«Qyrǵı-qabaq» soǵys qurbany

1. ShYJǴYRYLÝǴA TIIS ShUJYQ Birikken Ulttar Uıymy Bas As­sam­bleıasyna bir ret bas suqqannyń ózi ǵanıbet. Tilshilik tirlik barysynda jer betindegi eń bedeldi jáne bıik sa­nalatyn minberdi de kórdik. Sıpadyq. Munda kim turmaǵan! О́z eliniń, óz ulysynyń múddesin bylaı qoıǵanda, tipti jeke óziniń myqtylyǵyn kórsetý úshin qalaı-qalaı sóılemegen! Sonyń biri Keńes Odaǵynyń kósemi Nıkıta Hrýshevtiń 1960 jyldyń kúzindegi sózi. «Jaqynda bir kásiporynda bol­dym. Onda zymyrandardy týra shu­jyq sııaqty shyǵaryp jatyr», dep soq­qan sol tustaǵy bizdiń basshymyz. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aıaq­­talýy adamzatty tynshyta qoı­ma­dy. О́ıtkeni, sonyń nátıjesinde jer shary eki júıege jaryldy. Burynǵy baǵyttaryn saqtaǵan AQSh, Anglııa, Fransııa, úshten ekisi saqtalǵan Germanııa, Italııa, Benlıýks aımaǵynyń úsh, Skandınavııa túbeginiń tórt memleketi jáne basqalary kapıtalıstik júıeni qurady. Keńes Odaǵy soǵys­tyń sońyna qaraı ózi basyp alǵan Shy­ǵys Eýropany, onyń ishinde Ger­ma­nııanyń úshten birin Demo­kratııa­lyq Respýblıka atap zorlyqpen sosıalıstik qotanǵa qamady. Bir jaqta NATO, ıaǵnı Soltústik Atlantıkalyq qorǵanys odaǵy, ekinshi jaqta onymen soǵysqa ázir Varshava sharty paıda boldy. Sosıalıstik qosyn óz qanatyn keńge jaıýǵa umtyldy. Azııa, Afrıka aımaqtaryndaǵy keıbir elderde tóń­ke­ris jasap, sosıalızm ornatýǵa um­tyldy. Ár eldiń tentekterin taýyp, qoltyqtaryna sý búrikti. Lıvııada – polkovnık Mýamar Kaddafı, Kýbada – komendante Fıdel Kastro. «Izdegenge – suraǵan» degendeı, sosıalıstik qo­ra­ǵa aıaq astynan qosylǵan alaqandaı Kýba alyp AQSh-tyń dál irgesinde tur­dy. Taıaq tastasań tıetin jer. Týra osy Kýbanyń sosıalıstik respýblıka bolyp jarııalanýy eki júıe arasyn­daǵy tartysty sharyqtaý shegine jetkizgeni belgili. Bul tartystyń resmı aty bar. Ony sol jyldary Nurmahan Orazbekov syndy qazaq jýrnalısteri «qyrǵı-qa­baq soǵys» dep sátti aýdarǵan. Bul qa­rý jumsaýǵa deıin jaqsylap jaraq­taný básekesi bolatyn. О́ıtkeni, 40-shy jyldardyń sońynda Amerıka Qu­rama Shtattary men Keńes Odaǵy, odan sál keıin Ulybrıtanııa men Fran­sııa, Qytaı ıadrolyq qarýǵa ıe boldy. Endi sol atom, sýtegi bom­ba­la­ry­men qarsylasqa soqqy berý tásil­deri qarastyryldy. Bul oraıda 50-shi jyldar sońynda Keńes Odaǵy tórt baǵytty qarastyrdy. Olar: strategııa­lyq bombalaǵysh ushaq; kontınenta­ra­lyq ballıstıkalyq zymyran; kontı­nent­aralyq qanatty zymyran; kontı­nent­aralyq ushaq-snarıad. Amerıkalyqtardyń qolynda ol kez­de 40 shaqty zymyran bar edi. Keshikpeı jańa turpatty «Atlas» jáne «Tıtan» atalatyn kontınentaralyq bal­­lıstıkalyq zymyrandarǵa ıe bol­maqshy. Oǵan Keńes Odaǵy laıyqty jaýap berýi kerek. Jaýap bastapqyda ispen emes, sózben berildi. Keńes Oda­ǵynyń kósemi Nıkıta Hrýshev 1960 jyly kúzde Birikken Ulttar Uıymy Bas Assambleıasynda otyryp amerı­ka­lyqtardy álgi «shujyq sııaqty toq­taýsyz shyǵyp jatqan raketalarmen» qorqytqan. Shyn máninde ol kezde Keńestiń zymyran shabýylyn jasar shamasy joq edi. Strategııalyq maq­sat­taǵy zymyran áskeriniń quryl­ǵa­nyna on aı