Urpaq sabaqtastyǵy jeńiske aparady

Elbasynyń Túrkistanda zııalylarmen kezdesýin kórgennen keıingi oı Baıaǵyda, baıaǵy deımiz ǵoı endi, aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy halyqpen qoıan-qoltyq aralasyp, kózbe-kóz júzdesýi bolǵany meniń esimde joq. Aýdandyq plenýmda, konferensııada minberdiń ústinde turyp sóz sóılep, jospardyń artyǵymen oryndalyp jatqany jóninde málimet beretin, kelesi mejeniń deńgeıin aıtatyn. Halyqqa jaqyn kelgeni – osy. Táýelsizdik alyp, ómirimiz jańa bir arnaǵa bet burǵanda basshylyq máner ózgerdi. О́ıt­ke­ni, Elbasymyzdyń ózi úlgi kór­setip, aýyq-aýyq ár sala maman­darynyń ókilderimen, jastarmen, tipti, búldirshin­der­men de qarym-qatynas or­na­typ jatady. Bul bir jarııaly­lyq­tyń jasampaz úlgisi sııaqty kórinedi. Sebebi, pikirlesip qar­sy aldynda otyrǵannan keıin ashyq áńgime barysynda kókeıde júrgen kóp saýal ózinen ózi ortaǵa túsedi. Ol máseleler yqtııaryna qaraı sheshilip te jatyr. Osy taıaýda ǵana qasıetti Túr­kistanda Nursul­tan Nazar­baev­tyń zııaly qaý­ym ókil­derimen aqjarqyn áń­gimesi boldy. Biz ózimiz kónekóz qarııa jasyna jetkennen keıin zııa­ly­larymyzdyń sózin zeıin qoıyp tyń­daý qashanǵy áde­ti­mizge aı­nalǵan. Ondaǵy oıy­myz «Hal­qy­myzdyń tutas­ty­ǵy men el múddesine tıesili taǵy qandaı ózekti máseleler qozǵalady eken? Memleketi­miz­diń meselin ta­sytyp, berekesin arttyratyn ýáj aıtyla tússe» degen nıet. Uly babamyz Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde bolyp, on­da­ǵy jerlengen ultymyzdyń uly tulǵalaryna zııarat etýi, «Elba­sy­myz kelipti» dep údere qota­rylǵan qarapaıym jurt­pen kezdesýi bir bólek áńgime. Osydan keıin baryp qaladaǵy mádenı-ta­rıhı etnografııalyq ortalyq­ta zııaly qaýym ókil­derimen kezdesti. Zııaly qaýym ókilderimen kezdesýdi Prezıdenttiń ózi ashyp, áńgime tizginin qolyna aldy. Aldymen óziniń Ońtús­tik Qazaqstanǵa kelgen jumys saparynyń maqsatyn aıtyp berdi. Qarapaıym jurt ekono­mı­ka­lyq áńgimeni uǵyna bermeıdi, Elbasynyń tiliniń ja­tyq­tyǵy­nan ba, álde qolmen qoı­ǵandaı aıtatyndyǵynan ba, kúrdeli óndiris salasy sa­na­ńa quıyp ber­gendeı kóki­re­gińde saırap tu­rady. Sapary­nyń basty maqsaty – údemeli túrde ilgerileıtin ındýstrııa­lyq-ınnovasııalyq baǵdarlama boıynsha berilgen tapsyrma­lar­dyń oryndalý ba­ry­sy­men tanysý eken. Buǵan qalaı ishiń jylymasyn, ózi bergen tap­syr­masyn ózi tııanaqtap, kóz­ben kórip júr. Atkópir qa­ǵaz­ben jibergen málimetpen kabınette otyryp tanyssa da bolar edi, biraq salǵyrttyq san soq­tyratyny jáne bar. Bul baǵytta Ońtústik óńir jaqsy jetistikterge jetip otyr eken. Álgi baǵdarlama boıynsha 14 joba iske asyrylypty. Qazaqstannyń 20 jylda shyqqan bıikterine keıbir memleketter ǵasyrlar boıy qol jetkize almaǵanyn, osy ara­lyqta 500-deı mektep, 3000-deı aýrýhana salynǵanyn, shekara­myz­dyń shegendelgenin estip marqaıyp, kóńildi nasat kernedi. «Jaqsy» degenge qaı qazaq qýanbasyn, aıdalada otyryp janymyz semirdi. Áńgime rýhanı salaǵa oıys­ty. Árıne, ár halyqtyń rýha­nııaty – tili, dili, tarıhy. «Ázi­­ret-Sultan» qoryq-mura­jaıyna júrgizilgen jańǵyrtý jumys­tary jáne jalpy oń-tústik óńirdegi mavzoleıler men tarıhı oryndardyń