Tóle bı tutynǵan buıymdar

Qazaqtyń úsh kemeńgeri hám kenen bıiniń biri – Qaz daýysty Qazybektiń shapany tabylyp, qazir ol ulttyq qundylyq retinde Prezıdenttik mádenıet ortalyǵyna tapsyrylǵanynan habardarmyz. О́zi ómir súrgen dáýiriniń tóbe bıi Tóleniń de shekpeni men kıiz úıiniń esik mańdaıshasy bul kúnge jetkeni týraly estigenimizge de biraz jyl bolyp edi. Naqtylap aıtqanda, uly babadan qalǵan buı­ym­dar jónindegi alǵashqy aqjoltaı habar 1993 jyly Lengir aýdanynyń Tólebı atalýyna baıla­nys­ty uıymdastyrylǵan merekelik is-shara­da jal­paq jurtqa jarııalandy. Sol jıynda arýaq­ty abyzǵa arnalyp tigilgen kıiz úıge narkesken bı­diń ózi tirshilik etken kezinen jetken esik mań­daı­shasy, shekpeniniń bir bóligi qoıylǵanyn biletinbiz. Buǵan deıin mundaı buıymdar Keńes Odaǵynyń ulttyq qundylyqtarǵa salqyn saıasatynyń saldary­nan nazarǵa ilikpeı kelgeni málim. Taıaýda ǵana Prezıdenttik Mádenıet ortalyǵy­nyń dırektory Myrzataı Joldasbekov “Habar” telearnasynyń “Betpe-bet” baǵdarlamasynda dara dananyń osy jádigerleri haqyndaǵy áńgimeni taǵy da jańǵyrtty. Aǵamyz sol jolǵy suhbatynda tarıhı tulǵanyń tutynǵan buıymdarynyń qaı jerde saqtalǵanyn bilip, sol qymbat zattardy Prezı­denttik mádenıet ortalyǵyna alý maqsatymen Astanadan alystaǵy Tólebı aýdanynyń bir túkpirindegi Kıelitas aýylyna barǵanyn tilge tıek etti. Biraq abyzdyń sol dúnıeleriniń búgingi ıesi bolyp, qolynda ustap otyrǵan urpaqtary tilegine kónbegenin, qazir olarmen eki arada kelisimge áreket jasalyp jatqanyn da aıtty. Bul tosyn jáıt bizdi eleń etkizgeni ras. Ádildigi, qara qyldy qaq jarǵan dananyń ózi paıdalanǵan, qoly tıgen buıymdary búkil halyqtyń ortaq ıgiligi emes pe? Qadirli tulǵanyń kıeli jádigerlerin jurt jappaı kóretin orynǵa bermeýiniń sebebi nede? Osy túıtkildi máseleniń mánisin bilmek bolyp jáne jaqsylyqqa, jańalyqqa qulshynyspen biz de kóne dáýirlik jadyǵattar saqtalǵan aýyldy betke alyp, jolǵa shyqtyq. Osy saparda seriktes bolǵan Ońtústik Qazaqstan Quqyq jáne salalyq tehnologııalar kolledjiniń kafedra meńgerýshisi, Tóle bıdiń jetinshi urpaǵy О́mirbek Temirden baba buıym­darynyń bul kúnge qalaı jetý syryn suradym. – Tóle babamyz О́gem taýynyń baýraıynda, Aqbóken jaılaýynda 1756 jyly dúnıeden ozyp, óziniń ósıeti boıynsha máıitin túıemen Tashkentke aparyp, Shaıhantaýyrdyń aıaq jaǵyna qoıady. Jerlep qaıtyp kele jatqan súıekshilerdi bıdiń qyrǵyz áıeli Kúlımadan týǵan Qojamjar shahar syrtyn­daǵy jazyqta kıiz úı tigip, mal soıyp kútip alady. Shańyraqqa Tóle bıdiń týy qadalady. Babanyń tilegi eskerilip, dál osy jerde onyń uly, sózge usta, elge qamqor qasıetimen tanylǵan Qojamjar bı sanalady. Ol qaıtys bolǵannan keıin kıiz