Amanatqa qııanat jasamaıyq

Sarysý aýdanynda oryn alǵan myna keleńsizdik tek aýdan ne oblys kóleminde emes, búkil Qazaq elin shýlatatyn oqıǵa bolǵaly tur. Kúıshi Yqylastyń múrdesin mazalap júr­gen­der sol aýdannyń Saýdakent aýylynda tu­ratyn 87 jastaǵy keıýananyń qolyna qalam us­tatypty. Qara qobyzdyń kıesi atanǵan Yqy­las Dúkenulynyń nemeresi, ıaǵnı 87 jastaǵy Shyryn Túsipbekqyzy maǵan arnaıy hat joldap, zııaly qaýym atalatyn bir top kisiniń atasynyń Qýaralǵa jerlengen máıitin Saýdakenttegi kesenege ákelip qaıta jerleý týraly bastama kóterip jatqanyn aıtqan. «Bul ki­si­lerdiń musylmandyqqa jatpaıtyn teris áre­ketine atam jaryqtyqtyń osy kúni tiri júrgen bir qaýym urpaǵy ǵana emes, búkil Sarysý halqy jáne kindik qany tamǵan Jańarqa eli túgel qarsylyq bildirýde. Sonda da álgiler óz nıetterinen qaıtar emes», degen keıýana sóz sońynda meniń osy máselege aralasyp, baspasóz betinde pikir bildirýimdi surapty. Árıne, bul máseleni men jaqsy bilemin. Oǵan qosa Shyryn apanyń menen arýaqqa ara­sha suraıtyn jóni de bar. 1965 jyly «Qa­zaq áde­bıeti» gazetiniń 22 qazandaǵy nó­mirine Yqy­las Dúkenuly týraly «Qyl ishektiń atasy» degen kólemdi maqalam jaryq kórgen. Sonda ol kisi ózin Qýaralǵa jerleýge ósıet qaldyrǵanyn egjeı-tegjeıli baıandaǵan edim. Taǵy da qysqasha eske túsireıin. Qo­byz­shynyń qa­bi­ri Betpaqda­la­ǵa qaraı kók­teı ótetin burynǵy Qa­zyq­ty jo­ly­nyń boıynda. Shý ózeni osy tusta negizgi arnasynan bir qyryndaı aǵady. Sý jaıylmaıtyn bolǵandyqtan, ol jer Qý­a­ral dep atalǵan. Sonyń kúnbatys tumsyǵyndaǵy eski qorymǵa Yqańnyń uly anasy Kemen jerlengen. Sondyqtan, ol jer Kemen qorymy degen atqa ıe. Uly qobyzshy da óz ósıeti boıynsha osy zıratqa aq jýyp, arýlap qoıylǵan. Biz múrdeni ornynan qozǵaý musylmandyqqa jat ekenin eskertkimiz keledi. Sharıǵat zańy boıynsha tý basta «amanat» dep qoıylǵan máıitke qol tıgizýge bolmaıdy. Ol aqıret kúnine deıin sol qalpynda saqtalýy tıis. Egerde buǵan qııanat jasalsa, onyń kúnási sony jasaǵan adamdardyń moınynda bolmaq. Bizdiń ıslamdy, sharıǵatty tilge tıek etýimizdiń sebebi, Yqańnyń jasynan bir Allaǵa syıynyp, eki jahannyń baqytyn ýáde etken ıslam dinin ustanýynda. Ol 1886 jyly 62 jasynda Mekkege saparǵa attanyp, qajylyq paryzyn abyroımen ótep qaıtqan tulǵa. Budan soń uly qobyzshyny aýyl-aımaq, el-jurty qasterlep «ájiata» dep qurmet tutqan. Al endi múrdeni Saýdankenttegi kesenege kóshirgisi keletinder uly babanyń sonaý shal­ǵaı­da, elsiz jerde, ózine arnalyp salynǵan sımvoldyq keseneden bólek jatqanyn, eger Yqańnyń múrdesi sol shartty keseneniń ishinde bolǵan bolsa, onyń mańyzy artyp, kıeli orynǵa aınalatyn múmkin­di­gin aıtyp qoǵam­nyń nazaryn aýdartqysy keledi. Oǵan qosa orystyń uly ánshisi Shalıapınniń máıitiniń Parıjden Máskeýge ákelip jerlengeninen bastap osyndaı rásimniń óz elimizde kimderge qatysty bolǵanyn tizimdep, alǵa tartady. Aldymen osy pikirlerdiń qısynsyz ekenin aıtqym keledi. Ejelgi qalyptasqan dástúr boı­yn­sha baqılyq bolǵan adamǵa kesene marqumǵa topy­raq buıyrǵan jerden salynady. Musylman álemi­niń qalyptasqan tártibinde ondaı kesene kúmbezdi jáne tórt qulaqty bolyp keledi. Mysaldy alys­tan izdemeı-aq, Saýdakent aýylyndaǵy osydan bir jarym ǵasyr buryn salynǵan Shoqaı dat­qanyń kesenesin alaıyq. Uıalmaı kórsetetin­deı naǵyz saltanatty kesene. Al, oblys bas­shylary Keńes kezindegi naýqanshyldyqpen ári qalyptasqan dástúrdi eskermeı aýdan or­talyǵy Baıqadamǵa qalqaıta salǵan Yqylas babanyń shartty túrdegi kesenesi saltanattan jurdaı, tipti myqyraıǵan jertóle deıtindeı belgi. Osy úshin marqumnyń qabirin qozǵap, múrdesine tıisý aǵattyq bolar edi. Bul pikirimdi atalmysh keseneni óz kózimen kórgen azamattar joqqa shyǵara qoımas. Shalıapınniń Máskeýge qaıta jerlengenine qatysty mynany aıtar edik. Orystyń uly ánshisiniń múrdesi ózge elden ákelinip otyr. Bizde de osyǵan uqsas jaǵdaılar bar. Sonaý Karelııadaǵy Mirjaqyp Dýlatovtyń súıegin elge ákelip qaıta qoıǵan oqıǵa qoǵamnyń esinde. Arystarymyzdyń súıeginiń dini, dili bólek jat jerde jatýy rasynda da eldigimizge syn jáıt bolatyn. Qorqyt baba men О́tegen batyrdyń súıekteri jatqan jerlerdi sý basyp ketý qaýpi bolǵan soń ózge jerlerge qaıta jerlegeni de tym óreskel jaǵdaı emes. Mahambet batyrdyń bólshektengen denesin qosyp, jer qoı­nyna qaıta qoıý da oǵash oqıǵa bolyp sanalmaıdy. Bizdiń aldymyzǵa tartylyp otyrǵan el tarıhynda ózindik orny bar ataqty handar men bı-batyrlardyń Rábııa begim kesenesinen Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesine kóshirilýi de bul oqıǵaǵa múlde uqsamaıtyn úlken másele. Al, qara qobyzdyń kıesi – Yqylas babanyń Qýaralǵa óz ósıeti boıyn­sha jerlengeni múlde basqa jaǵdaı. Sondyqtan, biz óz pikirimizde qalamyz. Sharıǵat zańy boıynsha «ama­nat» dep qoıylǵan múrdege qol tıgizýge bolmaıdy! Saǵat ARYNULY, jýrnalıst. Taraz.