Júregi jyly jan

Kezinde Syrbaı Máýlenovtiń Ádı Shá­ripov týraly «Jaqsylyqqa jaralǵan jú­rek» degen sózi búgingi urpaq aldynda qaıta jańalanyp, jańǵyryp otyr. О́ıtkeni «Or­hon» baspasynan jaryq kórgen Ádekeń jó­nindegi kitaptyń aty mine osylaı atalady. Kórnekti qoǵam jáne memleket qaırat­keri, jaýynger-jazýshy, belgili ǵalym retinde Ádı Sháripov esimin bilmeıtin qazaq kemde-kem. Jalpy ol kisi kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan adam. Aqyn T.Molda­ǵalıev «Dara tulǵa» degen óleńinde: «My­naý elde, aǵataı, óziń jaıly ańyz kóp», dep tegin aıtpasa kerek. Osy kitaptan alǵan maǵlumatymyzǵa súıensek, ańyzǵa aınalmasa, 1941 jyly soǵys bastalǵan bette, qorshaýdy buzyp shyǵyp, Belorýssııanyń Mýhın ormanynda partızan otrıadyn qurǵan «Sasha-qazaqty (Á.Sháripovti) ustap bergenge elý myń nemis markasyn jáne pomeshıktiń jerimen qosa úı-jaıyn syıǵa beremiz» dep fashıster ushaqtan lıstov­kany jaıdan-jaı tastaı ma? Iá bolmasa, 1928 jyly О́skemen qalasy­nan jeti tıynǵa satyp alǵan A.Baı­tur­synovtyń «Ádebıet tanytqyshy» oqýlyǵyn janyn shú­berekke túıe júrip, saq­tap, sondaı kitaptardy týǵan jeri Marınovka derevnıasynyń Byl­qyl­daq ózeniniń jaǵasyn­daǵy aǵashtyń túbine kómip, soǵysqa attanarda kúdik keltirmeıtin jaqyn aǵaıyn­darynyń birine qaldyryp, elý jyl saq­taýy, keıinnen Ahańdardy aqtaǵan komıs­sııanyń múshesi retinde álgi oqýlyqtyń tolyq nusqasyn eń birinshi bolyp baspaǵa usynýy jatqan bir jyr emes pe? 1928 jyly «Ádebıet tanytqyshpen» birge sa­typ alyp, birge saqtaǵan M.Áýezovtiń «Qıly zaman» povesin romanǵa balaǵan Ádı Sháripov ony orysshaǵa aýdartyp, Máskeý­den jaryq kórýine yqpal etýi de ańyz emes, shyndyq. Jazýshylardyń ańyzǵa aınalǵan ataqty aq úıi men sary úıin saldyrtqan da Ádekeń eken. Biraq totalıtarlyq júıe jekelegen adamdardyń erekshe erlik isterin aıtýǵa da, jazýǵa da jol bere qoımaǵany belgili. Sondyqtan da qoǵam qaıratkerleri men aqyn-jazýshylardyń jekelegen estelik maqalalarynda, eske alý keshterinde, el aýzyndaǵy áńgimeler bolmasa, bylaıǵy jurt onyń halqyna sińirgen eren eńbeginen múlde beıhabar deýge bolady. Mine, Ádı Sháripov týraly erterekte jazylǵan me­mýarlyq maqalalar, zamandastar lebizi, arnaý óleńder men esselerdi toptastyrǵan atalmysh jınaq osy olqylyqtyń ornyn toltyrǵandaı. 1941-1945 jyldardaǵy qan maıdanda «partızan Sasha-qazaq» degen aty ańyzǵa aınalǵan Ádı Sháripov – bul kezeńniń shyndyǵyn «Partızan qyzy», «Ormandaǵy ot», «Ton», «Qapastaǵy juldyzdar», «Áke qabiri basynda», «Arbasý», «Elbrýs eteginde» sııaqty áńgime-povesteri men «Sahara qyzy», «Dos syry» atty romandaryna arqaý etkenmen, óziniń jeke basynan ótken qııamet-qaıym kúnderin qaǵaz betine tutas­taı túsire almaı ketken qalamger. 