«Aq bulaq»: árbir úıge taza sý!

Aýyz sý búginde birqatar elderde basty máselege aınalyp otyr. Resmı derekterge súıensek, dúnıe júzinde bir mıllıard adam aýyz sýǵa zárý eken. 2005-2015 jyldardy BUU Bas Assambleıasy «Sý – ómir úshin» halyqaralyq is-qımyldar onjyldyǵy dep teginnen-tegin jarııalaǵan joq. Qazaqstandyqtardy aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesi halyqqa arnalǵan bıylǵy Joldaýdyń tolyǵymen bir taraýyn aldy jáne de memlekettik saıasattyń basty áleýmettik baǵyttarynyń biri bolyp sanalady. Qazaqstanda halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý isiniń ózine tán erekshelikteri bar. Bul baǵytta «Aýyz sý» baǵdarlamasy birinshi ret is-qımyldar nusqaýlyǵy mindetin atqardy. Al 2011-2020 jyldarda iske asyrýǵa baǵyttalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasy sol mindetterdi jalǵastyratyn bolady. Mıllıondaǵan qazaqstandyqtardy aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin qandaı sharalardy júzege asyrý kerek ekendigin Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Sý resýrstary komıtetiniń tóraǵasy Anarbek ORMAN aıtyp berdi. «AÝYZ SÝ NÁTIJELERI» – Anarbek Ońǵaruly, búgingi áńgi­memizdiń basty taqyryby kádimgi sý bolǵaly otyr.  Bireýler úshin jaqyn jerden sýdy tasyp ishý kelmeske ketse, endi bireýler áli kúnge deıin sondaı kózderdegi sýdy paıdalanýda. Al «Aq bulaqtyń» basty maqsaty – qala jáne aýyldyq eldi mekenderdi ortalyqtan­dy­­rylǵan SANPıN talaptaryna sáı­kes keletin sapaly sýmen qamtamasyz etý. Osy rette, baǵdarlamany júzege asyrý qandaı sharalardan bastalmaq? – Taıaýda el Úkimeti 2011-2020  jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» atty jańa baǵdarlama qabyldady. Munyń aldynda elimizde 2002-2010 jyldardy qamtyǵan «Aýyz sý» baǵdarlamasy boldy. Saýalyńyzǵa jaýap berý úshin áńgimeni áriden, ıaǵnı burynǵy baǵdarlamadan bastaıyn. Qalaı degende de, «Aýyz sý» baǵdar­lamasynyń arqasynda biz aýyz sý júıleriniń odan ári nasharlaı túsý úderisin toqtattyq.  2002-2010 jyldary 3,5 mıllıonnan astam turǵyndary bar 3 417 eldi mekenderdiń sýmen qamtamasyz etilý jaǵdaıyn jaqsarttyq. 13 288 shaqyrym sý qubyrlary tartyldy. Sýdy tasymaldap paıdalanatyn adamdardyń sany azaıdy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń Aýyldyq aýmaqtar isteri jónindegi komıte­tiniń aqparattaryna súıensek, sýdy ta­symaldap paıdalanatyn turǵyndardyń sany 2002 jylǵy 445 myń adamnan  2011 jyldyń 1 qańtaryna qarasty 83 myńǵa azaıdy. Bútindeı alǵanda, respýblıka boıynsha sýmen qamtamasyz etý qyzmetterine qolje­tim­dilik 6,9 paıyzǵa ulǵaıdy, sý júıelerinde jıi bolyp turatyn apattar sany 2004 jylmen salystyrǵanda 15,8 paıyzǵa azaıdy. Sý qubyry jelilerin salý men paıdalaný qunynyń onyń negizine salynatynyna baı­lanysty sý qubyrlary jelileriniń uzaqty­ǵyna oraı onyń ózindik qunynyń arta túse­tinine qaramastan, memlekettiń qalalyqtar úshin de, aýyl turǵyndary úshin de taza aýyz sýǵa birdeı qoljetimdilikti qamtamasyz etetinin atap kórsetý