Halyqty azyq-túlikpen  qamtamasyz etýde ósimdik maılarynyń mańyzdy oryn alatyny málim. Elimizde ósimdik sharýashylyǵy sala­syn ártaraptandyrý, óndiriske ylǵalqor­saq­taǵysh, tamshylatyp sýarý tehnologııa­la­ryn engizý sharalary júrgizilýde. Jyldan jyl­ǵa memlekettik qoldaý sharalarynyń arqa­synda qazirgi kezdegi tehnologııalardy engizýdiń mindetti ele­mentteri bolyp taby­latyn mıneraldy tyńaıt­qyshtar, ósimdik­terdi qorǵaý quralda­ry qol­danylǵan egistikter kólemi ulǵaıýda. Elimizde maı daqyl­da­rynyń óndirisi ósýde. Máselen, 2004 jyly barlyq óndirilgen ónim 395,6 myń tonna bolsa, 2009 jyly 703,6 myń tonnaǵa jetti. Respýblıkada halyqty jemis-jıdekpen tu­tyný normalaryna sáıkes qamtamasyz etý jónindegi birinshi kezektegi mindetterdiń biri jemis baqtary men júzimdikterdiń negizin qalaý bolyp tabylady. Osy  maqsat úshin 13,6 myń gektar alqapqa jemis daqyldary, 3,1 myń ga alqapqa júzim otyrǵyzylýy qa­jet. Qazirgi kezde kókónis-baqsha ónimderin tutynýda ult­tyq norma boıynsha qajettilik 1,6 mln. tonna bolsa (100 kg/adam) jyl sa­ıynǵy óndiris 2,0 mln. tonnadan asady. Qazaqstannyń ońtústik óńirinde jemis-jıdek pen kókónisti kóp ón­dirýmen qatar, ony tasymaldaý, ásirese saqtaý jaǵy tolyq oılastyrylmaǵan. Sol sebepti ónimniń biraz bóligi jaramsyz bolyp qalady. Qazirgi ýa­qytta 643,0 myń tonna kókónisti saqtaıtyn oryn joq. Osyndaı jaǵdaı basqa salalarda da qa­lyp­tasqan. Máselen, budan 20 jyl buryn et ónimderiniń ulttyq norma boıynsha qa­jettiligi 87 kg/adam bolsa, qazirgi ýaqytta 49 kg dep esepteledi. Osyǵan sáıkes ón­diri­letin et kólemi suranysty tolyq qam­ta­masyz etedi dep sanalady. Al shyn­dy­ǵyna kelsek, onyń sapasy, óńdeý salasynyń talaptaryna sáıkestigi eskerilmeıdi. Sol sebepti,  et ónimde­riniń 29 paıyzyn shet elden sa­typ alý­ǵa májbúr bolyp otyrmyz. Elimizde sońǵy jyldary respýb­lı­kalyq bıýdjetten agroónerkásip keshenin damytýǵa qomaqty qarjy bó­linip keledi. Máselen, 2006 jyly 90 mlrd. teńge bólinse, 2009 jyly 163 mlrd. teńge, al 2010 jyly 258 mlrd. teńge bólindi. Osyndaı qoldaýdyń nátıjesinde aýyl­sharýa­shylyq sala­syn­da eleýli tabys­tarǵa qol jetkizdik. Málimet boıynsha qazirgi ýaqytta respýblıka kóleminde aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderin shyǵa­ratyn ma­man­dandyrylǵan 1001 kásip­oryn ju­­mys isteıdi. Biraq olardyń óńirlerde ornalasý reti júıege keltirilmegen. Mysaly, Almaty obly­synda 209 kásiporyn, ıaǵnı 20 pa­ıyzdan astamy, Batys Qazaqstanda – 166, Qos­ta­naıda – 105. Al Astana qalasyn azyq-túlikpen qamtamasyz etýde sheshýshi oryn alatyn Aqmola, Qaraǵandy ob­lys­tarynda tıisinshe 38 jáne 23-ten ǵana kásiporyn bar. Al Mańǵystaý oblysynda nebári – 12, Atyraýda osyn­­daı 15 kásiporyn ornalasqan. Qazirgi kezde qazaqstandyq iri 10 kom­panııa amerıkalyqtarmen dándi da­qyl ósi­rýde, iri qara mal, qoı ósirýde, aýyl  sharýa­shylyǵy  ónimderin  óńdeýde jáne ony eks­porttaýda birlesken kásiporyn  qurýǵa múd­delilik tanytyp otyr. Mysaly, bıylǵy sáýir aıynda qazaqstandyq et brendin álem rynogyna shyǵarý úshin «Qaz­Agro­nyń» enshilesi – «Mal