qal­py­na keltirilýi – tarıhy­myz­dyń qalpyna keltirilýi dep uǵynamyz. Sonymen birge, Damaskidegi Ál-Farabı kesenesi men Kaırdegi Beıbarys sultan meshitiniń jóndelý bary­sy tý­rasyndaǵy áńgime urpa­ǵynyń baba rýhyna taǵzymy retinde áser etti. Qyzyl ımperııa tusynda ashyq­tan-ashyq ejelgi eskertkishterimizdi, mádenı mura­la­ry­­myz­dy buzǵan joq, biraq qal­pyna da keltirmedi. Jyl­dar óte kele olar ózderi-aq qulady. Al paıdakúnemder men kónekózdi kıe tutatyndar ony kirpishtep tasydy. Buǵan dálel retinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin aıtsaq jetkilikti. Al­tyn­men ap­talyp jasalǵan jaq­taýyndaǵy quranı sóz ben áshekeıler tona­lyp, kirpishi shashylǵanyn kóp­shilik umyta qoımaǵan shyǵar. Úlken halyq sharýashylyǵynyń jaıyn sheshýmen aınalysyp júrgendeı bolyp, sol kezdegi el tizginin ustaǵandar ony baı­qamaǵandaı kep tanytty. Sóı­tip, tarıhy­myz kúıredi. Tarıhy joq ha­lyq ata-anasy joq bala sııaq­ty. Oǵan qajetti tanym-túı­sikti, paıym-parasatty si­ńi­rý­ge jeńil. Osyndaı ádispen tu­tastaı eldi halyqtyq qundy­lyq­tan aıyrýǵa astyrtyn áre­ket isteldi. Túrki halyqtaryn rýhanı-mádenı turǵydan jaqyndas­ty­rýda qazaqstandyq bastamalar­dyń zor mańyzy bary ras. So­nyń ishinde Astanada ashylǵan Túrki akademııasynyń jaı-kúıi, onyń keleshek josparla­ry týra­ly sóz qozǵaldy. Onyń túrki halyqtaryn jaqyndas­ty­rýdaǵy ıgi qyzmetterine kórermen biz «áp, bárekeldi» dep otyrdyq. Qazir úırenýshi elden úıretýshi elge aınalyp kele jatqanymyz da syr retinde ortaǵa salyndy. Aıtysker aqyn Áselhan Qa­lybekovanyń Elbasyǵa ar­naǵan júrekjardy jyry kóńil tol­qytady. О́nerdiń ókili óle­ńi­men qosa óresin de tanyt­qan­daı. Byltyrdan beri aıtystyń memleket qamqorlyǵyna qaıta aly­na bastaǵanyna rıza­shy­lyǵyn bildirdi. Áńgime tilge oıysqanda qu­la­ǵyn túrmeıtin qazaq joq shyǵar. Memlekettik qyzmetke qabyldaýda tildi bilý deńgeıin tekseretin zamannyń kelgenin bári ishteı topshylady. Sebebi, erteńgi kadr rezervin ja­saq­taıtyn balalardyń 80 paıyzy qazaqsha oqıdy eken. Bul Táýelsizdik jyldarynyń eń basty tabysy dep oılaımyn. Basqosýdy qorytyn­dyla­ǵan Elbasy qazaqtyń adas­tyr­mas temirqazyǵy bolatyn úsh iri máseleni aýyzǵa aldy. Birinshisi – tarıhyńdy tolyq bilý, ekinshisi – jan-jaqqa tart­qan dinı aǵymdardan arasha­laıtyn Iаsaýı ilimi men fılo­sofııasyn oqyp-úırený, úshin­shisi – ulan-ǵaıyr Abaı ór­kenıeti. Danyshpannyń: «Bi­riń­di, qazaq, biriń dos – kór­me­seń istiń bári bos», degen na­qylymen áńgimesin aıaqtaǵan Prezıdent aldynda otyrǵan zııalylarǵa ǵana emes, muqym qazaq jurtshylyǵyna tereń oı tastap ketti. Aldymyzda temirqazyqtaı tapjylmaı turǵan úsh muraty­myz bar eken. Bunyń bári óne­gemen, tárbıemen keletin sharýa. Shyntýaıtynda biz, qarııa­lar, balalarymyzǵa ákeleri­miz­den qal­ǵan dúnıeden de kóp nárse berýimiz kerek. Al jetkinshekter bizden qabyldaǵan­daryn saqtap, saqtap qana qoı­maı odan ári damytyp óz kezeginde urpaqqa usynady. Urpaq sabaqtastyǵy qaınar kúshimiz, tabandy da berik turaqtyly­ǵy­myz, máńgilik ja­sampazdyǵy­myz. Kez kelgen tosyn jaıt te­reń de áriden qalyptastyrǵan ulttyq rýhymyz ben tarıhy­myzdy buza almaýy tıis. Ábjálel HAMITOV, zeınetker.