Islam konferensııasy uıymy. Ol qandaı uıym?

Bıylǵy jyly Qazaqstan Respýblıkasy tóraǵalyq etetin Islam Konferensııasy Uıymynyń (IKU) aıasynda Uıymnyń Sýbsıdıar­lyq ınstıtýty men Affılılengen ınstıtýty jumys isteıdi. Bul ınstıtýttardyń quramyna kiretin qurylymdardyń qatary moldaý. Olar­dyń atqaratyn qyzmetteri men maq­saty negizinen IKU-ǵa múshe memleketter arasynda, sondaı-aq musylman áleminde ekonomı­kalyq, gýmanıtarlyq jáne mádenıet salalaryndaǵy yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan. 3. SÝBSIDIARLYQ JÁNE AFFILIIRLENGEN INSTITÝTTAR IKU-nyń Sýbsıdıarlyq ıns­tıtýtynyń quramyndaǵy qury­lym­nyń biri – Islam elderine statıstıkalyq, ekonomıkalyq já­ne áleýmettik zertteýlerdi da­ıyn­daý ortalyǵy. Ankara qalasynda ornalasqan bul ortalyq 1977 jyl­­­dyń mamyrynda qurylǵan. Bú­ginde ol IKU-nyń statıstı­ka­lyq jáne ǵylymı-zertteýler júr­­­gizetin negizgi oqý bólimshesi retinde sanalady. Ortalyqtyń basty maqsaty – Uıymǵa qaty­sý­shy memleketter arasynda tıisti ǵylymı-zertteýlerdi júzege asy­rý arqyly áleýmettik-eko­no­mı­kalyq yntymaqtastyqty da­mytý úderisterine yqpal etý bo­lyp tabylady. Taratyp aıtqan­da, Uıymǵa múshe elderdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýyn­da­ǵy sta­tıstıkalyq kórsetkish­te­rin aqparattar negizinde jınaq­tap, sol boıynsha zertteýlerdi júzege asyrady. Al Sýbsıdıarlyq ınstıtýt­tyń Islam tarıhyn, óneri men má­denıetin zertteý ortalyǵy ıs­lam órkenıetiniń ártúrli aspektilerin zertteýmen aınaly­sa­tyn ǵa­lym­dar men óner qaıratker­leri­niń, ǵy­lymı ınstıtýttar men uıym­­dar qyzmetkerleriniń kezdesýlerin úı­les­tirýmen aına­ly­sa­dy. Ortalyq sondaı-aq ıslam óne­ri men tarıhy, mádenı mura­sy­na qatysty zertteýler júr­gi­zip, kitaptar men katalogtar, albomdar, basqa da anyq­ta­malyq ma­te­rıaldar basyp shyǵ­a­ra­dy. Bul dú­nıeler ıslam órkenıetin mu­syl­man álemine ǵana emes, tórt­kúl dú­nıedegi ózge halyqtarǵa da ta­nys­tyrý úshin qa­jet. Ortalyq ózi­niń qyzmetin 1980 jyly IKU-nyń má­denıet sala­syndaǵy alǵash­qy kó­mekshi organy retinde bas­ta­dy. Osyndaı qurylym qurý tý­ra­ly usynysty 1976 jyly Syrtqy ister mınıstrleriniń Ys­tam­bulda ót­­ken Islam konferen­sııa­synda Tú­rik Respýblıkasy bildirgen eken. Sýbsıdıarlyq ınstıtýttyń budan keıingi qurylymy – Islam saýda damý ortalyǵy. Or­ta­lyq 1981 jyldyń qańtarynda Marokkoda qurylǵan. Shtab-páteri osy eldiń Kasablanka qa­la­synda ornalasqan. Qurylym qyz­­metiniń basty maqsatyna Uıym­­ǵa múshe mem­leketter ara­syn­da saýda al­ma­sýdy kótermeleý jatady. Naqty­raq aıtqanda, taýarlar aınalymy qozǵalysyn je­ńil­detýge baıla­nys­ty saýda kór­me­lerin uıym­das­tyrý, elderdiń isker adamdary ara­synda qa­ty­nastar ornatýǵa yq­pal etý, saý­daǵa qatysty sımpozıýmdar men semınarlar ótkizý, taǵy basqa da sharalar uıymdastyrý. Málimetterge qaraǵanda, atal­ǵan ortalyq ótken kezeń­derde bir­qatar is-sharalardyń ótýine uıyt­qy bolǵan eken. Mysaly, 2008 jyl­­­ǵy maýsymda Ýgandada bıznes-forým, 2009 jyldyń aq­pa­nyn­­da Ma­lı respýblıkasynda Af­­­rıka­daǵy taǵam ónerkásibin da­mytýǵa arnalǵan forým, Indonezııada 5-shi Búkilálemdik ıslam eko­nomıkalyq forýmy ótti. S­o­ny­men qatar, orta­lyq Kaır men Beırýtte de saýda men týrızmdi da­my­tý­ǵa qatysty kórme­ler uıym­dastyrdy. Búginde Islam Konferen­sııa­sy Uıymynyń aıasynda Islam Fıkh (ıýrısprýdensııa) akade­mııa­sy, Islam tehnologııalyq ýnı­versıteti jáne Nıgerııa men Ýgandada ıslam ýnıversıtetteri ju­mys isteıdi. Islam Fıkh aka­de­mııa­synyń qyzmeti musylman ále­mi­niń ıslamǵa degen senimin ny­ǵaı­typ, ony sharıǵat qaǵı­dat­tary­na sáıkes túsindirýge negizdelgen. Aka­demııa óziniń otyrystaryn jyl saıyn ót­kizip turady. My­saly, onyń oty­rystary Saýd Ara­bııasynda jeti ret, Birikken Arab Ámirlikterinde, Iordanııa men Kýveıt memleketterinde eki retten, sondaı-aq Brýneı, Bahreın, Katar, Oman sultandyǵy, basqa da elderde ótkizilgen. Bangladeshtegi Islam tehnolo­gııa­lyq ýnıversıteti Uıymǵa qa­ty­sýshy elderdegi adam resýrs­taryn ınjınırıng, tehnologııa, kásibı-tehnıkalyq salalar bo­ıyn­sha bilimderin damytýǵa ba­sym­dyq beredi. Buǵan qosa múshe memle­ket­terdiń qajettiligine qa­raı ınjenerler men tehnıkalyq perso­nal­dardy oqytýdy da uıym­das­tyrady. Al Nıgerııadaǵy Islam ýnıversıteti afrıkalyq mu­syl­mandar ómirin jaqsartýdy maq­sat ete otyryp, stýdent jas­tar­dyń ǵylymı-tehnıkalyq bilim alýyna basa mán beredi. Qazirgi kezde Nıgerııadaǵy Islam ýnıversıtetinde sharıǵat já­ne ıslamdy zertteý, arab tili men ádebıeti fakýltetteri, jo­ǵary bi­lim berý, pedagogıka jáne muǵa­limderdiń bilimin kóterý ıns­tı­týty, ıslam muralaryn órken­de­tý­diń afrıkalyq ortalyǵy, «IQRA» kásiptik-tehnıkalyq bilim berý or­talyǵy, aspıranttar bólimi, áıel­derdiń ıslam zertteýler jáne arab tili kolledji jumys isteıdi. Bul oqý orny Nıgerııanyń Saı qala­synda ornalasqan. Islam Konferensııasy Uıy­my­nyń úshinshi negizgi ınstıtýty – Affılıırlengen ınstıtýt. Onyń quramynda 11 qurylym bar. So­nyń biri – Islam saýda-ónerkásip palatasy. Palata Uıymǵa múshe 57 memlekettiń jeke sektory retinde sanalady. Oǵan IKU-ǵa qa­ty­sa­tyn elderdiń ulttyq palata­lary, odaqtary, saýda-ónerkásip federa­sııa­lary múshe bolyp ta­by­lady. Palatanyń mindetine saýda opera­sııa­larynyń qundyly­ǵyn jandan­dyrý, ıslam ekono­mı­kasy týraly tanymdy keńeıtý, nıettestik pen týystyqty tereń­de­tý jáne arab tilin taratý jata­dy. Al tájirıbe júzindegi maq­sa­ty­na jumys kúsh­terin almastyrý men týrızm kóle­min keńeıtý, ınvestısııa tasqynyn arttyryp, taýar aınalymyn kó­beı­tý, ulttyq óndiristi damytyp, ınnovasııalyq tehnologııalardy en­­gizýge basa na­zar aýdarý másele­leri kiredi. So­nymen birge, BUU sııaqty iri ha­lyqaralyq uıymdar­dyń m­a­man­dan­dyrylǵan ınstıtýt­tary­men, ha­lyqaralyq saýda uıym­darymen baılanysty damytý da saýda-óner­kásip palatasynyń ba­sym ba­ǵy­ty­nyń biri sanalady. Palatanyń shtab-páteri Pákstan­nyń Karachı qalasynda ornalasqan. Affılıırlengen ınstıtýttyń qyz­­met aıasy aýqymdy qurylymynyń ekinshisi – Islam astanalary men qalalarynyń uıymy. 1980 jyldan beri jumys istep kele jatqan bul qu­rylym halyqaralyq úkimettik emes jáne kommersııalyq emes uıym bo­lyp esepteledi. Qazirgi kezde uıymǵa IKU-ǵa qatysýshy Azııa, Afrıka, Eýropa jáne Ońtústik Ame­rıka qur­lyqtaryndaǵy 54 mem­lekettiń 141 qalasy men astanalary múshe. Buǵan qosa qurylymǵa IKU-ǵa múshe emes alty eldiń 8 qalasy baıqaýshy retinde qatysyp keledi. Uıymnyń qara­jat resýrsy oǵan múshe qalalardyń jarnasynan, sondaı-aq jeke tulǵa­lar men ınvestısııadan quralady. Osy jerde atap óteıik, bul uıym saıası qyz­metpen aınalyspaıdy, memleket­ter­diń ishki isterine aralaspaıdy. Maqsaty men mindetteri – múshe bolyp tabylatyn qalalar men eldi mekenderdiń damýyna úles qo­syp, ıslam elderi astanalary men qalalarynyń arasynda dos­tyq qatynastardy nyǵaıtý. Islam astanalary men qala­lary­nyń uıymy ár úsh jyl sa­ıyn turaqty túrde qalalardy ar­hıtektýralyq jaǵynan josparlaý, qorshaǵan ortany qorǵaý ta­qyryptaryndaǵy jobalarǵa syı­­lyq taǵaıyndap otyrady. Syı­lyq uıymnyń bas kon­fe­ren­sııasy ashy­lý saltanatynda ta­bys etiledi. Bul qurylym, son­daı-aq musylman­dar­dyń qasıetti orny – Mekke qa­lasynda óziniń resmı jýrnalyn da shyǵaryp keledi. Al Búkilálemdik ıslam ǵyly­my akademııasy 1986 jyly IKU-nyń ǵylymı-tehnıkalyq ynty­maqtas­tyq jónindegi turaqty ko­mı­tetiniń usynysy boıynsha qu­rylǵan. Onyń atqarýshy organy akademııa hatshy­lyǵy, ol Amman qalasynda oryn tepken. Akademııa bas as­sam­bleıanyń basqarýyndaǵy derbes organ bolyp tabylady. Onyń qura­mynda qazirgi kezde 102 múshe bar. Bas assambleıa tórt jyl merzimge saılanǵan 11 adam­nan tu­ra­dy. Atal­ǵan ǵylymı qu­­rylym halyqaralyq qarjy uıym­­­dary­nyń qoldaý kór­­setýimen halyq­ara­lyq ǵylymı kon­feren­sııa­lar ó­t­ki­zip otyrady. Onda álem­dik qoǵam­dastyqqa ortaq ózekti problemalar talqylanady. Akademııa IKU-ǵa qatysýshy el­der­diń ǵyly­mı or­talyqtarymen yn­tymaq­tas­tyq or­natýdy basty nazarda ustaı­dy. Osyǵ­an baı­la­nysty atalǵan q­u­ry­lym Qazaq­stannyń, Ázirbaı­jan­nyń jáne О́zbekstannyń ǵy­lym akademııa­lary­men ózara túsi­nis­tik týraly memorandýmǵa qol qoıǵan. Affılıırlengen ınstıtýt qu­ra­myn­daǵy taǵy bir erekshe qury­lym – Islam konferensııasynyń jastar forýmy der edik. Yn­ty­maq­tas­tyq pen únqatysýǵa ún­deı­tin jastar forýmynyń jumys isteı bas­ta­ǵa­nyna alty jylǵa jýyq­t­ady. Maq­saty – IKU-ǵa qatysý­shy elder jastarynyń qyzmetin úılestirýdi kózdeıdi. Forým óz ju­mysyn negizgi bes baǵyt bo­ıyn­sha júrgizedi. Olar: jastar mú­d­de­sin qorǵaý, bilim alýǵa qoldaý kór­setý, jas­tar­dyń moraldyq qun­dy­lyqtaryn nyǵaıtý, órkenıet pen mádenıet arasyndaǵy únqaty­sý­dy damytý jáne jastardyń or­nyqty damýyna yqpal etý. Búginde forým óziniń quramyna 35 jetekshi ulttyq jáne 6 halyqaralyq jastar uıymyn biriktirip otyr. Forýmnyń jetekshi joǵary or­ga­ny – onyń bas assam­bleıasy. Son­daı-aq forýmnyń prezıdenti men bas hatshysy da bar. Al ornalas­qan jeri Ystambul qa­lasy. Oǵan 30-dan astam eldiń jastar uıym­dary múshe. Ishinde qazaq­standyq jastar uıymy da bar. IKU-nyń Affılıırlengen ıns­­tı­týtynyń quramynda atalǵan­dar­dan basqa Islam halyqaralyq jar­ty aı komıteti, Búkilálemdik arab-ıslam mektebi federasııasy, Islam nıettestik sport oıyn­dary fe­de­rasııasy, halyqaralyq skaýttar mu­syl­man odaǵy, Islam keme ıe­leriniń qaýymdastyǵy jáne Islam memleketteriniń konsýltanttar fe­­derasııasy qyzmet etedi. Bul qu­ry­lymdardyń árqaı­sy­synyń at­qara­tyn qyzmeti, al­daryna qoı­ǵan maq­saty men mindetteri bar. * * * Biz gazettiń ótken nómir­lerin­de jarııalanǵan maqalalarda, son­daı-aq osy materıalda Islam Kon­fe­rensııasy Uıymynyń negizgi qu­rylymdaryn jáne olar­dyń qyz­­met­terin ortaǵa saldyq. On­da­ǵy maq­satymyz – qalyń oqyr­mandy Islam Konferensııasy Uıymy­men tanys­tyrý. О́ıtkeni, Qazaq­stan Respýb­lı­kasy bıylǵy jyl­dyń ekinshi jar­ty­synan bastap osy iri halyq­aralyq uıym – IKU-ǵa tóraǵalyq etetin bolady. Álısultan QULANBAI.