qajet. Osy­laısha, 2004 jyldan bastap seloda aýyz sýmen jabdyq­taýdy sýbsıdııalaý júzege asyrylýda. Sol arqyly tu­tynýshylar sýdy bir tekshe metri 40 teńgeden aspaıtyn jeńildikti baǵa boıynsha alatyn bolady. SYNAQTAR JÁNE QATELIKTER JOLYMEN –  Meniń bilýimshe, «Aýyz sý» baǵ­darlamasyn júzege asyrý respýb­lıkanyń barlyq óńirlerinde oryn alǵan sýmen jabdyqtaý problemalaryn naqty kórsetip berdi. Ony júzege asyrýǵa júrgizilgen taldaýlar qandaı qorytyndylarǵa ákeldi? – «Aýyz sý» baǵdarlamasyna ákimshilik etýde jiberilgen kemshilikter men olqylyq­tarǵa jasalǵan tereń taldaýlar olardy 2001-2020 jyldarǵa arnalǵan aýyz sýmen jab­dyqtaýdyń salalyq «Aq bulaq» baǵdar­lamasyn josparlaǵan kezde eskerýge jaǵdaı týǵyzdy. Ony oryndaý barysynda osy baǵyttaǵy jumystardy jalǵastyrýda sheshilýi qajet bolatyn problemalar anyqtaldy. Osy­laısha, sý qubyrlary jelilerin olardy úılerge engizbeı jáne esepteý quraldarynsyz jobalaý sýdy utymsyz paıdalanýǵa sebepker bolǵan. Sol sııaqty qolda bar jeliler men ǵımarattar tozýynyń keı jerlerde 60 paıyzǵa jáne odan da kóp deńgeıge jetkeni anyqtaldy. Aýyl ishinde taratý jelileriniń bolmaýy nemese olardyń jetkilikti damymaýy da teris ról atqardy. Jobalar boıynsha, ótken jyldarda  paıdalanýshylar úshin sońǵy sý kózderi daladaǵy kolonkalar bolǵan. Olar qysta qatyp, jazda qoqysqa tolyp, keıbir jerde múldem istemeı qalǵan. Sondyqtan jańa «Aq bulaq» baǵdarlamasyn daıynda­ǵanda, sýdy árbir úıdiń ishine kirgizý jáne ony sý ólshegish quraldarymen qamtamasyz etý mindeti qoıyldy. Bul sý berýshi uıymdy árbir paıdalanýshymen tikeleı jumys isteýge mindetteıtin bolady. Oǵan qosa, sý tólemi paıdalanǵan sý kólemine qaraı anyqtalatyndyqtan, ólshegish quraldardyń ornatylýy paıdalanýshylardyń óz múddeleri úshin tıimdi ekeni dáleldenip otyr. Shymkent qalasynda sý ólshegish quraldary ornatylǵannan keıin sý shyǵyny bir adamǵa shaqqanda táýligine 40-45 lıtrge azaıǵan. Al endi «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń túpkilikti qorytyndylaryna kelsek, búgingi kúni qurylysy salynyp, áli de iske qosyl­maǵan nysandar bar. Oǵan olardy paıdalanýǵa berý kezinde osy nysandarda  aıqyndalǵan kemshilikter sebep bolǵan. Sý paıdalanýshy uıymdar  salynǵan nysandar­dan osy kúnge deıin kemshilikter tabýda. Olardyń bári bizge keledi, biz búgingi ıelerimen, olardy jobalaǵan­darmen jáne jergilikti ákimdiktermen kezdesip, anyqtalǵan másele­lerdi jumys babynda sheship otyramyz. Jalpy, ótken jyldardaǵy sý júıelerin jobalaý jumystarynyń sapasy tómen bolyp shyqty. Jobalarda aıqyndalǵan birqatar kemshilikter oǵan dálel. Mysaly, «Aýyz sý» baǵdarlamasynyń oryndalý barysyn talda­ǵanda sý kózderi anyqtalmaǵan jobalarǵa nemese paıdalanýǵa kelmeıtin sapasy tómen sý kózderin esepke alǵan jobalarǵa tap boldyq. Sol sııaqty ótken jyldarda salynǵan sý júıelerin tapsyrý merziminde aımaqtarda paıdalanýshy uıymdardyń joqtyǵy anyq­taldy. Mysaly, Aqmola oblysy Sofıev, Romanov, Qyzyljar selolarynda jańadan salynǵan sý júıelerin tapsyratyn uıym tabylmaı, áli kúnge deıin olar qurylys uıy­mynyń esebinde tur. Nátıjesinde, qurylys uıymy salynǵan júıelerdi saqtap qalý úshin birneshe jyl boıy shyǵyndanǵan. Bul jaǵdaı elimizde sý salasyndaǵy mamandardyń tapshy­lyǵyn taǵy da kórsetip berip otyr. Sý qubyrlary júıesin paıdalanatyn uıym­dardy materıaldyq-tehnıkalyq bazamen qamtamasyz etý máselesi de ótkir tur. Sý paıdalanýshy uıymdardyń materıaldyq-teh­nıkalyq jaraqtalýynyń nasharlyǵy saldary­nan sýmen jabdyqtaý júıeleri qurylǵyla­rynda jıi apattar oryn alyp, olar ýaqytynda jóndelmeı jatady. Onyń sońy aýyz sýdyń ekinshi qaıtara lastanýyna, sý qubyrlary jelileriniń tozýyna jáne sý berý kestesiniń buzylýyna soqtyrady. Aýyz sý máselesi sý resýrstary az aımaq­tarda anaǵurlym ótkir kúıinde tur. Bul baǵytta sý tapshylyǵynyń aldyn alý úshin ózender boıynda qajetti kólemdegi sý qoımalaryn salý kerek. Sonymen qatar, jańa baǵdarlamada jerasty sýlarynyń kólemin anyqtaý jumystaryna úlken nazar aý­da­rylyp otyr. Qazirgi ýaqytta Sý resýrstary komıteti sý resýrstary az aımaqtarǵa sýdy basqa jaq­tan jetkizý joldarynda qarasty­ryp jatyr. 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasy qala halqyn 100 paıyz jáne aýyl halqyn 80 paıyz sapaly aýyz sýmen úzilissiz qamtamasyz etýge qyzmet etpek, so­nymen birge aýyz sýmen jabdyqtaýǵa qatysty paıda bolǵan barlyq máselelerdi sheshýi tıis. OLQYLYQTARSYZ JÁNE ShYǴYNDARSYZ – Ony júzege asyrýdyń negizgi saty­lary qandaı jáne ony sapaly júzege asyrý  qalaı qamtamasyz etilmek? – «Aq bulaq» baǵdarlamasy 4 mıllıon turǵyndardy qamtı otyryp, 3 845 aýyldyq eldi mekenderdiń 80 paıyzyn taza sapaly sýmen qamtamasyz etýdi kózdeıdi. Baǵdarlama eki satyda júzege asyrylady. 1-saty – 2011-2015 jyldardy, 2-saty 2016-2020 jyldardy qam­tıtyn bolady. Baǵdarlamanyń 1-satysy 2 mıllıonnan astam turǵyny bar 2000 aýyldyq eldi mekenderdi qamtıdy. Al baǵdarlamany 2-satyda júzege asyrý 1 mıllıon 934 turǵyny bar 1 845 aýyldyq eldi mekenderdi qamtýdy qarastyrady. Baǵdarlama jobalyq-smetalyq qujattardy sapaly deńgeıde ázirleýdi qamtamasyz etetin jańa kózqarastar negizinde daıyndalǵan. Olar: aýyldyq eldi mekenderdi zertteý, jobalaq-smetalyq qujattar ázirleý, jobalar tizimin bekitý, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý, paıdalanýshy uıymdardy qurý. Osylaısha, baǵdarlamany oryndaýdyń al­ǵashqy jyldary kelesi jyldar úshin negiz qalaıtyn bolady. Sonymen birge baǵdar­lamany  oryndaýdyń árbir satysy ony sapaly oryndaý úshin qajetti sheshýshi talaptardy qamtymaq. Mysaly, aýyldyq eldi mekenderdi zertteý  jumystary sý júıeleriniń aǵymdaǵy jaǵdaıyn baǵalaýdan, sý kózderin anyqtaýdan, jobalyq-smetalyq qujattardyń SNıP (qury­lys normalary men erejeleri) ta­laptaryna saı ekendigin tekserýden, jobalyq-smetalyq qujattardy zertteý jumystaryna sáıkesten­dirýden, ótken 2010 jyldyń jo­ba­laryn esepke alýdan jáne maman­dandy­rylǵan jobalaý uıymynyń tapsyrys berýshi úshin tehnıkalyq tapsyrmalardy ázirleýden turady. Jobalyq-smetalyq qujattardy ázirleý ta­laptary ozyq tehnologııalardy, jabdyqtar men materıaldardy, aýyldyq eldi mekenderdi tolyq esepke alýdy, memlekettik saraptamadan ótýdi qamtıtyn bolady. Jerasty sýlarynyń áleýetin de esten shyǵarýǵa bolmaıdy, bolashaqta ondaı kózder barynsha molynan paıdalanylmaqshy. Jeras­ty sýlary qorlaryna zertteý júrgizý sýmen jabdyqtaý júıeleriniń qurylysyna jobalyq-smetalyq qujattar ázirleýshilerge qoıylatyn talap­tardyń biri bolmaq. Aýyldyq eldi mekenderdi zertteý ju­mystarynyń nátıjeleri boıynsha respýb­lı­kalyq jáne jergilikti bıýdjetter arqyly qarjylandyrý úshin jobalardyń biregeı tizimi bekitiledi. Tizimdi arnaıy qurylǵan vedom­stvoaralyq komıssııa jyl saıyn qalyptas­tyryp jáne bekitip turady. Baǵdarlamada memleket pen bıznes arasyn­daǵy áriptestik negizderi de eskerilgen,  ol sýmen jabdyqtaý jobalarynyń ınvestı­sııalyq tartymdylyǵyn arttyra­tyn bo­lady. Ol úshin birneshe óńirlerde memleket pen bıznestiń birlesken basta­malary boıynsha qanatqaqty jobalar iske qosy­lady. Bútindeı alǵanda, «Aq bulaq» baǵdar­lamasy sheńberinde aýyldyq eldi mekenderdi aýyz sýmen qamtýdy jaqsartý úshin 450 mıllıard  teńge qarjy qaras­tyrylǵan. Onyń ishinde 300 mıllıard teńge – respýblıkalyq bıýdjetten, 150 mıllıard teńge jergilikti bıýdjetterden bólinedi. 2011 jyl ishinde 228 aýyldyq eldi mekenderdiń sýmen jabdyqtaý nysandaryn, sonyń ishinde 136 aýyldyq eldi mekenderde aıaqtalyp kele jatqan nysandar da bar, qaıta jańǵyrtý jáne salý josparlanǵan. Bul maqsattarǵa respýblıkalyq bıýdjetten – 24 033 myń teńge, jergilikti bıýdjetterden 4 835 myń teńge qarastyrylǵan. 9 toptastyrylǵan sý qubyrlaryn jańar­tý jumystaryna, 6 toptastyrylǵan sý qubyrlarynyń qurylysyna, 12 toptas­ty­rylǵan sý qubyrlarynyń jobalyq smeta­lyq qujattaryn daıyndaý jumystaryna 8 699 myń teńge qarastyrylǵan. «Aq bulaq» baǵdarlamasy óz aldyna barynsha qısyndy jáne ómirlik qajetti mindetter qoıady. Onyń birinshisi jáne eń bastysy ár úıde táýligine 24 saǵat boıy sýdyń bolyp turýy. Sý ólshegish qural­darymen qamtamasyz etý 100 paıyzdy qu­raýy kerek, ol eń basty tabıǵat baılyǵyna utymdy jáne uqypty qaraýdy qamtamasyz etedi.  Paıdalanýshy uıymdardyń sany artyp (olar árbir aýdan ortalyǵy men iri eldi mekenderde bolady), jeke kapıtaldyń qatysýyndaǵy sý sharýashylyǵy kásiporyn­da­rynyń sany ulǵaıatyn bolady. Jerasty sýlarynyń áleýeti 3 myńnan astam selolarda iske qosylmaqshy. Bıylǵy jyly 300-den astam aýyldyq eldi mekenderde jerasty sýlarynyń oryndaryna barlaý jasaý mindeti tur. Iske qosylǵan barlyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organ­dardyń jumys­taryn úılestirý, sol sııaqty jeke sektordy bel­sendi aralastyrý baǵdar­lamany jergilikti jerlerde tabysty júzege asyrýdyń negizgi kórsetkishteriniń biri bolyp tabylady. Mıllıondaǵan aýyl turǵyndary­nyń turmys deńgeıleri men jaǵdaı­laryn jaqsartý úshin «Aq bulaq» baǵdar­lamasynyń mańyzy orasan zor. – Áńgimeńiz úshin rahmet. Áńgimelesken Seıfolla ShAIYNǴAZY.