Meıirim meıramy

Eýropa men Azııa qurlyq­ta­rynda kem degende úsh myń jyldan beri áldeneshe halyq­tar­dyń salt-dástúrine aınal­ǵanyna qosa saltanatty is-sharalarymen árkimniń kóńilin shattyqqa bólep, bolashaqqa senimin arttyratyn ulyq meıram – Naýryz Qazaqstanda bas­talyp ketti. Elimizdiń ba­ty­synda ol 14 naýryz kúni «kórisý» degen jıyntyq ataýmen ashylady. Qarasha men jel­toqsanda kúshine kirgen qys­tyń qursaýynan shyǵa almaı qalǵan el-jurt, aǵaıyn-týystar arada 4-5 aı ýaqyt ótken soń ǵana qatynas jol­da­ry ashylyp, ári-beri júrýge múm­kinshilik týǵanda qaıta qaý­yshýǵa, kórisýge qoldary jetkendikten osylaı atasa kerek. Naýryz meıramy aıasynda mindetti túrde atqarylatyn rásimder barshylyq. Máselen, naýryzkóje daıyndalady, kó­ńi­linde kirbińi barlar tatý­la­sady, adamdar bir-biriniń úıi­ne kirip, qutty bolsyn aıta­dy, bulaq kózin ashady, aldyn-ala úıin, aýlasyn kir-qoqys­tan tazartady. Naýryzdy jyl basy dep tanyǵanymen onyń barsha bolmysyn, fıloso­fııa­syn jyl almasýmen shektemeıdi. Osy kúnderi dúnıege kel­gen sábılerge Naýryzbaı, Naýryz­gúl syndy esimder beriledi. Jer ıesi – Qydyr ata eldi, úıdi aralap, baqyt syı­laıdy, bata beredi degen se­nim-nanym jáne bar. Uly Abaı aıtqandaı: «...ol kúnde Naýryz degen bir jazǵyturym meıramy bolyp, naýryznama qylamyz dep, toı-tamasha qy­lady eken». Osynyń bári adamdardyń ózara syılastyǵyn, túsinis­tik­terin bekite túsý úshin qa­jet. Adamdar arasyndaǵy dos­tyq pen senim qoǵamnyń tu­raqty da ornyqty damýyna aýadaı qajet ekendigin dá­lel­deýdiń ózi basy artyq áýre­shilik. Demek, naýryz meıramy memlekettilikti saqtaýdyń bas­ty shartyn ǵana kórsetip qoımaıdy, memlekettiligin qa­lyptastyrǵan halyqtardyń bolashaqqa umtylysyn da beıneleıdi. Naýryz meıramyn «Ulystyń uly kúni» retinde ulyqtaýdan osyny kórgenimiz lázim. «Ulys» sóziniń dálme-dál balamasy – «derjava». Bul uǵym-túsinik tórt qubylasy teń memleketke qaratyla aıtyla­dy. Adamdy adamnyń qanaýy shekten shyqpaǵan, dás­túrli demokratııasy baı men kedeıdi bir-birine ata jaýǵa aınaldyr­maǵan, bodandyq pen otarlyq­tyń aýyly alys Qazaq elinde Naýryzdyń arqalap turǵan júgi tipti erekshe edi. Naýryz memlekettilikpen, zańmen, resmı bılikpen tyǵyz astasyp ketkenin kezinde tap osy kúni baı men jarlynyń teńeskeninen, tipti júrip jat­qan soǵys qımyldarynyń toq­taıtynynan kórýge bolady. Kún men túnniń teńelgeni, al­daǵy ýaqytta kúnniń uzaq­ty­ǵy artatyny qoǵamdyq sanada adamnyń, memlekettiń ómiri­niń uzarǵany, jasampaz qabi­le­tiniń artqany retinde qa­byl­danyp, amandyqtyń ja­man­dyqty jeńgenine dálel ornyna júrdi. Memleket úshin budan artyq qandaı qundylyq bolýy múmkin. Naýryz memleket pen azamat arasyndaǵy jarasymdy arttyryp qoıǵan joq. Ol – tabıǵattyń qudiretin ulyq­ta­ǵan mereke. Bul kúni aǵash, gúl otyrǵyzylýy, olarǵa sý