Tákendi taný úshin óre kerek

Qalamgerdiń  «Mý­zy­kalnaıa dýsha» jınaǵy Jenevada fran­sýz jáne orys tilderinde jaryq kórdi Árbir adam ózi ómir súrgen qoǵam­nyń bir bólshegi ispettes. Sondyqtan da onyń árbir isinen, qalybynan sol ýa­qyttyń, sol kezeńniń lebi esip tu­ra­dy. Alaıda, sh­ynaıy sýretker qol­tań­basynan osy bir tap­taýy­ryndyqty tappaısyz. Ol jazǵan shyǵarmalardy oqı otyryp, ana tilińizdiń shalqar muhıt ekenin tanısyz, jazýshy qalam tartqan ǵajaıyp álemniń, ol sýrettegen dúnıeniń ólmeıtin, óshpeıtin eskertkish ekenin baǵdarlap, sýretker she­berligine tánti bolasyz. Sebebi, ja­zylǵan kórkem dúnıe qaı qoǵamda, qaı júıede, qaı kezeńde de ómirsheń. О́ıt­keni, ol halqyńnyń boıamasyz bol­my­sy. Jazýshy Táken Álimqulov osyn­daı turǵydaǵy sýretker. Jaqynda ǵana sonaý Shveısarııa­nyń Jeneva qala­syn­daǵy «Slatkine» baspasynan klassık jazýshynyń orys tilinde «Mý­zykalnaıa dýsha», ana tilimizde «El men Jer» ataýymen belgili ro­many men bir top áńgimelerinen qu­ralǵan «L′ÂME MUSICALE» jına­ǵy jaryq kóripti. Bul jóninde bizdiń tilshimizge Jenevadaǵy «PRIVAXIS SERVICES SA» qarjylyq kompanııa­sy­nyń qyzmetkeri, jazýshynyń qyzy Alma Álimqulova-Paskýalato men Tá­ken aǵanyń jary Esimkúl Bolys­baıqyzy áńgimelep berdi. – Eń aldymen Táken aǵanyń shy­ǵarmalarynyń fransýz tildi oqyr­mandarǵa jol tabýymen quttyqtap qoıaıyn. Aıtyńyzdarshy, osy jaq­sy istiń bastaýynda kim turdy, qa­laı júzege asty? Alma, siz bastaı­tyn shyǵarsyz. – Kitap shyǵarýǵa daıyndyq bir ja­rym jyldyń ishinde júrgizildi. Men jumys jasaıtyn «PRIVAXIS SERVICES SA» qarjylyq kompanııa­sy jyl saıyn bir is-sharaǵa demeýshilik kórsetip oty­rady. Mysaly, ótken jyly sporttyq is-sharaǵa qoldaý ja­sa­dy. Kompanııada jumys jasap júr­genime bıyl úshinshi jylǵa ketti. Eki jyl buryn basshymyz Olıve Mestelan meni shaqyryp, ákem­niń kitabyn fransýz tilinde shyǵarsaq qaıtedi dep usynys jasady. Ol kisimen jumysqa qabyldanǵan kezdegi áńgime­lesý rási­min­de tanysqan bolatynmyn. Sonda qaıdan kelgenimdi, qaı eldiń aza­maty ekenimdi, shyqqan tegimdi suraǵan­da aıtqanymdy kókeıine túıip qalsa kerek. Men, árıne, qýanyp kettim. Maǵan fransýz tiline aýdaratyn tárjimashy tabý tapsyryldy. Jáne kitapty birden orys jáne fransýz tilinde shy­ǵa­ramyz degen sózderi odan saıyn qanat bitirip, Sofı Jındpen ákemniń kita­by­nyń áde­bı aýdarmasyn jasaýǵa kelisimge keldik. Aldymen romannyń oryssha nus­qa­syn alyp ketken Sofıge jıi-jıi jo­lyǵyp, oǵan qajetti keńes berip tur­dym. Taǵy bir qıyndyq, jınaqty qazaqshadan tikeleı fransýzshaǵa aýdarý múmkindigi joq. Orys tilindegi 1984 jyly shyqqan «Mýzykalnaıa dýsha» jınaǵynan tárji­malanýy tıis. Sonda tildiń sólinen, shy­ǵarmanyń bolmysy­nan aýytqymaý de­gen­niń ózi úlken kúsh qoı. Bir kúni Sofı: «Alma, men myna