úıi, móri, týy bıdiń isin jalǵastyrýǵa laıyqty dep sanalǵan balasy Derbisálige ótedi. Budan soń murany onyń uly Shoıbek qabyldaıdy. Osy kezeńde Shymkent, Aqmeshit, Taraz aımaqtary men Jetisýdyń biraz bóligin Qoqan handyǵy basyp alyp, qazaq bıligine datqa laýazymyn engizedi. Janystan – Shoıbek, Sıqymnan – Qasymbek, Shymyrdan – Baızaq datqa bolyp taǵaıyndalady. Uzaq jyl bılik jasaǵan Shoıbektiń de talqany taýsylyp, basqarýshylyqty da, baba mırasyn da onyń úlken uly Mombek ıelenedi. Bul kezde qazaqty orystyń otarlaýy bastalǵan edi. Reseı patshalyǵy qazaq jurtyn bıleýge bolystyq júıeni ákeldi. Biraz jyl bolystyqty atqarǵan Mombek qartaıyp, óziniń ornyna týǵan inisi Batyrbektiń aǵaıynǵa janashyr­lyǵymen, alǵyrlyǵymen jurt aýzyna ilinip júrgen ekinshi uly Ordabekti tańdaıdy. Biraq, ol halyqtyń ózine degen yqylasyn baıqamaq nıetpen saılaýǵa túsýdi qalaıdy. Basym daýyspen jeńip shyǵady. Al, endi, urpaqtan-urpaqqa ótip kele jatqan Tóle bı múkamalyna keleıik. Ol Mombektiń uly Ja­qyp­ta, odan keıin onyń uly Álimqulda qazan tóńke­ri­sine deıin qala beredi. Keńes ókimetiniń 20-shy jyldar sońynda baı-manaptardyń dúnıe-múlki tárkilenip, ózderi jer aýdarylyp, qýǵyn-súrgin bastalǵanda datqanyń úrim-butaǵy túp-tuqııany qalmaı jan-jaqqa bas saýǵalap, tarydaı shashylyp ketedi. Atadan balaǵa aýysyp kele jatqan Tóle bı buıymdary qyzyl ımperııanyń qolyna túsip, joıylyp nemese joǵalyp ketpeýi úshin datqa tuqymyna jatpaıtyn, Qo­jam­jardyń ekinshi uly Daý­yl­baıdyń orta sharýamen kún kórgen urpaǵyna amanat etip tapsyrylǵan degen derek bar. “Amalsyzdan týǵan jerden ketýge májbúrmiz. Baba múlkin bizge alyp júrý asa qaýipti. Al, sender elde qalyp barasyńdar. Ata­myz­dyń myna dúnıesin qoldy etpeı saqtańdar. Eger aǵaıyn-týysty kórer, atamekenge qaıta oralar kún týsa, ózimizge qaıtyp berersińder”, – dep qaldyrady. Sodan olar elge О́zbekstannan 50-shi jyldardyń basynda bir-aq qaıtady. Amanat dúnıeni qaıtaryp alýǵa múm­kin­dik bolmaıdy. Sóıtip, Tóle bı buıym­dary­nyń nebir alasapyran ótkelekten qal­ǵan jurnaǵy onyń ekinshi uly Daýylbaıdan ta­raǵan jetinshi urpaǵy Balyqbaıdyń Erkinbek degen ulynyń shańyraǵynan tabylady. Onda da shek­peniniń bir bólshegi men kıiz úı esiginiń mańdaı­sha­sy ǵana bizge jetipti. «Qazir bul dúnıeler Er­kin­bektiń áıeli Tájigúldiń otbasynda arnaıy jasal­ǵan bólmede tur», – dedi saparlasym О́mirbek Temir. Tólebı aýdany, Kıelitas aýylyndaǵy tarıhı jádigerler saqtaýly úıge de keldik. Uly babanyń kózdiń qarashyǵyndaı murasyna ıe bolǵan marqum Balyqbaev Erkinbektiń zaıyby Tájigúl apa biz kelgende Keles jaqqa jol júrip ketipti. Qarasha­ńyraqtyń tútinin tútetken úshinshi uly Omardy áńgimege tarttyq. – Áýletimizdegi bul buıymdar 1929 jyldan beri bar ekenin ákemnen estigenmin. Bizde qalǵany shek­peniniń bir bóligi men kıiz úı esiginiń mańdaıshasy ǵana eken. «Esiktiń bosaǵalary, jaqtaýlary, mań­daı­shasy, tabaldyryǵy úndi elinde ósetin aǵashtan qurastyrylǵan degen sóz atadan ataǵa jalǵasyp keledi”, dep aıtyp otyratyn ákem. Al, babanyń shekpeninen qalǵan bir bóliginiń qıyndysyn aǵam Aıtýar Túrkııaǵa aparyp, zerthanada teksertip qaıtty. Ondaǵylar onyń túıe júninen basyl­ǵanyn, qyzyl boıaýy shópten alynǵanyn, jalpy matasynyń baba ómir súrgen dáýirge tán ekenin aıqyndaıtyn qorytyndy beripti. Al, boıaýdyń qandaı shópten alynǵanyn bile almapty, – dedi ol. – Tóle bı – bir atanyń, bir rýdyń ǵana danasy emes, ıisi qazaqtyń pir tutqan tulǵasy. Al, oıy da, tili de júırik, halyq hannan artyq baǵalaǵan bı tutynǵan buıymdar barshamyzǵa ortaq ıgilik, qasterli qazyna emes pe! Ony bir áýlettiń qolynda ustamaı, kópshilik kóretin murajaıǵa nege ótkizbeı kelesizder? – dep suradyq. – Ata-babamyzdan mıras bolyp kele jatqan dú­nıeni basqaǵa nege tapsyramyz? Bul mura óz men­shi­gi­miz, eshkimge de, eshqaıda da bere almaımyn, – dep jaýabyn úzildi-kesildi bir-aq qaıyrdy ol. Jaqsyny kórmek nıetimiz oryndalmady. Úı ıesi babadan qalǵan belgiler qoıylǵan bólmeniń kilti apamda ketti degendi kóldeneń tartty. “Apańyz joq kezde jádigerlerge qyzyǵýshylar kelmeı me? degenimizde: “Tek ol kisiniń ózi ǵana esikti ashyp kórsetedi”, – dep jaýap berdi. Qara sózden des bermegen týa daryn dilmardyń, ádil bıden bizge jetken jádigerlerin kóre almaı qaıtqanǵa ókinbedim. О́ıtkeni, buryn da Tóle babamyzdan qalǵan tábárikterdi kórýge nıet etken talaı adam alystan da, jaqynnan da kelipti. Solardyń birinen kıiz úı esiginiń mańdaıshasyn túsirgen sýretti aldym. Biraq tildeskenderimniń birazy shekpeninen qalǵan tamtyqty kórýdiń asa qıyn bolǵanyn aıtty. Munyń sebebi, úı ıeleri buryndary shekpenniń shetinen árkim tábárik kórip, qıyp ala beretindikten, jurnaǵy ǵana qalǵanyn, endi, sonyń ózin saqtaý úshin sandyq túbine salyp, aýzyn qulyptap qoıatyn kórinedi. Elge syıly bir top aqsaqal da bul úıge kelip, baba jádigerlerin murajaıǵa ótkizýge otbasyn úgittep, qomaqty qarjy da usynypty. Biraq, úı ıeleri buǵan da kónbepti. Aıbarly babadan jetken qasıetti buıymdardy onyń urpaǵy úsh jarym ǵasyrdaı saqtap búginge jetkizgeni, árıne, alǵysqa laıyq tirlik. Degenmen, bul muralardy qalyń jurt túgel tanýǵa múmkindik jasaıtyn ortalyqqa ótkizgenderi saýap is emes pe edi. Ol qala berdi, ózderiniń babasy aldyndaǵy da, tarıh aldyndaǵy da abyroıly paryz ekenin paryqtaǵan jón-aý. Jeńis BAHADÚR. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tólebı aýdany.