1937 jyly 25 jasynda «qajy-baıdyń tuqymy», «japon shpıony», «Ilııaspen (Jansúgirov) baılanysy bar» degen aıyp taǵylyp, komsomoldan shyǵarylǵannan keıin, fakýltet dekany bolyp otyrǵan orys jigitiniń kó­megimen der kezinde bas saýǵalap, Túrkimen­stannyń Krasnovodsk qalasyna baryp janyn saqtap qalmaǵanda, tiri qalar-qal­masy ekitalaı edi. Birge oqıtyn kýrstasyna aıtqan ómir tarıhy kóp uzamaı óz basyna soqqy bolyp tıgennen keıin Ádekeńniń eki eli aýyzǵa, tórt eli qaqpaq qoıǵany anyq. О́miriniń jartysyn jaýapty qyzmetterge arnaǵandyqtan, ákeleri Keńes ókimetiniń ata jaýy sanalatyn Qaıranbaı qajynyń urpaǵy Ádı Sháripovke únemi aýzyn baǵyp saq júrmese bolmaıtyn edi. Sondyqtan da bolashaq qaıratkerge ómirbaıandyq roman jazý buıyrmaǵany aqıqat. 1938 jyly Almatyǵa qaıta oralǵan Á.Sháripov qazirgi QazPI-de úzilip qalǵan oqýyn aıaqtaýǵa múmkindik alady. Onyń 1940 jyly áskerı komıssarıattyń bastyǵyna kirip, ózine jala japqan adamnyń da sonda júrgenin kó­rip: «Ásker qataryna qaıda jiberseńizder de baraıyn, tek bir ótinishim, myna T. degen azamattan aýlaq júretin áskerı bólimge jiberińizder» degen ótinishi boıynsha jaý tylynan bir-aq shyǵýy da kezdeısoq emes eken. Mine, qolymyzdaǵy kitap jaı ǵana estelikter jınaǵy emes, ǵumyrbaıandyq estelik-roman deýge turarlyq dúnıe. Kitaptyń birinshi betin ashatyn «Orhon» baspasynyń dırektory D.Áshimhanovtyń al­ǵysózinen keıin Sábıt Muqanovtyń «Eń­begine saı eńbek» atty 1962 jyly jazyl­ǵan maqalasy berilipti. Munda negizinen Ádı Sháripovtiń Jumaǵalı Saın týraly monografııalyq eńbegine taldaý jasalady. Dese de, Ádekeńniń Belorýssııa jerinde «Sashko qazaq» (belarýs uǵymynda «ertegilik batyr» – S.M.) atanyp, partızan otrıa­dyn basqarsa, J.Saınnyń Ýkraına jerinde partızan otrıadyn basqarǵandyǵyn ádemi qıystyryp ákelgen jazýshy eki qaırat­kerdiń jurshylyqqa belgisiz qıyn-qystaý kúnderinen de syr shertedi. Al bir maıdanda soǵysqan A.Medvedov, V.Dobrovolskıı sııaqty partızan-jaýyngerlerdiń, soǵys ardageri, professor S.Kenjebekovtiń, elshi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor L.Pakýshtyń, jazý­shy-qalamgerler D.Snegın, V.Klıazmın, Z.Tanhımovıch, V.Dobrovolskıı, K.Al­­taıskıı, A.Bragın, N.Rovenskıı, N.Jantýrın, S.Baqbergenov, E.Stvorın, G.Belger, E.Gýslıarov, S.Kúzembaeva, R.Qoıshybaeva, Murat Áýezovtiń estelikterinde ǵıbratty sóz mol. Jalpy jınaqqa engen alpystan astam avtordyń birde-bireýinde basy artyq bos sóz joq, barlyǵynyń sózi tek qana jaqsylyqtan, tek qana ónegeli ómirdi sýretteýden turady. Sondyqtan da kitapty oqyp otyrǵanda, árbir maqala jekelep taldaýǵa jetekteıdi. Jınaqtyń bir ereksheligi – aldymen qazaqsha jazylǵan maqa­la­lar toptastyrylyp berilgen, al joǵaryda aty atalǵan avtorlardyń orys tilinde ja­zylǵan maqalalary qaıratker ómiriniń ártúrli kezeńin beıneleıtin sýretterden keıin bólek jınaqtalypty. Sońynda orys­sha-qazaqsha jazylǵan hattar men jaryq kórgen eńbekteriniń jalpy tizimi berilgen. 