Bul maqalany jazý oıymda joq edi. «Egemen Qazaqstannan» Janbolat telefon shaldy:
– Aǵa, siz baıaǵyda, jastar gazetinde istep júrgen kezińizde Tashkent qalasyna issaparǵa baryp, arhıvterdi aqtaryp, Ǵanı Muratbaev qol qoıǵan jastar gazetiniń 1921 jyly shyqqan alǵashqy sandaryn taýyp, kóshirmelerin ákelgenińizdi, sodan keıin baryp «Lenınshil jas» gazetiniń shekesindegi «1922 jyldan shyǵa bastady» degen derektiń «1921 jylǵy 22 naýryzdan shyǵady» dep ózgertilgenin biletin edik. Sol oqıǵalar týraly maqala jazyp berýińizdi suraımyz, – dedi.
– Apyraı, jastar gazetiniń de 90 jyldyǵy kelip qalǵan eken ǵoı. Jazyp bereıin, – dedim men oılanyp. Kóńilimde kóp sýretter tirilip júre berdi...
Eń áýeli «Lenınshil jas» týraly oılar keldi. Bul gazet osyndaı atpen shyǵyp, júzdegen myń dana tırajben keńinen taraǵan keshegi Keńes ókimeti zamanynda qazaq jastarynyń talaı býynyn adaldyqqa, eńbeksúıgishtikke, adamgershilikke, ımandylyqqa, qaıyrymdylyqqa, ultjandylyqqa, otansúıgishtikke tárbıelegen kópshiliktiń súıikti gazeti bolǵan edi-aý. Onyń eń alǵashqy redaktory Ǵanı Muratbaev, jaýapty hatshysy Ilııas Jansúgirov ekeni belgili. Al endi biz áńgime qylǵaly otyrǵan 60-shy jyldardyń ekinshi jartysyndaǵy redaktory sol kezde de, odan keıingi ondaǵan jyldarda da qazaq jýrnalıstıkasy salasyndaǵy shyn mánindegi redaktorlyq uıymdastyrýshylyq talantymen tanylǵan Sherhan Murtaza aǵamyz bolatyn. Telman Januzaqov degen oryssha da, qazaqsha da birdeı jazatyn, qalamy júrdek, kúlkisi de, jany da taza, jastarǵa ylǵı qamqorlyq jasap júretin taǵy bir aǵamyz redaktordyń orynbasary boldy (keıin ol «Pravda» gazetiniń Qazaqstandaǵy tilshisi qyzmetin atqardy). Kıimine kirshik jýytpaı, talǵammen, sánmen kıinetin, uzyn boıly, symbatty, jurttyń bárine súıkimdi, sport taqyrybyn tamasha meńgergen, sol kezdegi qazaq jastary pir tutatyn Ábilseıit Aıhanov pen Ábdisalan Nurmahanovtyń jaqyn dosy, sonymen birge qalamy da júırik Qaldarbek Naımanbaev – gazettiń jaýapty hatshysy edi.
Sonyń aldynda ǵana men «Lenınshil jastyń» Qaraǵandy oblysyndaǵy tilshisi bolyp tórt jyldaı qyzmet atqaryp, gazettiń stýdent-jastar bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalyp, Almatyǵa qaıtyp oralǵanmyn. Redaksııa qyzmetkerlerin bylaı qoıǵanda, oblystardaǵy menshikti tilshileri de shetinen sen tur, men ataıyn deıtindeı, saıdyń tasyndaı iriktelgen jastar edi. Memleket bıligine Hrýshev kelgennen keıin Selınograd bolyp ózgergen Aqmola oblysy men Tyń ólkesinde Rymǵalı Nurǵalıev, Semeı óńirinde Ryshan Mýsın, Shymkent jaǵynda Muhtar Shahanov, Qostanaı oblysynda Baıtursyn Ilııasov, Gýrev aımaǵynda Ánes Saraev, Oral oblysynda Hamıdolla Qydyrov, Qaraǵandyda menen keıin Aqseleý Seıdimbekov tilshi boldy. Sol jyldarda Sherhan Murtaza aǵamyz batys óńirge barǵan bir saparynda Farıza Ońǵarsynovany kórip, óleńderimen, jazǵandarymen tanysyp, ony da oblystaǵy tilshilerdiń qosynyna qosyp aldy. Shyǵys Qazaqstan oblysynan, aýdannan «Lenınshil jasqa» joldaǵan ocherkterin oqyp, jazǵanyna, tiline qatty súısinip, gazettiń jas qyzmetkeri Kádirbek Segizbaevty arnaıy issaparǵa jiberip, Oralhan Bókeevti aýdandyq gazetten Almatyǵa shaqyryp, redaksııaǵa qyzmetke aldy.
Men alǵash gazettiń stýdent-jastar bólimin basqarǵanmen, keıinirek gazettiń komsomol turmysy bóliminiń meńgerýshisi Nurmahan Orazbekov, umytpasam «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetine bolýy kerek, qyzmetke aýysty da, jaýapty bólim dep, endi meni sol bólimniń meńgerýshiligine qoıdy. «Lenınshil jas» gazetiniń ol jyldardaǵy el ishindegi, halyq arasyndaǵy bedeli úlken edi. Muny onyń tırajynyń sol kezdegi jyldan jylǵa jedel qarqynmen ósip otyrǵanynan da aıqyn ańǵarýǵa bolady.
Gazettiń sol jyldardaǵy sandaryn oqymaı-aq jaı sydyrta qaraǵannyń ózinde de gazet betinde jastar tárbıesine, moraldyq-etıkalyq, tanymdyq, estetıkalyq máselelerge, týǵan ólkeniń tabıǵatyna, tarıhyna, ádet-ǵuryp pen salt-dástúrge, ádebıet pen ónerge kóp kóńil bólinip, ýytty maqalalar jarııalaýmen birge jastardyń ózderine de sóz berip, ózekti máseleler boıynsha olardyń ózara qyzý pikir alysýlaryn uıymdastyryp otyrýǵa da udaıy nazar aýdarylǵany ańǵarylady. Osy turǵydan kelgende gazet betinde ashylǵan ártúrli aıdarlar men klýbtardyń jumystary jemisti bolyp, gazet oqýshylarynyń kóńilinen shyǵyp otyrǵany shúbásiz. Joǵaryda aıtqanymdaı, gazettiń Qaraǵandy oblysyndaǵy tilshisi qyzmetinen (ol jyldary «Lenınshil jas» bizderdi «óz tilshimiz» dep jazatyn) stýdent-jastar bóliminiń meńgerýshisi bolyp Almatyǵa oralǵanymda bólimniń óziniń jartyjyldyq, toqsandyq josparlarynda únemi eskerip, qadaǵalap, mezgil-mezgil arnaýly better berip otyratyn «О́rken» (joǵary klass oqýshylary úshin) jáne «Araı» (stýdent jáne ýaqyt)» atty klýbtary bar edi. Gazettiń Ádebıet jáne óner bóliminiń de «Lenınshil jastyń» antologııasy (ǵasyrlar, elder, aqyndar)», «Aqqý» («Lenıshil jastyń» estetıkalyq klýby), «Jas kerýen» (jas aqyndardyń óleńderin kórnekti de kólemdi etip berý), «Lenınshil jastyń» jyr jarysy. Músháıra» atty turaqty aıdarlary boldy. Máselen, «Jas kerýen» aıdarymen «Ashyq aspan, albyrt álem» dep at qoıylyp, jańa talap, jas aqyn Rafael Nııazbekovtiń kólemi gazettiń bir betiniń úshten birine jýyq óleńderi, «Lenınshil jastyń» jyr jarysy. Músháıra» aıdarymen Farıza Ońǵarsynovanyń «Men saǵan ǵashyq emes em...» atty gazet oqýshylaryn birden eleń etkizgen mahabbat, jastyq jyrlary, Aqtóbe oblysynyń Baıǵanın aýdanynda turatyn jas aqyn Esenbaı Dúısenbaevtyń gazettiń jarty betine jýyq kóńildi úıiretin kórkem jyrlarynyń toptamasy, taǵy basqalary jaryq kórgen. Gazettiń «Saıat» atty, ańshylyq jaıynda qyzyqty áńgime shertetin, «Kúmbez» atty arheologııalyq, «Qaharman» atty