ǵana ýaqyt ótken. Jeti polk áskerı kezekshilikke qoıyldy. Olar­dyń ekeýinde «R-5 M» atalatyn zy­myran boldy. Ushý qashyqtaǵy 1200 sha­qyrymnan aspaıdy. Bes polk «R-12» zymyrandarymen qarýlandy. Olar 2000 shaqyrym jerge soqqy ja­saýǵa jaraıdy. Biraq ıadrolyq zarıadty kóterip AQSh qalalaryna deıin jetpeıdi. Korolev jasaǵan «R-7 A» zy­my­rany 8000 shaqyrymǵa deıin kók mu­hıtty kókteı ushýǵa qabiletti edi. Biraq, ol bomba tastaýǵa arnalmaǵan. Ári ushyrý úshin on saǵat buryn ázir­leý kerek. Al janarmaı quıylǵan qal­py nebári úsh saǵatqa shydaıdy. Demek, ıadrolyq soǵys úshin qolaısyz. Onyń ústine nebári tórteýi ǵana jasalǵan. Osyndaı jaǵdaıda bar úmit kelesi konstrýktor Mıhaıl Iаngeldiń «R-16» atalǵan ballıstıkalyq zymyranyna artyldy. Ol 13000 shaqyrymǵa deıin ushýy tıis. Ári ony ushýǵa birneshe mınótte ázir etýge bolady. Hrýshev BUU Bas Assambleıasyn báteńkemen toqpaqtaǵan shaqta bul zymyran áli synaqtan ótpegen. Biraq, soǵan ja­qyn­dap qalǵan. Endi qalaıda ushyryp kórip, sosyn jelidegi shujyq sııaqty shy­ǵara bastaý kerek. Atalmysh zymyrandy jasaý nebári bir jyl buryn qolǵa alynǵan edi. 1959 jyly 13 mamyrda KPSS Or­talyq Komıteti men SSSR Mınıstrler Soveti «M. K.Iаngeldiń 586-shy Aıryqsha konstrýktorlyq bıýrosynda eki satyly kontınentaralyq ballıs­tı­kalyq zymy­ran jasaý týraly» qaý­ly qabyldady. Oǵan «R-16» degen at berildi. Al amerıkalyq tizý júıesine ony «SS-7» dep jazylǵan. Úkimet qaý­lysyna sáıkes zymyrannyń bas kons­trýktory Mıhaıl Iаngel boldy, al zy­myrannyń qozǵa­ǵyshyn, ushyrý qon­­dyrǵysyn jáne basqarý júıesin jasaý sol salalardyń bas kons­trýk­torlary Valentın Glýsh­koǵa, Vıktor Kýznesovqa jáne Borıs Konoplevqa júkteldi. Alǵashqyda zymyrandy Baıqońyrda turǵan jer betindegi qondyrǵydan ushy­rý kózdeldi. О́ıtkeni, sol kezdegi bılik belgilegen ýaqyt tym az edi. Úkimetti de túsiný kerek, álemde qa­lyp­tasqan saıası jaǵdaı barysynda ýaqyt uzaq yrǵalyp-jyrǵalýdy kóter­meıtin. Bul zymyran buǵan deıin Korolev bastaǵan mamandar jasap shyqqan zymyrandardan ózgeshe bolýy tıis. Birinshiden, zymyrannyń eki satysy iske kezegimen qosylady. Keńes Odaǵynda onyń aldynda jasalǵan zymyrannyń eki satysy birden isteıtin. Kelesi aıyrmashylyǵy zymyrannyń jaǵatyn otynynda. Korolevtiń zymyrandary ottegi jáne kerosın qospasymen usha­tyn. Al Iаngel zymyrandarynyń otyn bagyna óte ýly dımetılgıdrazın degen jańa qospa quıylmaq. Keıin ony qysqartyp «geptıl» dep atady. Qazaq úshin qasiretti sózdiń biri osy bolmaq. Hosh, zymyrannyń ushardaǵy sal­maǵy – 140 tonna, uzyndyǵy – 34 metr. Soqqy jasaıtyn termoıadrolyq zarıa­dy­nyń qýaty – 5,0 megatonna, ushý qashyqtyǵy – 13 000 shaqyrym. Kimniń bolsyn kókesin tanytatyn qarý ekeni talassyz. 2. BÁIGEGE TIGILGEN BASTAR Baıqońyr qalasyn asyqpaı arala­sańyz eskertkishter, monýmentter, stel­­lalar kóp ekenin baıqaısyz. Mun­daǵy tas tuǵyrlar mólsheri jan basyna shaqqanda Qazaqstan men Reseıdiń qaı qalasynan bolsyn anaǵurlym artyq. Bir jerde menmundalap alǵashqy zy­myran tuǵyrda tur. Keń alleıa orta­synan ataqty «Soıýzdy» tamasha­laı­syz. Bir mekteptiń aldynda ǵaryshtan oralǵan quldılaý apparaty qoıylǵan. Ǵarysh kemeleri óz aldyna, bir tusta tórt ebelekti ushaq shyjymǵa otyr­ǵy­zylǵan búrkitteı bolyp qalypty. Qa­lany salǵyzǵan Barmınniń, keńestik zymyrannyń atasy atanǵan Korolevtiń, onymen básekeles, bálkim baqtalas bolyp óz zymyrandaryn ushyrǵan Iаn­geldiń, Chelomeıdiń, sonyń bárine qoz­ǵaǵysh jasaǵan Glýshkonyń, alǵashqy ǵa­ryshker Gagarınniń eskertkishteri bar. Keıin marshal Nedelınge eskertkish ornatyldy. Bizdińshe birinshi eskertkish sol kisige qoıylsa kerek edi. Biraq, qupııalar zamanynda marshalǵa eskertkish turǵyzbaq túgil, oǵan qatysty oqıǵanyń bári tas búrkeýli jatty. 1960 jyly 22 aqpanda SSSR Mınıstrler Soveti «R-16» zymyranyna qa­tysty Memlekettik komıssııa qura­myn bekitti. Álbette, qupııa jaǵdaıda. Onyń tórıesi bolyp Qorǵanys mınıs­triniń orynbasary, Strategııalyq maq­sattaǵy raketa áskerleriniń bas qol­basshysy artıllerııa marshaly Mıtrofan Nedelın taǵaıyndaldy. Bul ko­mıs­sııanyń basty maqsaty jańa zy­my­rannyń ushý synaǵyn qabyldap alý edi. Mıtrofan Ivanovıch 40 jyl boıy áskerı qyzmette júrdi. Birneshe qyr­ǵynǵa qatysty. Aldymen azamat, odan ıspan, odan fın soǵysyn bastan ót­keripti. Uly Otan soǵysynda ot keshken. Artıllerııalyq brıgadanyń, kor­pýstyń komandıri bolǵan. Odan bir­qatar armııalar men maıdandardyń artıllerııa qolbasshysy qyzmetin atqar­dy. Shyǵys Evropadaǵy Balaton kóli mańyndaǵy urys operasııasy úshin Sovet Odaǵynyń Batyry atandy. So­ǵystan keıin F.E.Dzerjınskıı atyn­daǵy áskerı akademııany bitirdi. 1959 jyly oǵan artıllerııanyń bas mar­shaly ataǵy berildi. Jáne endi qu­rylǵan strategııalyq maqsattaǵy raketa áskeriniń bas qolbasshysy bolyp taǵaıyndaldy. Keıin sarapshylar Memlekettik ko­mıs­sııanyń tórıesi bolyp marshal Ne­delınniń taǵaıyndalǵanyn «osy istegi eń basty qatelik» dep tujyrady. О́ıt­keni, marshal emes basqa bireý komıssııa tóraǵasy bolǵanda onyń oryn­basar­lary men músheleri ózderin basqasha ustar edi. Pikirlerin, kúdikterin búk­pesiz aıtar edi. Al, bas qolbasshyǵa ýáj aıtýǵa, kúdik keltirýge eshkimniń dáti barmady. Marshaldyń ózi zymyran janynan ketpeı otyrǵanda, basqa­lardyń eshqaıda moıyn burýǵa, tipti oılanýǵa murshasy bolmady. Árkim óz basyn báıgege tige otyryp, jantalasa jumys istedi. 1960 jylǵy qyrkúıek aıynyń so­ńynda Iаngeldiń ushýǵa tıis zymyrany Baıqońyrǵa jetkizildi. Sol tusta polıgon bastyǵy bolǵan general Konstantın Gerchek HH ǵasyr sońynda, bul taqyryptaǵy «qupııa» degen tańba aly­nyp tastalǵan shaqta óz esteligin jarııa etipti. Sonda «buıymnyń» Baıqońyrǵa óte shıki kúıde túskenin ókinishpen eske alady. «Qısynǵa, aqylǵa salyp qara­ǵanda «R-16-ny» Baıqońyrǵa alyp kelý­diń jóni joq edi. Onyń iri olqy­lyqtary, shalaǵaılyqtary jeterlik eken. Biraq ol tusta «joǵary jaqqa» zymyrannyń synaqqa daıyn emestigin aıta alatyn eshkim shyqpady. Bári «sátin salsa» dep oılady. Bizder, sy­naqshylar osyndaı jaǵdaıdy tap boldyq jáne onyń kepiline aınaldyq. Joǵary bıliktiń menmendigi apat pen baqytsyzdyqty jaqyndata tústi, ony ysyryp tastaý esh múmkin bolmady». 1960 jyly Baıqońyrdyń bastyǵy bolǵan áskerı adam 40 jyldan soń osylaı memýar jazypty. Áli aqaýy kóp, jibi shıratylmaǵan, aıyly tartylmaǵan zymyran sonymen Baıqońyrǵa ákelindi. Joǵary jaqtan dereý ony synaqqa ushyratyn kún belgilendi. 1960 jyldyń 23 qazany. Jeksenbi eken. Máskeýden osyndaı nusqaý túsken sátte synaq alańynda mıtıng ótedi. Onda bas konstrýktor Iаngel sóıleıdi. Jeksenbi kúni ushýy tıis zymy­randy saparǵa daıyndaý úshin 21 qazan juma kúni ertemen zymyrandy quras­tyrý-synaý korpýsynan ushý alańyna alyp shyqty. 1989 biz osy qurastyrý-synaý ǵımaratyn arnaıy baryp kór­genbiz. Bıiktigi shamaman alty-jeti qabat úıge para-par ǵımarat. Ishki qa­byr­ǵasyn aınaldyra sóreler men bas­paldaqtar kómkerip tur. Sol arqy­ly ortaǵa tiginen qoıylǵan nemese kól­deneń jat­qy­zylǵan zymyrannyń kez kelgen tusyna barasyz. Ǵımarattyń uzyndyǵy da barshylyq. Qazaqtyń taı shaptyrymy bolmasa da, bala kezdegi buzaý óriske tolyq jaraıtyndaı. Syrtqy bas qaqpasy ortasynan jarmalanyp, syrylyp ashy­lady. Baı­qońyrǵa tutas emes, iri-iri bólshekter túrinde jetkizilgen zymyran tolyq kúıge týra osy jerde keltiriledi. Odan ári temir jol arqyly samǵaý alańyna jol tartady. Biz kór­gende birneshe márte solaı boldy. Hosh. Bizdiń aıtyp otyrǵanymyz 1989 jylǵy kórinis qoı. Al 1960 jylǵy 21 qazanda Iаngeldiń jańa zy­myrany qurastyrý-synaý kesheninen temir jolǵa artylmaı, basqa ádispen shyǵaryldy. Onyń astyna rezeńke doń­ǵalaqty temir arbalar qoıady da, beton jolmen saýmaldap otyryp 41-shi ushy­rý alańyna jetkizedi. Arnaıy temir trostar arqyly zymyrandy tiginen kóteredi. Jan-jaǵynan qaýsyrmalar us­tap qalǵan soń búıirindegi arbalardy bosatyp, tómen túsirip alady. Endi birneshe qabatty bıik qaýsyrmalarǵa túrli mamandar shyǵyp, zymyrandy synaqqa daıyndaı bastaıdy. Aldymen baktarǵa zymyrannyń qozǵaǵyshtaryn istetin otyn quıylǵan. Geptıl. Otandyq zymyran óndirisinde buryn paıdalanylmaǵan asa ýly qospa. Týra 100 tonna quıylypty. Biraq, keshikpeı sol baktan jerge tamshy tama bastaıdy. Memlekettik komıssııa tóresi «bul aqaý sonshalyq eleýli me, zy­my­randy ýaqtyly ushyrýǵa kedergi emes pe» dep suraıdy. Ushyrý jumysyna jaýapty basshylar marshal aldynda abyrjyp «ol sonshalyqty mán beretin aqaý emes» deıdi. Marshal sonda tamshy tamyp turǵan jerge astaý qoıýǵa tap­syrma beredi. Jáne astaýdy tógip tu­rýǵa kezekshi soldattar bólgizedi. Sóı­tip ol kúni daıyndaý jumystary tynymsyz tamshylar astynda júredi. Ertesinde, ıaǵnı, 22 qazanda zymy­randy ushýǵa ázirleýshiler taǵy birneshe kútpegen jaǵdaılarǵa tap bolǵan. Aldymen zymyrannyń avtomatty bas­qarý júıesi eshkim kútpegen komanda beredi. Zymyran bólikterin qozǵa­ǵysh­tardan oqshaýlaıtyn qalqansha ashylyp ketken. Sosyn álgi basqarý júıesiniń ózinde basty taratý shynjyry qary­syp qalǵan. Memlekettik komıssııa oq­shaýlaý qalqanshalaryn aýystyrýǵa jáne shynjyrdy jóndeýge tapsyrma beredi. Basqarý júıesin jasaǵan bas konstrýktor B. Konoplev «búkil júıeni jańalaýdyń qajeti joq, osy qalpynda ushyrýǵa bolady» dep málimdeıdi marshalǵa. Sonymen ekinshi kún ótedi. Synaý jasalýy tıisti 23 qazanda zymyrandy tik turǵan qalpynda jón­deý men