1944 jyly jaralanyp, elge oralǵannan keıin áýeli Qazaq KSR Oqý mınıstriniń orynbasary, odan 1963 jylǵa deıin Oqý mınıstri, 1963-1966 jyldary Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynba­sarynan Syrtqy ister mınıstri, 1966-1971 jyldary Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, 1971-1979 jyldary Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory sııaq­ty jaýapty qyzmetter atqara júrip, «Ju­maǵalı Saınnyń ómiri men tvorchestvosy», «Qazirgi dáýir jáne qazaq ádebıeti damýy­nyń problemalary», «Qazaq ádebıetindegi dástúr men jańashyldyq», «Syrbaı Máý­lenov tvorchestvosy» atty monografııalyq zertteý eńbekter jazyp, shetelge shyqqan saparlaryn beıneleıtin «Alys jaǵalaý­lar» atty ocherkter jınaǵyn shyǵarady. Qashan kózi jumylǵansha osy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynan qol úzbeı ótti. Osy kezeń sýretteri kórnekti aqyn-jazýshylarymyz Q.Qaısenovtiń «Qamqor­shymyz boldy», S.Máýlenovtiń «Batyl adymdar», M.Álimbaıdyń «О́r de ótimdi edi», Á.Nurshaıyqovtyń «Jaýynger jazý­shy», Ǵ.Qaıyrbekovtiń «Ádekeń 80 jasta», T.Moldaǵalıevtiń «Dara tulǵa», R.Toq­tarovtyń «Ult taǵdyryna ún qosqan», J.Moldaǵalıevtiń «О́negeli ómir», Á.Ju­mabaevtyń «Aman erdiń aty shyǵady», Ǵ.Qabyshulynyń «Aq jolmen júrgen azamat», M.Ráshevtiń «Seksenniń beseýinde», F.Ońǵarsynovanyń «Saǵyndym, aǵa, sizdi!», B.Tilegenovtiń «Qaıratker haqynda birer sóz», M.Qaldybaıdyń «Elden shyqqan er tulǵa», Ǵ.Sadyqulynyń «Soǵysta partızan, ómirde qaıratker», N.Nurahmetulynyń «Tarıhta orny bar azamat», Á.Bórıevtiń «О́jet bop ósińder» sııaqty maqalalarynda ártúrli qyrynan sóz bolady. Atalǵan qa­lamgerlerdiń bári de ómirde bolǵan oqıǵa­lardy, ózderine ǵana emes, týǵan halqyna jasaǵan adal qyzmeti men qarymdy qam­qorlyǵyn búkpesiz shyn júrekpen jazǵan. «Dúnıede partızandar ǵana myqty bolady» dep oılaıtyn óz aty da ańyzǵa aınalǵan partızan-jazýshy Qasym Qaıse­nov­tiń 1945 jyly Ádekeńmen alǵash tany­sýy qyzyq. Árıne Qasym aǵa alǵashynda ataqty partızan komandırine synaı qara­ǵan bolý kerek. Sebebi, partızan-jazýshy Ádekeńniń kesek tulǵasyna, alaqandaı kózine, qulaqtyń bitimine qarap otyryp, «naǵyz partızannyń ózi eken» dep, súısine sıpattama berýi osy oıymyzdy aıǵaq­taıdy. General-maıor, Aýǵan soǵysynyń ardageri M.Qalmataevtyń «Aǵanyń haty uranym edi» maqalasy da Ádekeń týraly tyń maǵlumattarǵa toly. Al kórnekti ǵalymdar M.Qarataevtyń, T.Nurtazınniń, S.Qırabaevtyń, K.Náribaev­tyń, Sh.Eleýkenovtiń, T.Kákishevtiń, Á.Na­rymbetovtiń, B.Ýaqatovtyń, H.Ádibaevtyń, S.Isaevtyń, B.