quı­ylýy, adamnyń janýarlardy urmaýy, dala qustaryna jem shashylýy tabıǵat-ananyń bá­ri­nen bıik ekenin juldyzdy sátte moıyndaý ǵoı. Ulystyń uly kúnin qandaı ǵana bolmasyn dinmen shatas­tyrýǵa negiz joq. Naýryz – memlekettik saıası ıdeologııa­nyń júzege asqan kórinisi. Ol álemdik dinder, memleket paıda bolǵannan da buryn adamdar ómirine kirgen tárizdi. Biraq bıik mártebemen toı­la­nýyna yntalylyq bildirgen,  sonysymen qadir-qasıetin art­tyr­ǵan kúshterdiń mańdaıal­dy­sy, árıne, memleket pen memlekettik bılik. Tap osy máselede adamnyń, qoǵamnyń, memle­ket­tiń kózdegeni – tatýlyq, izgilik, beıbit turmys, erkindik, azattyq – bir arnaǵa toǵysty. Áz Naýryzdyń dinı mazmuny men sıpattan adalyǵy eshkimdi ja­syna, jynysyna, ultyna, áleý­­mettik mártebesine qaraı alalamaıtynynan kórinip tur. Meıram kúni eńbektegen baladan eńkeıgen qartqa deıin, quryq ustaǵan jylqyshydan taqtaǵy patshaǵa deıin óziniń de, eliniń de tileýin tileıdi. Omar Haıam: «Kimde-kim Naýryz merekesinde qýanyp júrse, kelesi naýryzǵa deıin tynysh, beıǵam ǵumyr keshedi. Patshalar úshin bul kúndi ǵalymdar belgilep bergen», dep jazýy áste beker emes. Eýrazııa keńistiginde ornalas­qan Qazaqstan Batys pen Shyǵys órkenıetterin qabatynan qabyl­daý­da, boıyna sińirýde. Eki órke­nıet arasyndaǵy báseke men óz­ge­shelikterdi de sezinýde. Báseke Batys jańa jylymen Shyǵys Naý­ryzy arasynda júrip jat­qan­dyqtan ázirge ol 1 qańtardyń paıdasyna sheshilýde. Sebebi, 1 qań­tarǵa daıarlyqty bir aı bu­ryn bastaımyz, qulash-qulash jar­namalar ilinedi, BAQ jappaı maqalalar jarııalaıdy. Naýryz toıy qarsańynda osylardyń on­nan biri de atqarylmaıdy. Naýryzdy qarsy alý, toılaý jańasha izdenisti talap etedi. «Shyn maǵynasynda Jańa jyl endi keldi, tabıǵatpen birge adam da jańardy» degen ıdeıany ulyq­taı otyryp, aldyn ala jarnama jasalyp, habar taratylyp, ja­rys, oıyn-saýyqtar ótkizilgeni jón. Ádette jeltoqsannyń aıa­ǵyn­da biz jyldyń qory­tyn­dysyn shyǵaramyz. Elde ótken túrli jarys, baıqaýdyń nátı­je­si Naýryzda da shyǵarylyp, mem­lekettik marapat, úkimet syı­lyǵy Naýryzda berilýi kerek. Naýryzda memlekettik marapat berilip, basqa da túrli ıgi shara iske asyp jatsa, onda ha­lyq, árıne, ony asyǵa kútedi. Naý­ryzdy saıasattyń óte pár­men­di tetigine aınaldyratyn ýa­qyt keldi. Onyń máni kıiz úı tigý emes. Naýryz toıy memlekettik saıasat, ıdeologııa, tárbıe sha­rasynyń basty mártebesine kó­terilsin. Árıne, toıdyń kóp bol­ǵa­ny­nan zııan joq. Degenmen, úsh toı­dy – Táýelsizdik kúnin, Naýryz meıramyn, Qurban aıt kúnderin bárinen bıik qoısaq deımiz. Sonda ol memleket quraýshy ulttyń ishki tutastyǵyn arttyra túser edi. Naýryz meıramy qutty bolsyn! Hankeldi ÁBJANOV, Memleket tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary,  tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.