shyǵarmany durystap a­ý­da­rýym úshin maǵan qazaqtardyń ja­nyn jete uǵyný shart. Men úshin qazaq halqy múlde beımálim álem. Ma­ǵan sizdiń elge mindetti túrde ba­ryp qaıtý kerek», dedi. Mysaly, ro­man­nyń al­ǵash­qy betinde kókpar tý­raly aıtyla­dy, al fransýz qyzyna onyń ulttyq sporttyq oıyn túri eken­digin qansha aıtsam da jetkiliksiz boldy. Sodan Al­ma­ty­da­ǵy anama habar­las­tym. Osy jerde áń­gi­me­ge Esim­kúl Bo­lys­­baı­qyzy aralasqan. – Almadan aýdar­ma­shy elge kelgisi keledi degen habardy estigen soń menen maza ketti. Shym­kentpen, Sozaq­pen, Al­ma­tydaǵy jora-jol­das­ta­rym­men ha­bar­­la­­syp, Sofıge kór­seter ha­l­qy­myz­­dyń dás­túri men mád­e­nıe­tin, ǵurpyn tanys­ty­­rar úlken baǵ­darlama ja­sadyq. Ol Al­matyǵa 2009 jyldyń jeltoq­san aıynyń orta­synda keldi. Sodan mu­ra­jaı­larǵa, Me­­­­­deý muz aı­dynyna, Shym­­bu­laq­qa, teatrlarǵa alyp ba­ryp, dostarym úıleri­ne qo­naq­qa shaqy­ryp, qazaqtyń das­tar­qanyn kór­setti. Odan Shymkentke, Sho­laq­qor­ǵanǵa, Baba Ata­ǵa baryp, Táken júr­gen jerlerge saıahat ja­sattyq. Kindik qany tamǵan jerde bolyp, óziniń atyna berilgen mektep-ınternatqa baryp, oqýshy­lar­men, ustazdarmen kezdesýler ótti. Ulttyq as ishilip, ulttyq áýen­der, Tá­ken shyǵarmalaryna arqaý bol­ǵan shertpe kúıler tyńdaldy. Qazir eldiń de turmysy jaqsy ǵoı. Barlyǵy durystap qarsy aldy. Elde qa­laı, bir úlken bólme qonaqtarǵa ar­na­lyp qazaqsha jabdyqtalsa, bir bólme eýropa­lyq úlgide ǵoı. Sofıge jerde oty­ryp shaı ishý de tańsyq dúnıe bol­dy. Jerge tósel­gen quraq kór­pelerdiń ózi ony áserge bóle­di. Qysqasy, Sofı qazaqtyń ulttyq kıimderin, zergerlik buıymdaryn, ónerin, qo­naqjaılyǵyn kórip eline attandy. Úı­degi Tákenniń baı kitap­ha­nasyna tań qal­dy. Osy arada áńgimeni Al­ma jalǵap áketti. – Qazaqstannan kelip túsisimen alǵash­qy kezde Sofıdiń bar aıtatyny tek «sýper» degen jal­ǵyz ǵana sóz bol­dy. Al ózine-ózi kel­gen­nen keıin So­fı­diń aýyzy ja­byl­saıshy. Biz­derge, árı­­ne, onyń aıt­qan árbir só­zi erekshe bir rızashy­lyq týǵyz­ǵany anyq. Ony tek maq­­ta­nysh sezimi dep aıtý jet­kiliksiz, bál­kim óz elińe degen mahabbat de­se du­rys bolar. Sodan iske kirisken Sofı Jınd ákem­­­niń shyǵar­ma­syn fransýz tiline aý­­da­ryp shyqty. Jal­­py, men ju­mys ja­saı­tyn kom­pa­nııa­daǵy qyz­­­met­ker­­­ler­diń bar­lyǵy orys-fransýz tilderinde sóı­leıdi. Olar­dyń ishin­degi fransýz fı­lolo­gııa­syn bitirgen bir áripte­sim­niń de kóp kómegi bol­dy. Endi jınaq sáýir aıynda Jenevada «Slat­ki­ne» baspasynyń kitap dú­ken­deri­ne satylymǵa túsedi. – «Tákenge jaı ólshem júrmes; Tá­kenmen tanysýǵa talap kerek; Táken­men tabysýǵa talant kerek; Tákendi bil­me­seń, ózińdi ultyńnyń uly men qyzymyn dep sanaýǵa haqyń joq. Bári­bir, bola almaısyń, osyny myq­tap túımekke kerek», degen