«Biz qymyzdy álemdik deńgeıge shyǵaramyz»

– deıdi reseılik kásipker qandasymyz Aıdarhan Qarsaqbaev Reseıdiń Qostanaımen shektesetin Chelıabi oblysynyń Agapov aýdanyndaǵy Iýjnyı poselkesinde turatyn Qarsaq­bae­vtardy Jaı­yq boıy túgel biledi desek bolar. Iá, jalpaq Reseıde ekiniń biri «Qarsaqbaev» sharýa qo­ja­lyǵyndaı myń jylqy aıdap otyrǵan joq. Naryq sy­ryn áp degennen túsinip, sharýany úıi­rip áketken qandasymyz burynǵy keńshar izindegi bir dúıim eldi jumyspen qamtamasyz etip otyr. Qarsaqbaevtardy Chelıabi oblysynda mesenat retinde de jaqsy biledi. Qazaqtardyń «Bir­lik» mádenı ortalyǵy osy oblystyń Bredy aýdanynda uıymdastyrǵan «Jibek joly» qazaq ánderiniń festıvaline de demeýshilik jasaǵan Aıdarhan Qarsaqbaevty Reseı qazaqtary merekedeı qas­terleıtin osy jıynda kezdestirip, áńgimege tar­týdyń sáti túsken edi. – Aıdarhan Baqytjanuly, Reseı jeriniń dám-tuzy jibermeı otyr­ǵan qandastarymyzdyń tur­mys-tirshiligi qalaı? – Iá, «dám-tuz» degenińiz kókeıime qonady, onyń ústine osy jerde kók­tep-kógerip otyrǵanymyzdy da aı­tý­ym kerek. Qyz Jibek sheshemizdiń «Áýe­li bas qosqanym Jaǵalbaıly, jylqysyn kóptiginen baǵa almaıdy» deıtin sol Aq Jaıyq óńirin malǵa qaptatyp, nápaqamyzdy jerden terip otyrǵan bir qaýym elmiz. – Epostyq jyrda qansha bo­ıaýyn qalyńdatyp, ásirelep aıtty degenmen de, qazaqtyń baılyǵy mal, onyń ishinde jyl­qy bolǵany ras. Reseıdegi qan­das­ta­rymyzdyń arasynda aýyl sha­rýa­shylyǵyn uı­ymdastyrýshy­lar­dyń, naryq­tyń syryn ıgergen ká­sipkerdiń biri ózińiz dep estımiz. Ásirese, jyl­qy malynyń baılyq ekenin dá­leldep otyrǵanyńyz eldegi bizdiń de kóńilimizdi marqaıtady. – Rahmet. Kózin tapsa tek jylqy emes, qazaqtyń tutynǵan tórt túligi de baılyq. О́zim basqaratyn sharýa qojalyǵy 12 myń gektar egis alqa­byn, 2,5 myń gektar jaıylymdyqty 49 jylǵa jalǵa alǵanbyz. Sol jerde bir myń jylqy, 2,5 myń iri qara, 2 myńnyń syrtynda qoı-eshki jáne qus ustap otyrmyz. Topyraǵy qunarly, shóbi shúıgin ólkede qazekem qashan­nan tórt túligin baǵyp, qazy men qartasyn kertip jep, qymyzyn sa­py­ryp otyrǵan ǵoı. Biraq, naryqtyq ekonomıkaǵa aýysqan kezde Reseıde de aýyl sharýashylyǵy daǵdaryp qal­dy. Sharýashylyqtardyń toz-tozy shyq­ty. Sol bir jyldar bizge de ońaı tıgen joq. Burynnan basqarǵan keń­shardyń shetin buzbaı, saqtap qalýǵa ty­rys­tym. Qazir, árıne, sharýashy­lyqty bu­rynǵydan ózgeshe jolmen damyttyq. Búginde Reseıde, jalpy, burynǵy Keńes Odaǵy quramyna kirgen elder­diń barlyǵynda da erkin ekono­mı­kalyq baılanys ornaǵan. Munyń ózi sha­rýań­dy damytýdyń, tolaǵaı ta­bys­tyń tetigi men kepili – óndirgen óni­mińdi ótki­zýge tolyq múmkindik beredi. О́zgeshe jol dep otyrǵanym osy. Baıaǵyda keńshar bolyp turǵan kez­de maldy, onyń ónimderin joǵa­rydan kelgen nus­qaýmen ǵana ótki­ze­tin edik. Sodan beınetimiz bolǵanmen jaryǵanymyz da shamaly edi. Qazir jaǵdaı ózgeshe. – Sonymen ózgeshe jolyńyzdy taratyp aıtsańyz. –Taratyp aıtsam, ol –tek qana uqsatý! Aýyl sharýashylyǵynda baq­qan malyń men ekken eginińdi ózgege ustata salmaı, óziń uqsatqanda ǵana onyń qaıtarymyn kóresiń. Mine, biz osyny jolǵa qoıa aldyq. Baıaǵyda keńestik sharýashylyqtyń basy-qa­syn­da júrgen kezde «bıdaıdy kúnge qaqtalyp júrip egip, jınap bergen biz nege jarymaımyz, al ony saq­taıtyn elevatorlar, un etip tartatyn dıirmender baılyqqa shylqyp oty­rady?» dep oılanatynmyn. Sóıtsem, áńgimeniń barlyǵy da uqsatýda eken. Qazir biz bir qap dándi nemese bir bas maldy ózgege ustatpaımyz. Bizdiń ustanymymyz – qoradaǵy maldy, qoı­madaǵy dándi dúken sóresine deıin jetkizý. Sol úshin kúnine 2 tonnadaı túshpara daıyndaımyz, un ózimizdiń dıirmenderde tartylady, ol unnan kúnine 1,5 tonna nan pisiriledi. Qazan-qarasha aılarynda 15 tonna, al mamyr-qyrkúıek arasynda aıyna 20 tonnaǵa deıin qymyz pisip, ony Más­keýge artamyz. Halal tehnologııasyn jolǵa qoıdyq. Biz túshpara, manty, jumbaz et jasaý úshin shoshqanyń etin jolatpaımyz, kúnine onshaqty sıyr, sonsha bas jylqy, qoı soıa ala­myz. Onyń barlyǵyn da sharıǵat jo­lymen baýyzdap, jaıǵastyramyz. Jyl­qy etinen jasalatyn túshpara tym qasań, sıyr men qoı etinen túıilgen túshpara tym maıly bolyp ketpeýi úshin olarǵa taýyq etin týrap aralastyramyz. Qus ósiretin sharýa­shy­lyq ta halal tehnologııasymen jumys isteıdi, sondyqtan biz olar­dyń ónimin paıdalanamyz. Osy uq­satý kásiporyndarymyz, sharýa­shy­ly­­ǵymyz bar – barlyǵynda 350 adam­ǵa jumys berip otyrmyz. – Qymyzdy óndiristik jolǵa qoıǵandaryńyz ki­si qyzyǵar­lyq­taı is eken. Qy­myz­dy tabys kózine aınal­dyr­ǵan­dar Qazaqstanda da bar. Degenmen, ol naýqandyq qana sıpat alady jáne kóbine turmys­tyq deńgeıden asa qoımaıdy. Aıy­na 15-20 tonna qymyz daıyndaý tym kóp sekildi, oǵan qalaı qol jetkizdińizder? – Bizdiń ata-babamyz bul jerde jylqy ustap, qy­myz iship keledi. Biraq qalaı jaqsy daıyndaǵanmen de ol turmystyq deńgeıde ǵana boldy. Al qymyzdy osyndaı óndiristik jolǵa qoıamyz degen oı mende de buryn bolmaǵanyn jasyrmaımyn. Birde jumys babymen Máskeýde júr­sem, dúkennen «sıyr sútinen jasal­ǵan qymyz» degen sý­syndy kózim shalyp qaldy. Dereý alyp iship kór­sem, árıne, qymyzǵa úsh qaınasa sor­pasy qosylatyn emes. Sosyn dereý dúkenniń menedjerin shaqyryp alyp, sýsynnyń qaıdan kel­genin, ótimdi­li­gin surastyrdym. «Más­keý túbindegi bir sharýashylyq daıyndaıdy, sura­nys óte jaqsy, sórede jatyp qal­maıdy» dedi. Meni «naǵyz qymyzdy nege dúkenge shy­ǵarmasqa?» degen oı mazalaı berdi. Sonymen, qymyz ón­dirýge talpynys jasadym. Bıe saýý óz aldyna, qymyz daıyndaıtyn sha­ǵyn seh jasaqtadyq. Az mólsherde bolsa da qymyzdy daı­yndap, Más­keýde ótetin aýyl sharýa­shylyǵy ón­im­deriniń kórmesine eki ret qatys­tym. Kórmege qatys­qandaǵy maqsa­tymyz, eger suranys bolyp jatsa saýda oryndarymen kelisim-shartqa otyrý ǵoı. Eki ret bardyq, ekeýinde de qymyzdy eshkim suramaı, salym sýǵa ketip qaıttym. Úshinshi ret barǵanda Máskeý qala­sy­nyń buryn­ǵy meri Iýrıı Lýjkov kórmeni ara­lady. Bizdiń qasymyzǵa kelgende bir kese qymyzdy tóńkerip saldy da, «mine, mynandaı qymyz Máskeý dú­kenderinde nege bolmaı­dy?» dedi jı­nalǵandarǵa. Lýj­kovtyń anasy Bash­qurt­standa týǵan ǵoı, sondyqtan ol qymyzdyń qasıe­tin jaqsy biledi dep oılaımyn. Merdiń álgindeı aıtqany muń eken, sol joly 2-3 kásipker kelip, menimen kelisim-shartqa otyrdy. Sodan kele qymyz óndirýdi ulǵaı­týdy bastadyq. – Qymyzdyń ózi janǵa daýa, emge shıpa qasıetti sýsyn bolsa, onyń baby da ońaı emes ekenin bilemiz. О́ndiristik mólsherde daıyn­daǵan qymyzdyń sapasy qandaı? – Qymyzdy qazaq ǵasyrlar boıy saýyp, iship keledi. Analarymyz daı­yndaǵan onyń birneshe túri de bar. Biraq eshqashan qymyz qazaq dala­syn­da da, Reseıde de óndiristik dárejege jetken emes. Lýjkovtyń álgi dýaly aýyz sózinen keıin bizge Máskeýdiń saýda oryndarynan túsken suranym­dar qymyzdy kóbeıtýdi mindettedi. Meniń mamandyǵym ınjener-mehanık bolǵandyqtan, qymyz daıyn­daı­tyn sehtyń jabdyǵyn jasaý asa qıynǵa túsken joq. Jobasyn ózim syz­­dym. Qymyz quıatyn aǵashtan bósh­ke-kúbilerdi, pispegin jasadyq já­ne pisýdi qozǵaltqyshtar arqyly elek­trlendirdik. Sehta qansha kólemde bolsa da qymyz 2-3 saǵat damylsyz pisilip tura beredi. Qymyzdy kúbi-bósh­ke­ler­de pisken saıyn onyń betindegi maıy qalqyp, ıisi juparlanyp, dámi de jaqsara túsedi. Máskeýden alyp kelgen gazdandyrylǵan, mıne­ral­dy sýǵa, shyrynǵa arnalǵan jab­dyq jelisi bizdiń qymyzdy shólmekke quıýǵa taptyrmaıtyn qural bola qal­dy. Sehta qymyzdy shólmekke tórt adam quı­yp jaılaıdy, núkteni bassa jabdyq jelisi tolyqtaı iske qosylady. Qymyz saýýdyń, óndirýdiń halyq­tyq tásili asa ózgertilgen joq. Osy sýsynnyń tehnology bolyp jaral­ǵan analarymyzdyń izimen kelemiz. Bizdiń sehymyzda arnaıy qoıma bar, aldymen soǵan sútti jıyp alamyz. Ony 7-8 saǵat ashytýǵa qoıamyz, pisiledi, odan keıin salqyndatý úshin tońazytqyshtarǵa qoıylady, odan keıin shólmekterge quıylady. – Qazir koka-kola, túrli gaz­dan­dyrylǵan sýlar, syra, shyrynnan jasalǵan sýsyndardan dúkender só­resi maı­ysqan ýaqytta qymyz­dyń dárýligine máskeýlikterdiń kó­zin qalaı jetkizdińizder? – «Jarnama jasaýdy qalaı ıger­dińizder?» deseńiz de bolady. Biz qy­myzdy segiz tonnaǵa deıin óndire al­ǵan soń ǵana ónimimizdi jarnalama­laý­ǵa kiristik. Qazaqtyń tól sý­sy­ny­nyń týberkýlezge, asqazan-ishek jol­daryna, demikpege em ekenin, onyń quramynda barlyq elementtiń kezdesetinin, aǵzanyń ımmýnıtetin kótere­tinin jarnamaladyq. Sonyń arqa­synda álgi 8 tonnadan 20 tonnaǵa deıin qymyz óndiretin dárejege jettik. Biz aldymen óndiris-saýda jelisine kirip alǵan soń, ónim kólemin arttyrý úshin ǵana jarnama jasadyq. Bizdiń sýsynnyń sapa jóninde sertıfıkaty bar, Reseıde ótken kórmelerdiń nag­radalaryn, onyń ishinde altyn medalin de alyp júrmiz. Reseıge qazaq qymyzynyń qandaı bolatynyn dá­lel­dep úlgergenbiz, endigi maqsa­ty­myz Eýropaǵa shyǵý! Qymyzdy ál­em­dik rynokta kórsetý. Qazirdiń ózinde saýda fırmalary Germanııadan, Fran­sııadan, Italııadan bizdiń saıtqa shyǵyp jatady. Biraq biz óndiristik máseleni sheship almaı, olarǵa jaýap berip otyrǵanymyz joq. – Ol qandaı óndiristik másele ekenin bizdiń oqyrmandarǵa da aıta otyrsańyz. – Bul qymyzdyń basty máselesi der edim. Ol – osy sýsynnyń saqtaý merziminiń uzartylýy. Máskeýge art­qan qymyz 45 kúnge deıin aınymaı óz qasıetin saqtaıdy. Biz oǵan Más­keý­degi Plehanov atyndaǵy sút ónimderi ınstıtýtynyń kómegimen qol jetkizgenbiz. Júkti Chelıabiniń biz otyrǵan Agapov aýdanynan Máskeýge deıin kerýen-kólik eki kúnde aparady. Al Italııaǵa qymyzdy kedennen ótkizýi, uzaq joly, basqa kedergileri bar degendeı, 20 kúnde jetkizýge bolady. Tutynýshynyń qolyna tıgenge deıin qalǵan 20 kún ýaqyt azdyq etedi, qy­myzdyń sapasy saqtalmaýy múmkin. Sondyqtan biz ǵylymı izdenister ar­qyly qymyzdyń saqtalý merzimin alty aıǵa deıin uzartýdy oılas­ty­ryp otyrmyz. Sodan keıin Eýropaǵa oılanbastan shyǵýǵa bolady. Meniń ulym Azat Qarsaqbaev Chelıabi memlekettik agroınjenerlik akademııasy­nyń mal sharýashylyǵy kafedra­syn­da naq osy máselemen aınalysady. Ol óziniń áriptesterimen birge osy jańalyqqa taıaý ýaqytta qol jetkizerine óte senimdi. – Izettilikpen qymyzdyń baǵa­sy men paıdasy týraly sóz qoz­ǵamaı otyrmyn. – Sharýashylyǵymyzdaǵy tabys­tyń basym bóligi qymyzdyń enshisine tıedi. Bul shıpaly sýsynnyń bir lıt­riniń ózindik quny bizge 5-6 rýblge ǵa­na túsedi, al ony 100 rýblden ót­ki­zemiz. – Qymyzdy orystar burnaǵy ǵasyrlardan-aq jaqsy bilse kerek. Qazir de Reseı ǵalymdary bul sýsyndy atasynan qalǵan astaı dáriptep, «Reseı erteden qymyzben emdeýdiń ortalyǵy» dep jatady... – Reseılik ǵalymdardyń ol sózi­niń jany bar. Negizi Reseıde qymyz jaqsy zerttelgen. Onyń paıdaly­ly­ǵy, emdik qasıeti týraly Bashqurt­stan, Tatarstan jerine saıahatpen kelgen orys oqymystylary erteden-aq jazyp ketken. Belgili orys saıahat­shy­sy, akademık P.S.Pallas 1770 jy­ly óziniń memýarlyq shyǵarma­la­rynda bashqurt dalasyna Máskeý, Don jaǵynan adamdardyń qymyz ishý úshin keletindigin, olardyń densaý­lyq­qa qatty áseri barlyǵyn jazady. Orys ǵalymdaryn bylaı qoıǵanda, orys tiliniń túsindirme sózdigin ja­za­tyn áıgili Vladımır Daldiń qymyz­dyń emdik qasıetin zerttegeni, L.Tolstoıdyń, A.Chehovtyń qymyzben emdelgeni sııaqty jaılardy jıi keltirýge bolady. Al 1858 jyly Samarada dáriger Nestor Postnıkov birinshi ret qymyzben emdeý sanatorııin ashty. Mundaı sanatorıı oǵan deıin álemniń esh jerinde bolmaǵan. «Reseı erteden qymyzben emdeýdiń ortaly­ǵy» deıtini Bashqurtstan men Tatarstanda bıe saýylady. Onyń syrtyn­da Qazaqstan da Odaq quramynda bol­dy ǵoı? Keńes Odaǵy kezinde ortaq qazan bolǵany belgili. Jylqy sharýa­shylyǵyn damytýdyń ǵylymı orta­lyǵy Rıazanda boldy. Qymyzdy olar da zerttedi. Qazaqstan demekshi, orys oqymystylarynyń jazbalarynda «HIH ǵasyr men HH ǵasyr toǵysynda Qazaqstannyń maldy-egindi aýdan­da­rynda ár qazaq otbasy orta eseppen jylyna 148 shelek qymyz ishedi, ıaǵnı bul shamamen 1200 lıtr bolady» degen derekter kezdesedi. Kórdińiz be, qymyz qazaqtyń tól taǵamy, sýsyny. Sonymen qatar, qymyzǵa bashqurt hal­qynyń da talasy bar. Olar da qy­myzdy úıde jaqsy daıyndaıdy, alaı­da, búgingi Bashqurtstanda ony biz sııaqty óndiristik deńgeıge kóter­gen eshkim joq. Biz saýyp otyrǵan bıelerdiń barlyǵyn da Bashqurt­stan­nan ákeldik. Tuqymy sútti jylqylar. Bizde 170 bıe saýylady, jyl saıyn saýyn kóbeıip keledi. Qazir qys aı­larynda tek ózimizdiń turmysymyzǵa qajetti qysyraqtardy ǵana qaldyr­dyq, qalǵany tebinde, ıaǵnı kóktemge qaraı qulyndaıdy. – Aıeke, aýyl sharýashy­ly­ǵy­nyń bilikti uıymdastyrýshysy bo­lyp otyrǵan ózińizdeı qandasy­myz­­­dy maqtan tutamyz. Degenmen, myń jylqy jaıylatyn jaıylym ata jurtta da bar ǵoı... – Iá, syrtta júrgen aǵaıynnyń júregindegi qobyzdyń kúıindeı kúńi­rentetin bir qyldy qozǵap jiberdińiz. Ata jurtty nege oılamaıyq, oı­laı­myz. Biraq Reseı bolǵanymen biz óz atalarymyzdyń qystaýynda otyr­myz. Túgin tartsa maıy shyǵatyn osy Jaıyqtyń boıyn jeti atamyzdan da arǵylar meken etken ǵoı. Ata­lary­myzdyń beıiti de osynda. Munda to­pyraqtyń qunarlylyǵy óte joǵary. Qazaqstannyń bıdaı egetin soltústik oblystarynda jańbyr ýaqytyly jaý­yp, kútimi kelisken jyldary gek­ta­ryna 20 sentnerden asyryp ónim jınasa, biz gektar túsimin 40 sentnerden aınaldyramyz. Reseıdegi de­mo­kratııaǵa kóńilimniń tolatyndyǵyn da jasyrmaımyn. Mysaly, men má­jilisterde kásipker retinde memleketten bólingen nesıe nemese basqa da qolym jetpeı júrgen memlekettik jeńildikter nemese aýyl sharýa­shy­ly­ǵyndaǵy ózge de problemalar tý­raly oıymdy ashyq aıtamyn, gý­ber­natordy synap sóıleı alamyn. Ol meni sol synym úshin qýdalamaıdy, isime kóldeneń turmaıdy, qaıta aıt­qan synyńnyń qorytyndysy boıyn­sha maǵan jaýap beredi. Men osy jerde óstim, tamyr jaı­yp qaldym. Reseıdegi qazaqtar bir-birimizben quda bolamyz. Jaqyn jyl­dary meshit saldyq, ákem Baqyt­jan Qarsaqbaıuly qajylyq paryzyn óte­di. Aýyldaǵy jastar, onyń ishinde, meniń úsh ulym da bala jasynan meshitke bardy, juma namazyn qur ótkizbeıdi. Dástúrimizdiń qaımaǵy bu­zyla qoıǵan joq. Tek aqsaıtyn tu­symyz – ana tilimizge shorqaq­ty­ǵy­myz. Baıaǵyda atalarymyz balalary úshin úıde oqytýshy, molda ustaǵan ǵoı. Ba­lalarymyzǵa qazaq tilin úı­re­tý úshin muǵalim jaldaýǵa, úıde úı­retýge sha­ma­myz jetedi. Osy is oıy­myzda júr. – Qazaqstannyń tynys-tirshi­li­ginen habar alyp otyrýǵa múmkin­dik jetkilikti bolar? – «Spýtnık» jelisi arqyly Qazaq­standaǵy telearnalardy kórip, tarıhı otanymyzdaǵy barlyq jańalyq­tan habardar bolyp otyramyz. Árı­ne, Qazaqstan qansha ósse, biz syrt­ta­ǵy qazaqtar sonshalyqty arqamyzdy taýǵa tiregendeı bolamyz. Al biz ózge jurttyń arasynda qazaq degen aty­myz­ǵa kir keltirmesek degen namys­tyń isimen tirshilik keshemiz. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA. Qostanaı-Bredy-Qostanaı.