Ábilqasymovtyń, B.Maı­tanovtyń, S.Negımovtiń, A.Isimaqovanyń, Sh.Taǵaevanyń maqalalary partızan-jazý­shynyń ómiri men shyǵarmashy­lyǵynyń san taraýyna sholý jasaıdy. Qazaqsha jazyl­ǵan maqalalar sońynda Ádı aǵanyń adal jary ári artyndaǵy joqshysy retinde eleý­li eńbek sińirip júrgen Klara Jaǵypar­qyzynyń da «Aıaýly Ádekem» atty esteligi shynaıy júrek tebirenisin bildiredi. «Maıdannan oralǵan kúnderde» dep atalatyn Taıyr Jarokov pen onyń áıeli Múnıra týraly partızan-jazýshynyń óz esteligi de sátimen berilgen. Elge saǵynyp jetkende, eki balasynyń qazasyn estý, árıne Ádı Sháripovke ońaı soqpaıdy. Osyndaı aýyr qaıǵyny birge bólisken, qashan kózi jumylǵansha ara-qatynastary úzilmegen T.Jarokov ekeýiniń arasyndaǵy adal dostyq oqyrmanyn oılandyrary haq. Jazýshynyń týystary B.Ablanov, N.Tuń­ǵyshbaeva, R.Shúlembaevalar, qyzy Álııanyń da estelikteri ystyq yqylaspen jazylǵan. Orys tilindegi maqalalar so­ńyn­da jazýshynyń maıdan ómirinen syr shertetin «Istorııa odnogo polýshýbka» (aýdarǵan I.Shegolıhın) degen povesinen berilgen úzindi de jınaqtyń tanymdyq sıpatyn arttyra túsken. Ádı aǵaǵa «Jazyǵyń sol», «Sekem-sezik» degen atpen jyr shýmaqtaryn arnaǵan qart qalamger Muzafar Álimbaevtyń «О́r de ótimdi edi» degen maqalasyndaǵy qaı­ratker-ǵalymnyń joǵarǵy qyzmette júr­gen kezindegi ózi ınısıator bolyp sal­dyrǵan qurylystary týraly aıtqanyna nazar aýdaryp kóreıikshi. Olar: 1. Almaty irgesindegi Almaty sanatorııasy. 2. Kókshe­taýdaǵy «Oqjetpes» sanatorııasy. 3. Qyr­ǵyzstandaǵy «Qazaqstan» demalys úıi. 4. Úkimet janyndaǵy medısınalyq-sanato­rııler birlestigi úıi (№4). 5. Tórtinshi basqarmanyń shıpahanasy jáne medıkterge arnalǵan eki turǵyn úı. 6. Qazaqstan jazý­shylarynyń Almatydaǵy shyǵar­ma­shylyq úıi. Jambyl kóshesindegi eki turǵyn úı. 7. Almatydaǵy Krasın jáne Abaı kósheleri múıisindegi bes qabatty turǵyn úı (tvorchestvo qyzmetkerlerine berilgen). 8. Shyǵar­mashylyq úıi qasynan jazýshylarǵa ból­dirgen onshaqty saıajaı úıi. 9. Almatynyń Kalının kóshesi boı­yndaǵy eń alǵashqy respýblıkalyq pıonerler saraıy. Al akademık K.Náribaev óz esteliginde tikeleı Ádekeńniń aralasýymen Semeıde medısınalyq jáne mal dárigerlik ıns­tıtýttary, Oralda aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty, Qaraǵandyda medısına jáne kooperatıv ınstıtýttary ashylǵandyǵyn atap kórsetedi. Akademık S.Qırabaev 50-jyldardyń kúshti naýqany ótkennen keıin mınıstr Ádekeń qazaq mektepterin qaıta ashý, qazaq tiliniń mártebesin kóterý isine edáýir bastama jasaǵandyǵyn, Almatyda jabylyp qalǵan № 12 mektep qaıta ashylǵandyǵyn, aýyl balalaryn oqytatyn mektep-ınternat (№ 4) uıymdastyrylǵanyn, qazaq tili men ádebıetin oqytýdy jaqsartý shara­la­ryna arnalǵan respýblıkalyq keńes ót­kizip, Ádekeńniń ózi baıandama jasaǵanyn, keńes sheshimimen «Qazaq tili men áde­bıe­ti» jýr­naly shyǵa bastaǵanyn, so­nymen birge joǵarydaǵy tizimge qatysty máse­lelerdiń qalaı oryndalǵanyn ashatyn mol derekter keltirgen. Ádebıet jáne óner ınstı­týtynyń dı­rektory bolyp júrgende ári basshy, ári ǵy­lym doktory retinde qan­shama adamǵa jol siltegeni týraly T.Kákishev «Qam­qorshy» degen maqalasynda anyq jazady. Bular­dyń ish­in­de keıinnen bilikti ǵa­lym­darǵa aınalǵan B.Abyl­qa­sy­mov, T.Baımoldaev, A. Bul­­dybaevtyń eń aldymen qa­byl­dan­ǵanyn, bulardan keıin «J.Dádebaev, B.Balajanov, Q.Ergóbekov, B.