ázirleý jumystary jalǵasqan. Munyń bári «R-16-nyń» janarmaı to­lyq quıylǵan kúıinde isteldi. Bir jamanshylyqty sezgendeı bas konstrýktor Iаngel marshal Nedelınge «janarmaıdy aǵyzyp alsa qaýipsiz bolar edi» dep qalady. Biraq, onda birneshe apta joǵalmaqshy. Al, AQSh-pen aradaǵy jantalasqan jaǵdaıda Keńes Odaǵy basshylaryna kúnder ne, saǵat­tardyń ózi uzaq bolyp kórindi. Sonymen zymyrandy daıarlaý 23 qazanda aıaqtalmady. Qansha jantalas­qanmen Úkimet belgilegen synaq kúnine úlgere almady. Sosyn 24 qazannyń tańy atty. Taǵy kúni boıy qar­balas. Bas hatshy Hrýshev qaıta-qaıta qońyraý shalady. Start alańy basynda júrgen marshal Nedelın ár saǵat sa­ıyn shyryldaǵan qyzyl tele­fondy kóteredi. Aqyry «aqaý­lardyń bári jóndeldi» dep baıan­da­lady. Endi zymyrannyń ushyna bir saǵattyq ázirlik bastalady. Marshal ushy­rý alańynan 3 shaqyrym jerdegi qaýipsiz aımaqqa salynǵan baqylaý beketine keledi. Biraq munda baıyz taýyp otyra almapty. Bes-on mınýt ótpeı jatyp, ajal aıdaǵandaı qaıtadan ushy­rý alańyna kelgen. Marshaldyń qaıta oral­ǵanyn kórgen polıgon qyzmet­ker­leri kreslo ákelip, ushatyn zymyran­nan nebári 15 metr jerge qoıypty. Qazir baryp qarasańyz sol oryndyq qoıylǵan núktede qyzyl mármár tas tur. Onda marshal Mıtrofan Nedelın­niń barlyq laýazymdary men ataqtary, sosyn qaza tapqan kúni kórsetilgen. 1960 jylǵy 24 qazan. Marshal qaıtyp kelgen soń alys­taǵy baqylaý beketine ketken Memlekettik komıssııa músheleri men olarǵa erip júrgen top ta qaıtadan osynda oraldy. О́ıtkeni budan eki kún buryn Nedelınniń «kim de kim bul synaqtan qoryqsa, úıinde otyrsyn» degeni ár­kim­niń qulaǵynda qalǵan. Baıqońyrda kún batyp qalǵan, al Máskeý ýaqytymen 18 saǵat 05 mınýtta jarty saǵattyq daıyndyq bastaldy. Biraq, eshkim marshalǵa kelip, startqa tikeleı qatysy joq adamdardyń endi bul jerde qalýǵa bolmaıtynyn eskerte almady. Týra osy kezde synaqty ázir­leý­shiler tokty taratý baǵdarlamasyn bastapqy sátke kóshirý isin bastaıdy. Sol kezde eshkim kútpegen oqıǵa bol­dy... Zymyrannyń ekinshi satysynyń qozǵaǵyshy óz-ózinen iske qosylyp ketti. Ekinshi satynyń sonshalyq ys­tyqpen shyǵarǵan otty aǵyny birinshi saty bagynyń qaptamasyn qyzdyrdy da surapyl jarylys gúrs ete qaldy. Nebári alty sekýndta búkil ushyrý alańy otqa orandy. Bıiktigi 34 metrlik zymyrandy qorshaǵan qaýsyrma saty­nyń ár jerinde jumys istep jatqan adamdar shıratyla, búktetile otty jipke nemese dopqa aınalyp, tómen sal­byrap nemese aýaǵa ushyp jatty. Bul oıdan shyǵarylǵan kórinis emes. Zymyrannyń ushý saparyn kınoka­meraǵa túsirý úshin Baıqońyrǵa arnaıy top kelgen. Olar istiń nátıjesin len­taǵa tartyp, Máskeýdegi memleket bas­shysyna aparýy kerek edi. Kınoshylar startqa ázir turǵan. Biraq túsirýdi bastamaǵan. О́ıtkeni, áli jarty saǵat­taı ýaqyt bar edi. Al zymyrannyń belinen tómen jalyn lap ete qalǵanda «synaq bastaldy» dep oılaǵan operator dereý kamerany qosady. Sóıtip bul apattyń barysy bederlenip qaldy. Osy kınotaspa keıin zymyran ushyrý bary­synda tehnıka qaýipsizdigin saqtaý úshin mamandarǵa arnaıy kórsetiletin. Ushyrý alańynyń arnaıy temir qa­shamen qorshalyp tastalǵany paıda emes, zııanǵa shyqty. Talaılar sol qor­shaýdan sekire almaı jalyn kómeıine jutyldy. Denesi janyp jatqannyń birazy dalaǵa qashyp shyqqanmen, bá­ribir órtenip óldi. Keıbireýler ottan qashyp beton qudyqqa bas saýǵalamaq bolady. Biraq, ol álgi ýly geptılge to­ly eken, tunshyǵyp qaza tabady. Aıt­paqshy, start alańynyń sol jaq tu­synda qalqa qabyrǵa boldy. Onyń ar jaǵyna arnaıy tehnıka qoıylǵan. Qy­zýy qaq ortasynda 3 myń gradýsqa jetken jalynnan tiri qalýdy oılaǵan biraz adam solaı qaraı qashady. Átteń, qalqa men aralyqqa jańadan asfalt jaıyl­ǵan eken. Sonyń bıtýmy qas-qaǵymda erip ketedi. Yǵyp kelgender sol ystyq batpaqqa batyp órtenip ólgen. Dereý apat dabyly qaǵylyp, bar­lyq alańdardaǵy órt sóndirýshiler men qutqarýshylar osynda shaqyryldy. Denesin kúıik shalǵan, ýlanǵan biraq áli keýdesinde qybyrlaǵan jany bardyń bári aýrýhanalarǵa attandyryldy. О́lik­terdi jınaý men anyqtaý bastaldy. Marshaldyń denesin balqyp ketken Altyn Juldyz medali arqyly anyq­taıdy. Eń iri deneniń basqarý júıe­siniń bas konstrýktory Borıs Konoplev ekeni birden belgili bolypty. Nedelınmen birge Jalpy mashına jasaý mınıs­triniń orynbasary Grıshın, Iаngeldiń orynbasary Berlın, Sosıalıstik Eń­bek Eri Nosov jáne basqasy bar toq­sannan astam adam qaza tapty. Aleksandr Nosov polıgon bastyǵynyń ǵy­lymı jumystar jónindegi orynbasary edi. Iаngeldiń ózi temeki tartyp alý úshin shylym shegetin orynǵa ketedi. Polıgon bastyǵynyń orynbasary general-maıor Mrykın temekini tastamaq bolyp, «eń sońǵy shylymymdy shegeıinshi» dep Iаngeldiń sońyna ilesedi. Sol kezde zymyran jarylyp ketti. Sońǵy papıros ómirin saqtaǵan Mry­kın qalǵan ómirinde «meni qutqarǵan osy» dep temeki tartyp ótipti desedi. Al Iаngelge telefon soqqan Hrýshevtiń birinshi sózi: «Sen nege birge órtenip ketpegensiń?» bolypty. 3. «JÝǴANNAN EMES, SYQQANNAN...» Qaı el astanasynda bolmasyn erekshe alańdar bar. Beıjińde Tıananmındi kórdik. Londonda Býkıngem saraıy aldyndaǵy alańda saǵattap turǵanbyz. Reseıdiń basty maıdany – Qyzyl alań­nyń da aýmaǵy basqalardan kem emes. Alańdy jıektep turǵan Kremldiń bıik qabyrǵalaryna biraz qaıratkerdiń jerlengeni, durystap aıtqanda dene­siniń kúli qoıylǵany belgili. Sol jerden marshal Nedelınniń de kúli qoıyl­ǵan taqtany taýyp alasyz. Onyń qalaı qaza tapqany týraly habar keshigip jarııa etildi jáne aqıqat soraqy túrde burmalandy. 1960 jyly 28 qazanda ǵana keńestiń ortalyq gazetterine elge basshylyq jasaıtyn KPSS Ortalyq Komıteti, SSSR Joǵarǵy Soveti Prezıdıýmy jáne SSSR Mınıstrler Soveti atynan habarlama shyqty. Onda: «1960 jyly 24 qazanda KPSS Ortalyq Komıteti músheligine kandıdat, SSSR Joǵarǵy Sovetiniń depý­taty, SSSR Qorǵanys mınıstriniń oryn­basary, Strategııalyq maqsattaǵy raketa áskerleriniń bas qolbasshysy marshal Mıtrofan Ivanovıch Nedelın avıasııa apatynan qaza tapty», delingen. Baı­qo­ńyrda bolǵan joıqyn zymy­ran jary­lysy týraly bir aýyz sóz aıtyl­ǵan joq. Apatty estigen Máskeý sol kúni-aq qupııa jaǵdaıda Memlekettik komıssııa qurdy. Ony Leonıd Brejnev basqardy. Sál keıin sol Brejnev el basqarǵan shaqta birinen keıin biri qorǵanys mınıstri bolatyn Grechko men Ýstınov sııaqty áskerıler, Glýshko syndy ǵa­lym men Serbın sııaqty Ortalyq Komıtet ókili bar bul komıssııa saý etip ertesinde 25 qazanda polıgonǵa keledi. Aerodromnan túse sala qonaq úıge soq­pastan birden qurastyrý-synaý keshenine jetedi. Komıssııanyń birinshi otyrysy sýyt ótti. Oǵan «R-16-ǵa» qatysy bar jáne keshegi apattan tiri qalǵan bas­shylar men mamandar shaqyryldy. Brej­nevtiń aýzynan birinshi bolyp «biz eshkimdi jazalamaımyz» degen sóz shyq­ty. Bul lepes Bas hatshy Hrýshevtiń bas konstrýktor Iаngelge: «Sen nege birge órtenip ketpegensiń?» degenine qaraǵan­da ımandy edi. Memlekettik komıssııa óz kezeginde tehnıkalyq komıssııa qur­dy. О́ıtkeni, báribir bul zymyran sy­naq­tan ótip, sapqa turýy kerek. Tehnıkalyq komıssııaǵa SSSR Qorǵa­nys tehnıkasy jónindegi memlekettik komıtet tórıesi Konstantın Rýdnev basshylyq etti. Kelesi kúni-aq olar apat sebepterin tolyq anyqtaǵan baıandama ázirlep, Memlekettik komıssııaǵa málim etti. «Zymyran apatynyń kemshiligi Bas konstrýktor Mıhaıl Iаngel tarapynan emes» delindi onda. Jarylysqa soq­tyrǵan aqaý zymyrandy basqarý júıe­sinen ketti. Onyń bas konstrýktory Konoplev otta kúıip qaza tapty. Al naq kináli ushý aldyndaǵy nusqaýdy tolyq oryndamaǵan operator kórinedi. Biraq, Brejnev ýádesinde turyp, onyń atyn anyqtaý men jazalaýǵa jol berilmedi. «Eń basty qatelik zymyrannyń janarmaı qaıta quıyp alynbaǵan qalpy jóndelýinde» dep kórsetildi. Bul oraıda «solaı bolsyn» degen uıǵarymdy «R-16» raketasyn synaý jónindegi bastapqy Memlekettik komıssııa tórıesi Nedelın aıtqan. Marshal da endi marqum. Apattan keıingi Brejnev basqar­ǵan Memlekettik komıssııa sol jerde shuǵyl sheshimder qabyldaıdy. Nede­lınniń denesi, anyǵynda kúli Más­keýdegi Qyzyl alańda jerlenetin bol­dy. SSSR Jalpy mashına jasaý mı­nıstriniń orynbasary Lev Grıshın­niń múrdesi de Máskeýge attan­dy­ryldy. Biraq ony dabyra etpeı, eshkimge sezdirmeı Novodevıchevo zıra­tyna qoıady. Laýazymy úlken bolsa da onyń qaza tapqany týraly aqparat, kóńil aıtý eshqandaı basylymǵa berilmedi. Zymyrandy synaýǵa Dnepropetrovskidegi 586-aıryqsha kons­trýk­torlyq bıýrosynan kelgen, endi qazaq jerinde kúıip, ýlanyp qaza bolǵan al­ty mamannyń denesi Ýkraınaǵa jó­nel­tildi. Biraq ol jerde ýlatpaı-shýlatpaı jedel jerlep tastaý tapsy­ryl­dy. Al, kosmodromda qyzmet etken polıgon bastyǵynyń orynbasary Sosıalıstik Eńbek Eri Nosov bas­taǵan áskerılerdiń denesin Lenınsk qalasynda jerleý úshin Baýyrlastar molasy qazyldy. Onda «1960 jyly 24 qazanda áskerı paryzdy oryndaý kezinde qaza tapqandar máńgilik este» degen jazýy bar belgi qoıyldy. Apat qurbandarynyń tolyq tizimi keıin Baıqońyr atanǵan qaladaǵy Ǵarysh murajaıynda saqtaýly. Resmı derek boıynsha 92 adam qaza taýyp, 125 adam jaraqat aldy. Biraq keıin sarap­shylar, tipti sheteldik zertteýshiler «qurban sany budan áldeqaıda kóp» deıtin bolady. Endi aqıqatty anyq­taý múmkin emes. Sondyqtan biz resmı esepti qanaǵat qylamyz. Marshal qaza tapqanmen zymyran­dy qatarǵa qosý jumysy toqtamady. Oǵan aýrýhanadan jazylyp shyqqan bas konstrýktor Iаngeldiń ózi mu­ryndyq boldy. Ol apat sátinde shy­lym shegýge ketkenmen, jarylystan keıin adamdardy qutqarmaq bolyp, órtke aldymen júgiripti. Sol jerde ýly gaz ókpesine tolyp, eseńgirep qulaǵan. Ýlanǵany, telefon arqyly Hrýshevtiń silkilegeni az bolǵandaı, ony odaqtas respýblıka Ýkraına Or­ta­lyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Nıkolaı Podgornyı bıýroǵa salady. О́ıtkeni, kommýnıst retinde Iаngel osy respýblıkanyń esebinde tur. Odan máselesin Dnepropetrovsk ob­lys­tyq partııa komıteti qaraıdy. Qa­zaq mundaıdy «jaý jaǵadan alǵanda, bóri – etekten» desek kerek. Nátı­je­sinde bas konstrýktor ınfarkt alyp tyndy. Biraq, tabıǵaty qaısar adam eken, aýrýhanada jatyp zymyran aqaýlaryn qalaı joıý kerektigin to­lyq eseptep shyǵypty. Sol jyldyń jeltoqsan aıynda Dnepropetrovskide kelesi «R-16» zy­my­rany zaýyttyq synaqtan ótti. Iаngel onyń basqarý júıesin jańadan, basqasha jasatty. Taǵy basqa usaq kemshin tustaryn pysyqtady. 1961 jy­ly qaqaǵan qańtar aıynda ekinshi zymyrandy ózi Baıqońyrǵa alyp keldi. 2 aqpan kúni zymyran sátimen ushyp shyqty. Ol qýaty bes megatonna bolatyn oqbasyny alyp ushýǵa qa­biletin tanytty. Ras, synaq ba­ry­syn­da túsýi kerek núkteden sál aýytqyp ketedi. Biraq bul kelesi joly túzeýge bolatyn nárse edi. Ekinshi synaqtan keıin Keńes Odaǵy qarsylasqa qandaı qashyqtyqtan bolsyn qýatty ıadrolyq soqqy beretin múmkindikke ıe boldy. Bul apatqa qatysty sońǵy derek mynadaı. Reseı Federasııasynyń Pre­zı­denti Borıs Elsın óz qyz­me­tinen keterinen sál buryn 1999 jyly 20 jeltoqsanda «R-16» kontınen­t­aralyq ballıstıkalyq zymyranyn bi­rinshi jaýyngerlik synaýǵa qatys­qan 99 adamdy «Erjúrektik» ordenimen marapattaý týraly Jarlyqqa qol qoıǵan. Tiri júrgeni birer adam eken. Eń sheni úlkeni – otstavkadaǵy general-polkovnık Konstantın Gerchık. Qat­ty kúıik shalǵanda keńestiń eń myqty dárigerleri terisin tutasqa jý­yq qaıta qalpyna keltirip bergen. So­nyń ózinde polıgon bastyǵy qyzmetin tastamaǵan. Aqyry Zymyran áske­ri­niń bas qolbasshysy qyzmetine deıin jetken. Jasyna oraı áskerı saladan ketken soń Baıqońyr kosmodromy ardagerler keńesin basqarǵan. Sosyn... jáne bir derek aıta keteıik. Osy zymyrandy jasaýshy, apatqa tikeleı kýá bolýshy Mıhaıl Iаngel keıin óz ajalynan, altynshy álde jetinshi ınfarkten keıin kóz jumady. Bar qatelikti túzep, zymyrandy sáti­men sapqa qoıǵan soń. Demek onyń da marshal Nedelın sııaqty Baıqońyrda eskertkish bolyp turýǵa haqysy bar. Sosyn geptıl týraly qosýǵa bola­dy. Bul pále aqyry zymyran ushyrý­daǵy basty janarmaıǵa aınaldy. Qa­zaq dalasyna qapelimde zymyran qulaǵan saıyn «geptıl tógildi» dep at­tandaıtyn boldyq. Marshal Nedelın bastaǵan júzge jýyq adamnyń ǵana emes, Betpaqdala men Sary­ar­qada qyrylǵan mıllıondaǵan kıiktiń ajalyna geptıl sebepshi desek, eshkim bizdi ótirikshi deı qoımas. О́tiriktiń kókesi budan jarty ǵasyr buryn aı­tylǵan. «Marshal Nedelın ushaq apa­tynan qaza tapty...».!!! Qaınar OLJAI. Almaty – Baıqońyr – Máskeý – Almaty. Sýrette: 1. Baıqońyr qala­syn­da­ǵy Mıtrofan Nedelın eskertkishi.