ónimderi  kor­porasııasy» aksıonerlik qoǵamy men ame­rıkalyq Global Beef asyl tuqymdy angýs jáne gereford ósiretin iri qara mal sharýashylyǵynyń  «KazBeef» JShS atty birlesken kásipornyn qurdy. Bul joba boıynsha barlyǵy 2020 bas qara mal satyp alynatyn bolsa, sonyń 160 basy qazan aıynda ushaqpen ákelindi. Agrarlyq ǵylym salasyna eń qajettisi – sheteldik ozyq tehnologııasy bar eldermen áriptestik baılanys jasap, birlesken jobalar engizý. Olardan úırenerimiz kóp. My­saly, ja­pondyqtar sýdyń quramyn resmı túrde elý kórsetkish arqyly zertteıdi. Barshaǵa aıan, álemde japondyq tehnologııalar óziniń qun­dylyǵymen úlken suranysqa ıe. Sonyń ishinde Japonııa – azyq-túlik qaýipsizdigine, qor­sha­ǵan ortanyń lasta­nýy­na óte-móte mańyz berip, qatty kóńil bó­le­tin memleket. Búgingi jumys barysynda osy saladaǵy mamandar daıar­laýǵa kóp kóńil bólý qajet. О́ıtkeni, ǵy­lymnyń bul sala­syn­da ǵylym doktor­la­ry­nyń orta jasy – 64, kandıdattar – 51 jas, olaı bolsa, jas­tar­dy tartý kerek.  Agrarlyq salanyń jas maman­da­ryn óziniń týǵan aýy­lyna qaı­taryp, aýyl­dyq eldi mekenderde jumys at­qarýǵa ynta­lan­dyrý maqsatynda 2010 jyl­dyń 1 aq­panynda  Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstriniń «2010 jyly agrarlyq salanyń jas ma­mandaryna shaǵyn nesıe berý tý­raly» № 62 buıryǵy bekitildi. Aýyldaǵy sharýa qojalyǵynyń óndirgen ónimderin ortadaǵy deldaldarǵa táýeldi qyl­maı, ár aýyl, aýdan kóleminde kooperatıvter quryp, sharýalardyń ónimderin saq­tap, óń­dep, tıimdi baǵaǵa satyp berý má­selesin sheshý kerek.    Kóp ýáde berilgenimen, bul salada ju­mys qarqyny óte tómen. 2010 jyldyń 1 qań­taryna respýblıka bo­ıynsha barlyǵy 402 aýyl sharýashylyǵy kooperatıvi quryl­ǵan, onyń ishinde Qyzyl­orda oblysynda – 57, Jambylda – 56, Almaty oblysynda –  55. Al Batys Qazaq­stan oblysynda bar bolǵany tórteý, Sol­tústik Qazaqstan oblysynda altaý. Búgingi tańda sharýalar men aýyl kásip­kerlerin nesıe resýrstarymen qamtamasyz etý máselesi tolyq sheshilmegen. Sońǵy jyl­dary ekinshi deńgeıdegi bankterdiń nesıe portfeliniń tek 4 paıyzy ǵana aýyl sha­rýa­shylyǵy salasynda isteıtinderge buıyr­ǵan. Basty sebebi, kepildikke qoıatyn  múlik­teri joq. Al, arnaıy agroónerkásip keshenin ın­dýstrııalandyrý baǵytyn damytýǵa jáne qar­jylandyrýǵa qurylǵan «QazAgro» Ult­tyq hol­dıngi jáne onyń qarjy ınstıtýt­tary aýyl sharýashylyǵy sýbektilerine nesıe berý úshin ekinshi deńgeıdegi bankterdiń kepildigin suraıdy. Sol sebepti, agrarlyq keshendi ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­my­tý keze­ńin­de aýyldy jerlerdegi keshenderdi qarjylan­dyrýdy qamtamasyz etetin  maman­dan­­dyryl­ǵan aýyl sharýashylyǵy bankiniń ashylýy  atalǵan saladaǵy  kóptegen másele­lerdiń oń sheshilýine septigin tıgizer edi. Qazir Qazaqstan agrarlyq sektordy jan-jaqty jetildire otyryp, óziniń azyq-túlik  qaýipsizdigin  qamtamasyz etýmen qatar, dú­nıe­júzilik ekonomıkanyń ótkir proble­ma­laryn sheshýge meılinshe keń aýqymda atsalysýda. Jeksenbaı DÚISEBAEV, Parlament Májilisiniń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.