О́ńdeý kásiporyndary – aýyldy kóterý tetigi

О́ńirlerge barǵanda kóptegen kezdesýler ótip turady. Sondaı kezdesýlerdiń biri jaqynda oblystyq jáne aýdandyq máslıhat depýtattarymen bolyp ótti. Onda mal ónimderi men ony óńdeý máselesi ótkir qoıylsa, daıyndaý jelileri jóninde mańyzdy oılar ortaǵa salyndy. Qazirgi tańda daıyndaý jeli­leri­niń bolmaýynan aýyldyqtar óz ónimderin ár túrli deldaldarǵa tómen baǵamen, tipti óz qunynan áldeqaıda arzan baǵamen ótkizýge májbúr. Onyń ústine mundaı sa­typ alýshylar turaqty túrde ju­mys istemeıdi, sonyń kesiri aýyl­dyqtarǵa tıip jatyr. Ashyǵyn aıtar bolsaq, satýǵa daıyndap qoı­ǵan sútteri irip ketse, soıylǵan mal eti muzdatqyshtardyń joqty­ǵyna baılanysty óziniń qunary­nan aıyrylady. Mal ónimderin óńdeýdiń bolmaýynan bizdiń sút pen etimiz veterınarlyq-sanıtar­lyq talaptarǵa saı kelmeıtindikten, eksportqa jóneltilmeıdi. Jem­shóp te qymbat. Osynyń bar­lyǵy mal sharýashylyǵy damýyna teris áserin tıgizýde. Qysqasy, bular mal basynyń kemýine, sharýalar úshin malmen aınalysýdyń tıimsizdigine ákelip soqtyrýda. Ekinshi bir mańyzdy másele, jún, teri jáne súıek óńdeý júıesi durys jolǵa qoıylmaı otyr. On­daǵan myń teri, júzdegen tonna jún­niń qoqysqa tastalýy óki­nishti, árıne. Al elimizge teri jáne jún ónimderiniń 80 paıyzy syrt­tan tasyp ákelinedi. Sol sııaqty qustarǵa qajetti jem úshin et­súıek­ti undy valıýtaǵa satyp alý­ǵa májbúrmiz. Osy rette ataqty aǵylshyndyq kashemırden (qoı jú­ninen) jáne Qytaı men Túr­kııadan mıllıondaǵan dollarǵa alyp kelingen kıimderdi kıip júr­genimiz jasyryn emes. Memleket bas­shysynyń halyqqa Joldaýyn­da aýyldyq kásipkerlikti qurý jóninde naqty mindetter qoıýy der kezinde kóterilgen másele dep esepteımin. Meniń paımymsha, bul mindetterdi júzege asyrý úshin birqatar sharalardy qolǵa alǵan jón. Atap aıtqanda, eń aldymen, aýyl sharýashylyǵy ónimderin sa­typ alý jónindegi daıyndaý jelisin uıymdastyrýymyz qajet. Iri aýyldarda aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeıtin kásiporyndar (kishigirim sút óńdeý zaýyttar, et seh­taryn, teri, jún óńdeıtin shaǵyn kásiporyndar, et-súıekti un shyǵaratyn sehtar, tigin sehta­ryn, dıirmender, maı shyǵaratyn, t.b. baǵyttardaǵy óndirister) ashý qa­jet. Sondaı-aq aýyldyq jerlerde qurylys materıaldaryn (kir­pish, gıpsokarton, keramı­ka­lyq jabyndy, aǵash qurylǵylar, shlak-penoblok, shege, qurylys qos­palary jáne taǵy da bas­qa­laryn) shyǵarý qolǵa alynyp jatsa quba-qup. Bul maqsattarǵa jetýdiń bir­den-bir joly – bir bas maldy tasymaldaýdyń ózine 600 myń teńge jumsalyp jatqan Amerıka qurlyǵynan mal ákelýdi doǵaryp, «QazAgro» holdınginiń orasan kóp bıýdjettik qarjysyn osyǵan baǵyttaý. Al alystan mal tasy­maldaý – bankrottyqqa ushyrata­tyn, qaryzdar bıýdjetke artyla­tyn arty kúmándi joba. Osynyń ornyna ózimizdiń memlekettik asyl tuqymdy sharýashylyqtary­myzdy quryp, sharýalarymyzǵa kúmándi sheteldik maldardan góri 10 ese tómen baǵasyna satatyndaı asyl tuqymdy óz maldarymyzdy ósireıik. Munyń barlyǵy aýyl sharýa­shy­lyǵy ónimderiniń artýyna serpin berýi tıis. Iаǵnı, bul bizdiń qazaqstandyq úlgi – nanotehnologııa bolýy kerek. Áıtpese biz eń­bek ónimdiligin 2014 jylǵa qaraı eki esege, al 2020 jyly tórt esege arttyryp, qazaqstandyqtardy ózimizdiń ónimimizben 80 paıyzǵa qamtama­syz etýge qol jetkize almaımyz. Tasbaı SIMAMBAEV, Senat depýtaty.