áskerı-patrıottyq tárbıe klýbtarynyń jumysy da jemisti bolyp, uzaq ýaqyt gazet betinen túspegeni esimde. Aqjan Mashanovtyń Ál-Farabı týraly maqalasy da alǵash jastar gazetinde jarııalanyp, keıinirek bul taqyrypqa basqa da maqalalar arnalyp, uly babamyz óz urpaǵymen qaıta tabysqan. Muqaǵalı Maqataevtyń, Qadyr Myrzalıevtiń, Tumanbaı Moldaǵalıevtiń óleńderi, Qalıhan Ysqaqovtyń, Ábish Kekilbaevtyń, Shárbaný Qumarovanyń, basqa da talantty jas qalamgerlerdiń povesteri men áńgimeleri de «Lenınshil jas» arqyly qalyń kópshilikke mezgil-mezgil jol tartatyn. Syn-syqaqtyń, satıranyń qamshysyn úıirip, «Súzegen sózin» úıretip, Ospanhan Áýbákirov gazet betinen túspeıtin.
Gazet ózinen ózi shyqpaıtyny, ony shyǵaratyn jýrnalıster ekeni belgili ǵoı. Sondyqtan bári bolmasa da, sol jyldarda gazette istegen jýrnalısterdiń birazynyń aty-jónderin ataı ketsem, artyq bolmaıtyn sekildi. Men ózim gazetke aralasqan alǵashqy jyldardaǵy onyń beldi qyzmetkerleri Seıdahmet Berdiqulov, Bek Toǵysbaev, Qalıhan Ysqaqov, Bekejan Tilegenov, Bekmyrza Baımahanov, Beken Ábdirazaqov, Taýpıh Sarbaqanov, Ábiqul Ibragımov, Tutqabaı Imanbekov, Qarsybaı Qasymbekov, Sáńgereı Tájiǵulov, Tańatqan Rsaev sııaqty jýrnalısterdiń ornyna óz kezegimen Baımolda Mýsın, Mátkerim Ákimjanov, Orazbek Sársenbaev, Ánes Saraev, Fermahan Shoeva, Ahat Jaqsybaev, Oralhan Bókeev, Saǵat Áshimbaev, Serik Ábdiráıimov, Tólen Qaýpynbaev, Káribaı Ahmetbekov, Ráshıt Rahymbekov, Qurmanǵazy Mustafın, Qýanyshbaı Qurmanǵalıev, Janat Elshibekov, Orysbaı Ábdildaev, Keńshilik Myrzabekov, Berik Shahanov, Yrym Kenenbaev, Ernst Tórehanov, Maǵıra Qojahmetova, Jaqaý Dáýrenbekov, Jumagúl Soltıeva, Marat Qabanbaev, Alashybaı Esmaǵambetov sııaqty jastar kelgen-di. Jelaıaq sýretshimiz Sez Básibekov sýret túsirýden sharshamasa, Búbihan Baıtilesova apaıymyz topyrlap kelip jatatyn oqýshylar hattarynyń birde-biri nazardan tys qalmaýyn qatty qadaǵalaıtyn.
Endi «Lenınshil jas» gazeti jasynyń bir jylǵa qalaı uzartylǵany jaıynda. Ol jyldarda gazettiń shyǵa bastaǵan merzimi 1922 jyl dep kórsetilip kelgenin joǵaryda aıtyp óttik qoı. Sodan, men gazettiń komsomol turmysy bólimin basqaryp júrgen kúnderdiń birinde, bólimge qyzyl shyraıly, shúıdeli, qaı ýaqytta kórseń de kóıleginiń joǵarǵy túımesin aǵytyp tastap, qyzara bórtip, býsanyp júretin Seıilhan Asqarov degen jýrnalıst aǵamyz keldi. Ol maqalalaryn eki tilde jaza beretin. Komsomoldyń tarıhyn, Ǵanı Muratbaevtyń, Álııa men Mánshúktiń ómirlerin zertteýmen aınalysyp júretin.
– Men senderge ózim tapqan oljamdy kórsetip, qyzyqty derek aıtqaly keldim, – dedi ol birden. Sóıtti de qolyndaǵy alyp kelgen qaǵazyn meniń stolyma jaıyp saldy. Jazýy arabsha, eski bir gazettiń fotokóshirmesi eken.
– Sen arabsha eski jazýdy oqı alasyń ba? – dep surady.
– Joq, – dedim ishteı ókinishpen.
– Mynaý 1921 jyly Tashkentte shyqqan, redaktor retinde Ǵanı Muratbaev qol qoıǵan «Jas alash» gazetiniń nómiri ekinshi sany. Munyń birinshi jáne ózge sandary ázir meniń qolymda joq. Osyǵan qaraǵanda sizder gazetterińizdiń shyǵa bastaǵan ýaqytyn «1922 jyldan beri» dep qate kórsetip júrsizder, – dedi ol.
– Mynaýyńyz tosyn derek eken, – dedim men birden qyzyǵýshylyq tanytyp. Meniń únimnen osy máseleniń jaı-japsaryn bilýge qumarlyqty ańǵardy ma, Seıilhan aǵamyz Ǵanıdyń ómiri men qyzmeti týraly ózi tapqan tyń derekterdi, Ǵanıdy biletin kózi tiri birneshe adamdardy qalaısha izdep tapqanyn, olardan estigen áńgimelerin kósiltip aıta jóneldi.
– Osylardyń barlyǵyn keıin bizge maqala etip jazyp beresiz ǵoı, – dedim men.
– Jazyp beremin, – dedi ol ýáde etip.
Reseıdiń barlyq óńirlerindegi sııaqty qazaq dalasynda da úlken ózgerister júzege asa bastaǵan jıyrmasynshy jyldardyń bas kezinde quıryqty juldyzdaı jarq etip, tez janyp, tez sóngen, erte eseıip, er jetken, nebári jıyrma úsh jyl ǵana ǵumyr keshken, biraq sol az ǵana ǵumyry ishinde óziniń eli, halqy úshin bıik armandardy nysana etip, boıyndaǵy kúsh-jigerin aıamastan, jalyndaı janyp kúreske shyqqan, qyrandaı qalqyp bıikke kóterilip, 20-22 jasynda (1922-1924 jyldarda) Reseı Kommýnıstik Jastar Odaǵy Ortalyq Komıtetiniń bıýro múshesi, Kommýnıstik Jastar Odaǵy Orta Azııa bıýrosynyń alǵashqy tóraǵasy, Kommýnıstik Jastar Internasıonaly atqarý komıtetiniń Shyǵys elderi jastary arasyndaǵy jumys bóliminiń meńgerýshisi bolyp qyzmet atqaryp júrgende ókpe aýrýynan qaıtys bolyp, Máskeýdegi Vagankov zıratyna jerlengen Ǵanı Muratbaevtyń ómiri rasynda da jastarymyz úshin úlgi-ónege bolýmen keledi. 1967 jyly 31 qazanda Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetin halqymyzdyń taǵy bir aıaýly azamaty О́zbekáli Jánibekov basqaryp turǵan kezde Shymkent qalasynda Ǵanı Muratbaevqa eskertkish ashylýy da respýblıka ómirindegi eleýli oqıǵa bolyp edi.
– Ǵanı 1921 jyly nebári on toǵyz jasynda áýeli Samarqand ólkelik komsomol komıtetiniń, odan soń Túrkistan Respýblıkasy komsomol uıymy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanǵan. Dál sol kezde ol Tashkentte «Jas alash» gazetin uıymdastyryp, onyń tuńǵysh redaktory da ózi bolǵan, – dedi Seıilhan Asqarov.
– Siz myna qolyńyzdaǵy gazettiń kóshirmesin maǵan qaldyryp ketińiz. Biz ondaǵy jarııalanǵan maqalalardy qazirgi qaripterimizge aýdaryp bastyryp, oqyp kóreıik. Sodan soń men olardy Sheraǵańa kórseteıin. Aqyldasaıyq, – dedim men.
Gazettiń sol sanynyń materıaldaryn túgel oqyp, gazetti muqııat qarap shyqqan Sheraǵań:
– Sen Tashkentke issaparǵa baryp qaıt. Arhıvterdi aqtar. «Jas alashtyń» tabylǵan sandarynyń barlyǵyn sýretke túsirip (ol jyldarda kseroks degenińiz joq qoı), kóshirmesin ákel, – dedi.
Sodan men Tashkent qalasyna attanyp kettim. Bir apta júrip, sondaǵy memlekettik arhıvten «Jas alashtyń» Ǵanı Muratbaev qol qoıǵan alǵashqy biraz sandaryn taptym. Olardaǵy materıaldardy kırıllısa qarpimen qaıta bastyryp alǵan soń Sheraǵań Ortalyq partııa komıtetine aparyp, úgit jáne nasıhat bóliminde jumys isteıtin Sherıazdan Eleýkenov, Sapar Baıjanov, Kákimjan Qazybaev aǵalarymyzǵa kórsetip, solarmen aqyldasty. Sapar men Kákimjan aǵalardyń ózderi de 50-shi jyldardyń aıaǵyndaǵy «Lenınshil jastyń» túlekteri edi. Ol jyldarda «alash» degen sózdi aıttyrmaıtyn. Sondyqtan olar oılasa kele bul máseleni Máskeýdegi kitap palatasy arqyly sheshkendi durys kóredi. Kitap palatasyna telefon soǵylyp, hat jazylyp, «bizderdiń respýblıkalyq jastar gazetiniń shyǵa bastaǵan ýaqyty qate kórsetilip júr, osyny durys qalpyna keltirýge kómektesińizder» degen ótinish aıtylady. Olardan tıisti jaýap alynǵan soń, 1967 jylǵy 22 ııýl kúngi (ol jyldarda aı attary tek oryssha atalatyn) «Lenınshil jastyń» № 142 sanynda gazet óziniń shyǵa bastaǵan ýaqytyn shyndyqqa saı qalpyna keltirip, birinshi betiniń etek jaǵyna «Oqýshylar nazaryna» degen atpen shaǵyndaý maqala basqan. Onda bylaı delingen:
«QURMETTI OQÝShY! Baıqadyń ba, óz gazetińniń betinde búgin bir ózgeshelik bar. Buǵan deıin «Gazet 1922 jyldan shyǵady» dep jazylyp kelgen edi. Sol derek endi ózgerip otyr. Qalaısha?
Jaqynda redaksııa Búkilodaqtyq kitap palatasynyń kúndelikti baspasózdi bıblıografııalyq tirkeý bóliminiń meńgerýshisi M. Bırıýkovadan hat aldy. Onda bylaı delingen: «Búkilodaqtyq kitap palatasyndaǵy derekter boıynsha «Lenınshil jas» gazeti qazirgi kórsetilip júrgendeı 1922 jyldan emes, 1921 jylǵy 22 marttan bastap shyqqan».
Osyǵan baılanysty redaksııa qyzmetkeri Qazaqtyń memlekettik respýblıkalyq kitap palatasynda bolyp, onda aǵa bıblıograf R. Tóregeldıeva joldaspen áńgimelesti. Qolda bar tıisti dokýmentterdi qarap, gazettiń qaı mezgilde shyqqanyna anyq kóz jetkizdi. Sonymen qatar respýblıkalyq A.S.Pýshkın atyndaǵy kópshilik kitaphanasynyń sırek kezdesetin jazbalar qorynda saqtaýly turǵan osy gazettiń alǵashqy jyldardaǵy sandary da joǵarydaǵy jańa derekti tolyq anyqtaı tústi.
Iá, sonymen, sońǵy anyqtaýlarǵa, sony derekterge súıene kele, gazettiń alǵashqy sany 1921 jylǵy 22 martta shyqqany belgili boldy.
Qazaq jastarynyń tuńǵysh gazeti «Jas qaırat» degen atpen Qyzylorda qalasynda 1923 jylǵa deıin, odan soń Orynborda shyǵyp turǵan. Al 1924 jyldyń fevralinen 1925 jyldyń dekabrine deıin «Lenınshil jas» degen atpen «Eńbekshi qazaq» (qazirgi «Sosıalıstik Qazaqstan») gazetiniń tórtinshi betinde basylyp kelgen. Sodan soń 1926 jyldyń 30 oktıabrine deıin qaıtadan «Jas qaırat» atalǵan. Al 1927 jyldyń 22 sentıabrinen beri «Lenınshil jas» atalyp keledi.
O basta aıyna, aptasyna bir ret, eki ret bet shyǵatyn bolsa, qazir «Pravdanyń» formatymen tolyq tórt bet bolyp, aptasyna bes ret basylady. «Lenınshil jastyń» 1950 jyldarǵa deıingi bir jolǵy tırajy 15-20 myń danadan artyp kórmese, 1956 jyly 40 myńǵa, 1960 jyly 70 myńǵa, al qazir 185 myńǵa jetip otyr. 1930 jyldary redaksııa jyl saıyn kóp degende 700-800 hat alsa, qazir hat sany 15000-nan asyp otyr.
Sonymen, dostar, gazetimizdiń týǵan kúni dál anyqtaldy. Redaksııa osy máselege baılanysty kóp kómek kórsetken Búkilodaqtyq kitap palatasy men Qazaq respýblıkalyq kitap palatasynyń qyzmetkerlerine rahmet aıtady.»
Jáne bir nazar aýdaratyny gazette osy maqalaǵa qosa gazettiń «Jas qaırat» degen atpen shyqqan sol jyl_dardaǵy bir nómiriniń birinshi betiniń ataýy, anshlagy bar joǵarǵy jaǵynyń fotosýreti qosa berilgen. Onda «Jas qaırat» dep úlken arab áripterimen jazylǵan ataýdyń tusyndaǵy «JAS-KAIRAT». Organ Kazkraıkoma R. L. K. S. M.» degen sózder anyq kórinedi. Gazet redaksııasy «Jas alash» dep gazettiń alǵashqydaǵy Ǵanı qoıǵan óz atyn ol ýaqytta ataı almaǵan.
Solaı bola turǵanmen, sol jyldardaǵy «Lenınshil jastyń» qyzmetkerleri ózderimizdi jıyrmasynshy ǵasyr basyndaǵy ómirdiń astan-kesten qıyn kezindegi halqymyzdyń jasyndaı jarq etken jalyndy, kúresker uly Ǵanı Muratbaev nebári on toǵyz jasynda, 1921 jyly Túrkistan Respýblıkasy komsomol uıymy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanyp, jaýapty, qıyn jumystardy atqara júrip, ózi uıymdastyryp, qazaq tilinde shyǵaryp, qol qoıǵan «Jas alash» gazetiniń muragerleri retinde sezinetinbiz. Áýelgide Ǵanı jaqqan alaýdan bastaý alǵan «Lenınshil jastyń» jaryǵy keń baıtaq respýblıkamyzdyń túkpir-túkpirine túgel tússe eken dep tynym tappaıtynbyz.
Halqymyzdyń rýhanı shejiresinde ózindik eleýli orny bar, búginde torqaly toqsan jastyń tórine kóterilip otyrǵan beldi basylymnyń shyqqan jyly men kúni osylaı anyqtalǵan bolatyn
Bolat Bodaýbaı, jazýshy, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
Astana.