bolatyn Tólegen Toqber­genov», – dep jazǵan edi bizdiń gazetimizde jazýshy Marhabat Baıǵut. Shynynda da, Álimqulov shy­ǵarmalary kirpııaz, bar qanymen, tinimen qazaqy bola tura, ony oqyp taný úshin kókirekte kóz bolýy qajet dep oılaımyn. Bul jóninde Esim­kúl Bolysbaıqyzy, siz ne aıtar edińiz? – О́te durys aıtasyz. Meniń oıymsha, Táken shyǵarmalarynyń ýaqyty áli tolyq týa qoıǵan joq. Ol zaman aǵy­myna qarap shyǵarma jazǵan adam emes. Men ózim «Jedel járdemde» 12 jyl dáriger bol­dym. Sol jyldardyń ishinde sha­qyrýǵa barǵanda sanaýly úıden ǵana Tákenniń ki­taptaryn kórdim. Úıge kelgen soń Tá­kenge aıtsam, sonda ol: «E, teginde bar myqty qazaq bolmasa meniń kitap­tarym­dy oqı bermeıdi ǵoı», deıtin. Sol zamanda Táken kitaptaryn tek shyn má­nin­de zııaly, ádebıetti túsinip, tush­y­nyp qa­byl­daı­tyn sırek oqyrm­andar ǵana oqı­tyn. Endi Jenevada shyǵyp jat­qan ki­taptyń baǵasy 60 eýro turady eken. Taǵy da qalyń kóp­shilik emes, jaǵ­daıy keletin, soǵan qara­jatyn shyǵara­tyn adam­­d­ar ǵana oqı ala­dy. Men, árıne, kó­ripkel emespin, biraq alda shuraıly qaz­aq tiliniń zamany bar, sonda Táken shy­ǵar­malary óz baǵasyn ala­tynyna senemin. Al Almany ákesi keremet jaqsy kóretin. Biz durys tárbıe berdik qoı dep oılaımyn. Bóten elde júrip, sol jerde jar taýyp, ózin syılatyp, elin syılatyp júr. Táýbe deımin, endi, mine, ákesiniń shy­ǵarmasyn shet jurtqa alyp shyqty. – Alma, Jenevada qaıdan júrsiz? – Men Qazaqstan azamatymyn. Shveısarııaǵa elimizdiń Syrtqy ister mı­nıstrliginiń Jenevadaǵy mıssııa­sy­nyń qyzmetkeri retinde bardym. Sonda qatarynan birneshe jyl jumys istegen soń, endi elge qaıtamyn ba dep júr­genimde, Jenevada turatyn Italııa aza­maty turmysqa shyǵýymdy ótin­di. Solaısha shetelde turyp qaldym. Jylda naýryz aıynda Shveısa­rııa­nyń astanasy Bern qalasynda otan­dastar jınalyp, elshilikte Naý­ryz­­dy qarsy alamyz. Árqashan elge qulaǵymyzdy túrip júremiz. Esimkúl Bolysbaıqyzy: – Táken ekeýmiz de Qazaqstannan tys jerde tany­syp, Máskeýde otaý qurdyq qoı. Ol kezde Tákeńniń jasy 50-de. Más­keý­degi Áde­bıet jáne óner ın­s­tı­týtynda oqyp júr­gen, al men jap-jas qyz edim. 1987 jyly Táken dúnıe sal­ǵanda ulymyz Raýan jıyr­madan jańa asqan jigit, al Alma 19-ǵa jetpep edi. Men 38-ge qaraǵa­nym­da jesir qal­dym. О́mirimdi onyń rý­hy­­na taǵzym etip, atynyń qalýyna, bala­lary­na bilim berip, durys azamattar bo­lýy­na arnadym. Eldegi Táken atyndaǵy mektep-ınternatpen aradaǵy baılanysty úzbeı­min. Mamandyǵym boıynsha jumy­sym­dy jasap, ózimnen keıingi dáriger­lerdi tárbıeleýge atsalystym. – Jetkizgen jaqsy habarlary­ńyz­ǵa, aıtqan áserli áńgimelerińizge kóp rahmet! Aldaǵy Naýryz bári­mizge bereke ákel­­sin! Alma, Jeneva­ǵa aman-esen jetińiz! Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY.