Ulysymyz yrysty, yrysy kópke juǵysty bolsyn!

Áz Naýryz. Ulys Naý­­­ryz, ulystyń uly kúni atanǵan ulyq Naý­ryz. Toı Naýryz, dýman Naý­ryz. Aýzymyzdy aqqa toltyr­ǵan, bir tólimizdi ekeý, ekeýin beseý qy­lyp, qo­ramyzdy malǵa, tóri­miz­di janǵa toltyr­ǵan qut Naýryz, bereke Naýryz! Sonaý bir alys ǵasyr­larda toı bo­lyp, dýman bolyp úrdisimizge aına­lyp, áldı­lenip al­shań basqanymen, bertin kele qyzyl qyrǵyn­nyń qarmaǵyna ilinip, qaǵa­jý kórip, jady­myz­dan óshirile jazdaǵan Naý­ryz edi bul. Tarıhty zerttep, zerdelep júrgender Naý­ryz sońǵy ret 1926 jyly merekelendi, odan keıin ony toılaýǵa tyıym salyndy deıdi ǵoı. Onyń du­rys, burys­ty­ǵy­na tórelik aıtar oıym joq. Biraq bala kúnimde – qyrqynshy jyl­dardyń sońǵy sheninde bastan keshken myna bir jaǵdaı este qalypty. On jasqa da tolmaǵan shyǵarmyn onda. Ba­lalardyń sút kenjesi bolǵan­dyq­tan, sheshemniń janynan qalmaıtyn­myn. Bir joly kórshi áıelder men qyz­dardy kiristirip bas-aıaǵy bir ǵana bólmeli úkkishteı úıimizdiń ishki qa­byr­ǵalaryn aqtap, edenin jýyp, jal­ty­ratyp degendeı, sheshem ómiri istep kórmegen sharýa tyndyrǵanyn kórip tań qalǵanym bar. Onymen de qoımaı, keshkisin óziniń ústindegisin qosa, bar ishki kıimimdi sheship alyp jýdy da, jip kerip jaıyp tas­ta­dy. Tańerteń turǵanda túnimen keýip qalǵan kıimderimdi kıip alyp, jańa dúnıe qolyma túskendeı masaıraı qýanǵanym áli esimde. Odan soń ústine bar táýirin kıip, meni qo­lym­nan ustap erekshe bir kóterińki kóńilmen qotanǵa shyqty. О́z kózime ózim senbeı men kelemin. Kóshe boıy qyzyldy-jasyldy kıingen qyz-kelinshekter. Meniń sheshem sııaqty egde áıelder de qalyspaı mań-mań basyp kóshege shyǵypty. Qarsy kezdeskenderi bir-birine anadaıdan bas shulǵyp: Naýryz qutty bolsyn, Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn! – degen sııaq­ty tilekterin aıtyp máz bola qalady. Bala da bolsam buryn men kórmegen kórinis, men estimegen sózder ekenin ańdadym. Mánisin suraı­myn sheshemnen. «Onyń reti bar ǵoı, qulynym, – dep anam sheshilip keterdeı minez ańǵartty. – Erteń, Alla násip etse, Naýryz toıyn toılamaqpyz. El bolyp, jurt bolyp kózge kórsete toı­la­maq­pyz. Sen áli balasyń ǵoı, bárin bile ber­meı­siń. Buryn biz Naýryz toıyn ashyq toı­la­maıtynbyz. Oǵan ruqsat bermeıtin. Erteń jasyryp, buqpaı-aq táýir kıinip, án shyrqap, bı bıleıtin jastardy bastap kóshege shyǵyp, kórmekpiz. О́z toılaryn syrnaılatyp, alaý­la­typ, jalaýlatyp dúrildete toılap jata­tyn­dar­dan biz kembiz be, álde bizdiń Naýryzymyz basqa toılardan tómen be! Toıdyń bári – toı. Baıaǵyda úlkenderimiz Naýryz toıda at shap­ty­ryp, balýan kúrestirdik, kúmis ilip, teńge at­tyq, qyz qýyp, aýzynan súıdik, jumbaq sheship biliktilik, taqpaq aıtyp sóz jarystyrdyq, dep otyrýshy edi. Biz nege sóıtpeımiz? Tipti tap sóıtpegen kúnniń ózinde de sonyń rásimin jasap, jón-joba kórsete alsaq, ejelden bar eski dástúrimiz qaıta týyp, qaıta jańǵyryp keter me edi, qaıter edi?». Osyny aıtyp sheshem aýyr kúrsine sózin aıaqtady. Sol túni bizdiń úıdiń jermaı shamy tań atqansha sónbeı janyp turdy. Erterek qısaıyp, tátti uıqyǵa ensem de anamnyń túni boıy álde ne sharýa qamdap, shala uıy­q­ta­ǵa­nyn bilip jattym... «Naýryz – tabıǵattyń meıramy» dep baǵa­la­ǵan eken Alashtyń ardaqtylary. Osynaý sózdi rastaǵandaı, erteńine kún de jadyraı jaınap, tabıǵat múlde qulpyryp, túrlenip ketti. Bul kúni «Samarqannyń kók tasy jibıdi» dep jatady ǵoı. Sol ras shyǵar. Sary­arqa­nyń sary aıazy qysyp kelgen arqamyz ja­zylyp, shekemizdi kún qyz­dyra bas­tady. Maý­jyrap masaıraı qalǵan kún raıy qa­tyńqy qabaq ataýlyny da ashyp, ár kóńildiń ho­shyn keltirdi. Qotanǵa shyq­qandardyń bá­ri myrza minez, birimen biri baýyr, týys bolyp ketkendeı. J­ańa kór­gendeı birin biri baýy­ryna basady, betinen súıe­di, ystyq qusha­ǵy­na alady. Netken shat kó­ńil, jaısań jandar de­seńshi. Endi bir sátte kó­she­niń ana bir tu­sy­nan shyr­qaı sal­ǵan án es­tildi. Men qo­lym­nan us­tap kele jatqan sheshemdi solaı qaraı beıimdedim. Án estilgen soń, ózi de elegizip keledi eken, aıa­ǵyn tezirek basyp, jú­risin údete túskendeı boldy. Án bastaǵan aýyl qyzdary eken. Kún kózi jadyrap, jylýyn tógip turǵan myna Naýryz toıyna oraı úkili taqııa­laryn kıip, sholpy-monshaq­taryn taǵy­nyp, jelbireýikti kóılegi jarasyp, árkim óz qadir-qasıetine qaraı sán-saltanatyn asyra shyǵyp­ty. Án asqaqtap barady. Qy­syl­maı, qym­ty­ryl­maı tógilip jatyr. Tolassyz tasq­yn­da­ǵan erke án talaıdy tebirentip, ta­laıdyń delebesin qozdyrdy, jastyqtyń beti qaıtpaǵan bula kúshi endi bir sát dene qımy­lyna ulasyp, keıbir sylqym qyzdar burala basyp bıleı jó­ne­lip edi, oǵan aýyl bozba­la­lary qosylyp odan ári qyz­dyryp áketti. Sol esime túskende bú­gin­gi bir bilgishterdiń «qazaq­ta buryn bı bol­maǵan» degen dalbasasyna qalaı yzalan­bas­syń. Keń dalasy ándetip turatyn bul qazaq bıdi de ánnen kem qylmaı bılep bergen. Án­men ashyq aıtyp jetkize al­maǵan tunyq syr­laryn, qupııa oı-arman­daryn, náp-názik kóńil-kúı­lerin jastar kelisti qı­mylmen, bı tilimen bildiretin bolǵan. Qazaqta buryn bı bolmasa, talaıdy tań qal­dyryp, tamsandyryp júrgen anaý «Qarajorǵa» bıi qaıdan kelipti, aspannan túsip pe?! Bir adam emes, tipti júz emes, myń emes, san myń bıshi qatysyp, bir ilkisi, bir sha­shaýy joq bıdi bir kisideı bir minsiz oryn­dap beredi deseń, buǵan kózben kórip, bar jan-tánimen, búkil bol­my­symen sezinbegen kisini sendirýdiń ózi qıyn. Mundaı biregeı qımyl, birtutas yrǵaq, sulý sazǵa ulasqan bı qudire­ti­men ǵana terbelip, bı kúshimen ǵana sheshimin tabady. Basqa halyqtardy bilmeımin, al bizdiń qazaq úshin án men bıdiń arǵy atasy, túp tór­ki­ni bireý ǵana. Onyń aty – sezim. Kádimgi ystyq sezim, ózińdi mas, kóńildi jas qylatyn ińkár sezim. Sezimge qurylmaǵan án de án bolyp jarytpaıdy. Abaı aıtqandaı, «qur aıqaı» bolyp shyǵady. Sezimge qurylmasa bı de bı bolyp ońdyrmaıdy, qur tyrtań, odaǵaı sekiriske aınalyp ketedi. Sonaý bir alys jyldarda, meniń bala kezimde alǵash toılanǵan sol Naýryz merekesi zerek kóńil shesheme osy sııaqty oı saldy bilemin, ol maǵan sol Ulystyń uly kúnine oraılastyryp kóp-kóp áńgime aıtyp, kóp-kóp syr shertken edi. Sheshem sonda ár úıge bas suǵyp, arnaıy jaıylǵan dastarqannan dám tatyp, aq tilegin bildirdi. Naý­ryz kóje ishilip, Naýryz bata berilip jatty. Tát­ti ataýlynyń qazirgideı emes, tapshy kezi ǵoı. Onyń esesine qoıny-qony­shy­myz keptirilgen qurt-irimshikke toldy. Anam­nyń kóńili bir kó­terilip, tóbesi kók­ke jetkendeı bolyp edi. Bi­raq onysy ózine jaqpady, basy­na pále bolyp ja­bysa jazdapty. Keshkisin jas­tar jaǵy bir úıde bas qosyp, óz­de­rin­she oıyn oı­nap, meniń anammen turǵylas egde áıelder men er-azamattar aýyl mektebine jı­nalyp, «uzyn sary­ǵa» dep saq­tal­ǵan súr etten jep, baby ke­lis­ken qoıý shaıǵa den qoıady ǵoı. Osy mańaıdaǵy úsh-tórt aýylǵa qoja bolyp shash al dese bas alyp júretin Janaı degen bir «qyzyl jaǵa» bar edi. Sol kirip kelip lań shy­ǵa­ryp­ty. «Sender sovet za­ńyna qar­sy shyq­tyńdar, sol úshin Naý­ryz degen birdeńeni oılap taýyp­syń­dar», – dep osynda jı­nal­ǵan­dardy qýyp taratyp­ty. Ási­re­se, «Osynyń bárin uıym­das­tyrǵan sen», dep me­niń shesheme kóp shúıligipti. Aýy­ly­myzda aý­dandyq ke­ńes­ke depýtat bolyp saılan­ǵan bir belsendi aǵamyz bar edi. «Aqqa qudaı jaq» degendeı, áńgimege sol aralasyp, Alla saq­tapty, áıteýir. Sóıtip áz Naýryzymyz, ulys Naýryzymyz, ulyq Naýryzymyz bir kezde tutqynǵa túsip, din merekesi delinip 60 jyl boıy tutqyn bolyp kelgen eken. Bostandyq, azattyq, táýel­sizdik degen uly sózder qoǵamdy, zaman­dy ǵana emes, sanany silkip, nanym-senimdi óz­ger­teri, aqyl-oıdy nurlandyrary haq. Asyp týǵan aqyn Maǵjan Jumabaev bir kez­de «Qa­zaq­tyń Naýryzy – din meıramy emes, turmys meıramy, sharýashylyq meıra­my», – dep qadaı, shegeleı aıtsa da, oǵan eshkim qulaq as­papty. Qazaqstanmen qosa búkil Shyǵys ha­lyqtary toılaıtyn Naýryzdy qazir dinı mereke deý kúlkili bolyp estiler edi. Maǵ­jan­nyń «turmys meıramy, sharýashylyq meı­ramy» deýi óte dál aıtylǵan sóz. Naýryz – kók­temniń birinshi aıy. Kún kóziniń jylýy artyp, tabıǵattyń meıirimi molaıa túsedi. Jer­diń tońy jibip, qatqaq ketedi. Dıqan qaýym baý-baqsha baptap, egin egýge daıyndala bas­taı­dy. Mal tóldep, ánshi qustardyń tynbaı saıraıtyny da osy kez. Arǵy ata-babalarymyz naýryz aıyn jyl basy dep eseptep qandaı kóregendik jasaǵan deseńizshi. Ádette sátti bastalǵan istiń sátti aıaq­ta­lary anyq. Jyl da sol sııaqty. Qystyń qa­har­ly kúnderi artta qalatyn naýryz aıynda bas­talǵan jyldyń da sátti bolary kúmán týǵyz­baıdy. Naýryzdan soń Ybyraı baba­myz­sha aıt­qa­nda, rahmet týy kóteriletin sáýir tur. Sáýir­den keıin mamyrajaı mamyr tur. «Ma­myr» qus balapany degendi bildiredi. Ekinshi maǵynasy toqshylyq degen sóz eken. Naýryz aıynan keıin rahmet týy kóteriler bolsa, qus balapanyndaı mamyrlap toqshy­lyq kirse, odan ári maýsym, shilde bolyp jalǵasyp jadyraǵan jaz tursa, jaq­sylyqty, jaqsy kúnderdi aldan kútip, sha­rýasyn tyndyra beretin bizdiń qazaq­qa budan artyq ne kerek! Kógildir kóktemimiz Naýryz bolyp týyp, sáýir bolyp, mamyr bolyp, maý­sym, shilde, tamyz bolyp ulasyp ketetin jańa jylymyz qutty jyl, yrysty jyl, yrysymyz keleshektiń kóp kúnderiniń bárine juǵysty jyl, toq jyl, ýaıym-qaıǵy joq jyl, esten ketpes qyzyq qýanyshy kóp jyl bolsyn! – dep tileımiz. Esmuhambet AITMAǴAMBETOV. Almaty.