Ábdiǵazıevti atasam, Ádı Sháripov qabyldaǵan adamdardyń kimder ekeni aıqyndala túser dep oılaımyn» deıdi ǵalym. Qalamger Ábilmájin Jumabaev 2008 jy­ly jazǵan esteligin: «Ádekeń uzaq ómirinde qandaı bir jaýapty qyzmetti atqaryp júrse de, tirshilikte artynan óz borozdasyn tar­typ, oǵan jaıqaltyp egin ósiretin dıqan tárizdi halyq ıgiligine baǵyttalǵan nebir keremet ıgilikti isterdi tyndyrǵan qazaq­tyń nar tulǵaly azamaty edi» – dep qo­rytyndylasa, 1992 jylǵy esteliginde Ramazan Toqtarov: «Ádette biz batyrdy alys­tan, ertegiden, kóne tarıh qatparla­rynan izdeımiz, ol da kerek shy­ǵar, biraq kóbine-kóp sol Ádı aǵa syndy alyp tulǵaly ba­tyrlar qasymyzda júr­genin kóp jaǵ­daı­da ańǵara bermeımiz. Ań­ǵa­ra bermegen soń, aıalaı da bilmeı ja­tamyz. Ádekeń qyzyl órt-maıdan ótinde júrsin, beıbit tirliktiń búlikshilerimen ólispeı-beris­peıtin jekpe-jek aıqasqa da shyqsyn, sonyń bárinde eshqashan óziniń jeke ba­syn qorǵap, ult taǵdyry sheshiletin áleý­mettik máseleler­den bir sátke de tysqary qalyp kórgen emes. Ol úshin kórip otyrsyzdar, qurban­dyq­tyń qandaı túrine bolsa da oılanbastan bara bergen. Ádı Shá­ripov sekildi ultynyń taǵdyry men bıik ıdeal úshin kúrese ala­tyn ul týdyr­ǵan qazaq halqy eshqashan daǵ­darysqa ush­y­ramaq emes», – dep aıaqtaıdy. Rasynda, osy kitapty oqyp otyrǵanda Ádı Sháripovtiń ónegeli ómir jolymen tanysqan saıyn qazaqtyń nebir marǵasqa uldarynyń da kúresker tulǵasy kóz al­dyńyzǵa elestep otyrady. Osy arqyly ómirden qandaı adamdar ótken degen oıǵa qalasyz. 2012 jyly 19 jeltoqsanda qazaq má­de­nıetiniń asa iri tulǵasy, jazýshy, ǵalym, qo­ǵam qaıratkeri Ádı Sháripovtiń týǵany­na 100 jyl tolady. «Ulym deıtin el bolmasa, halqym degen ul qaıdan týady» degen sóz búginde jıi aıtylyp júr. Qo­lyńyzdaǵy «Jaqsylyqqa jaralǵan jú­rek» atty kitapty oqysańyz, kóp qınal­maı-aq osy suraqtyń ekeýine de tolyq jaýap alar edińiz. Jaıshylyqta ónegeli adamdardyń ómi­rin búgingi urpaq boıyna sińirý qajet degen sóz kóp aıtylady. Onyń sebebi sondaı keń tynysty kesek tulǵanyń batyr ári batyl adamdardyń aramyzdan sırep bara jatýy, onyń ornynda jalpyldaǵan ja­ǵym­paz­dardyń kóbeıýi ataqty tulǵa týraly kereǵar túsinik týǵyzady. Son­dyqtan da búgingi urpaq sanasyna batyl sińiretin taza úlgi, taza ónege Ádı Shá­ripovtiń bolmys bitiminen ǵana týatyny aıdaı aqıqat. Sol sebepti osyndaı tul­ǵalarymyzdyń ókshe izinen kóz jazbaı, olardyń birsózdiliginen, qubylmaı­tyn qul­qynan úırený, kisiliginen, elin, jerin súıe­tin, ultyn súıetin úlken usta­ny­mynan ur­paq alatyn úlgi eshqashan eskirmeıdi. Áńgi­me sony jalpaq elge jaıyp, úrim-buta­ǵymyzdyń súıegine sińirýde jatyr. Rýda ZAIKENOVA, Qazaqtyń memlekettik qyzdar pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń dosenti, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty.