«Áı, qap!» - «Aıqap»

«Aı­qap» jýrnaly budan 100 jyl buryn Troısk qalasynda (Chelıabi oblysy) jaryq kór­di. Keıbir jarııalanymdarda jýr­nal ataýy «aı», «aına» degen sózder­den shyqqan dep joramaldanyp júr. Munyń naqty jaýabyn osy jýrnaldyń redaktory – «bas­qarýshy, bastyrýshy» Muha­med­jan Seralınniń: «Jýrnalǵa «Aı­­qap» dep esim berdik. Bul sózge túsingen de bolar, túsinbegen de tabylar. «Bizdiń qazaqtyń «Áı, qap!» demeıtuǵyn qaı ici bar?!. «Qap» degizgen qapııada ótken isterimiz kóp bolǵan soń jýrna­ly­myz da ókinishimizge laıyq «Aı­qap» boldy», – degen sóz­derinen tabýǵa bolady. Demek, «Aıqap» – HH ǵasyr basyndaǵy qalyń qazaqtyń talaı nárseden qa­py qalyp, san soǵyp, «Áı, qap!» dep ókingen ómirin óz aty­men beınelegen tuńǵysh jýrnaly. 1911 jyldyń basynda Troıskide shyqqan «Aı­­qap» jýr­naly 1913 jyly Oryn­borda birinshi nómiri ba­sylǵan «Qazaq» gazetiniń jaryq kórýin tezdetti deýge bolady. Qazaqtyń osy bir jýrnaly men bir gazeti aqparattyq keńistikte birer jyl qatar júrdi. Oqyrman «Aıqap­ty» qazaqtyń tuńǵysh uly dep tanydy, «Qazaq» gazetin onyń teteles inisi dep bildi. Atalǵan «aǵaıyndar» arasynda keıbir má­selelerge qatysty pikir alshaq­ty­ǵy da baıqalmaı qal­mady. So­ǵan qaramastan, jýrnal men gazet basqarmalary, onyń jazýshy­la­ry qazaqy keńistikte qatar júr­gen bir-eki jylda al­dymen ta­qy­ryp ortaqtyǵyn, shy­ǵar­ma­shy­lyq ta­tý­lyqty, óz­ara túsinis­tik­ti tý etip turdy. Beıimbet Maı­lın­niń sózi­men aıtar bolsaq, ha­lyq úshin «Qa­zaq» gazeti kóz­diń qarasyndaı, al «Aıqap» jýr­naly kózdiń aǵyndaı edi. Keńestik ǵylym jýrnal ja­rııa­lanymdaryn kedeı tap múd­desi turǵysynan bir jaqty uǵyn­dyryp, «Aıqapty» «demo­kratııa­shyl» dep baǵalady. Soǵan sáı­kes HH ǵasyr basynda jaryq kór­gen birqatar gazettermen sa­lys­tyrǵanda, keńestik zamanda zertteýge, izdenýshilerdiń tany­sýy­na múmkindik týǵan birden bir kóne basylym – osy «Aıqap» edi. «Aıqapty» birtutas qazaq rýhanııatynyń qubylysy retinde, burynǵydaı tapqa bólmeı, shyndap zerdeleý elimizdiń egemendigimen birge bastaldy. Jýrnal jarııalanymdarynyń ensı­klo­pedııalyq turǵyda jeke kitap (Ensıklopedııa «Aıqap». – Al­ma­ty: «Qazaq ensıklo­pedııasy» Bas redaksııasy, 1995) bolyp maz­­mundalyp shyǵýy – táýel­siz­dik jyldaryndaǵy úlken áde­bı-ǵylymı jetistik (Oraıly sátti paıdalanyp, bul is marqum akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń já­ne zertteýshi ǵalymdar Úshkil­taı Sýbhanberdına men Sár­sen­bi Dáýitovtiń sol tustaǵy qa­jyr­ly eńbegi arqasynda júzege asqanyn aıryqsha atap ótýdi paryz sanaımyz). «Aıqaptyń» buryndary aı­tyl­maı kelgen avtorlaryna qa­tysty aqıqat ta sońǵy jıyrma jyldyń ishinde ashylyp, jarııa boldy. Mysaly, «Dúnııada erge teńdik, kemge keńdik, azdy kópke teńgeretin ǵylym men ónerdi, elsizdi eldige teńgeretin, joqty barǵa teńgeretin ǵylym men ónerdi kerek qylatyn qazaq az. Teńdikke qoly qalaı jetsin? Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. О́zimizge ókpelemesek, ózgege ók­peler bet joq» dep qazaq jeri­niń sol kezdegi taǵdyry týraly tolǵanǵan Ahmet Baıtur­synov­tyń «Qazaqtyń ókpesi» maqa­la­sy «Aıqaptyń» birinshi nómi­rin­de jarııalanǵan edi. Ahańnyń keıinnen qanatty sózge aınalyp ketken «Bizdiń zamanymyz – ót­ken zamannyń balasy, keler za­ma­nnyń atasy», «Talap joq, úmit mol bip halyqpyz», «Eń­bek­siz egin shyqpaıdy, terleseń, teriń tegin qalmaıdy», «Telmirip alǵan teńgeden ter sińirgen tıyn juǵymdy», «Ata joldasy – nadandyq» tárizdi oılary osy maqalanyń ishinde bolatyn. «Aıqap» jýrnalynyń birden bir basqarýshysy da, bastyrý­shy­sy da qazaqtyń belgili qa­lamgeri Muhametjan Seralın boldy (Keıbir derekterde Erkem Álimuly degen azamattyń jýr­nal­dy birge shyǵarysqany tý­ra­ly aıtylady). Jýrnal basqar­ma­syn­da sol tustaǵy tanymal aqyn, jazýshy, dramatýrg Ákiram Ǵa­lymov, aqyn, jýrnalıst Muha­med­sálim Káshimov, kórnekti aqyn Sultanmahmut Toraıǵyrov eńbek etti. Maǵjan Jumabaevtyń, Sá­bıt Dónentaevtyń, Sáken Seı­fýl­lınniń, Beıimbet Maılınniń, Tahıp Jomartbaevtyń, Mirjaqyp Dýlatovtyń, Qoshke Kemeńgerov­tiń, Ahmet Mámetovtiń, Mus­ta­qym Maldybaevtyń, Kenjeǵalı Ǵabdýllınniń, Samat Ábishevtiń, Baıbatyr Erjanovtyń jáne bas­qa da belgili-belgisiz kóptegen talapker talanttardyń alǵashqy týyn­dylary «Aıqapta» jaryq kórdi. Jýrnal sonymen bipge aýdarma ádebıetke nazar aýdardy. Buǵan Á.Fırdoýsıdiń «Shah­­nama» epopeıasynan aýda­ryl­ǵan «Rús­tem-Zorab» taraýy, jazý­shy Lıhanovtyń «Manap» dra­­masy, I.Krylovtyń, M. Ler­montov­tyń, A.Pýshkınniń, A.Che­hov­tyń, A.Sorokınniń qazaqshaǵa aýdarylǵan shyǵarmalary mysal bola alady. Jýrnaldyń barlyǵy 88 nómiri jaryq kórdi, 1913-1914 jyldary ol aıyna eki ret shyǵyp turdy. 1915 jylǵy 14-nómirinen soń shy­ǵýyn toqtatty. Bul týraly jýrnal óz oqyrmandaryna «Al en­di alash azamattary!.. Biz qoly­myz­dan kelgen jumysymyzdy alash paıdasyna jumsaýdan tar­tynbaı qazaq jurtymyzǵa az da bolsa bip soqpaq jol bolsyn dep bastap jýrnal shyǵardyq, ma­q­suty­myz dúnıe jıyp baıymaq, paı­dalanbaq emes, tek qana jurt­tyń kózi, qulaǵy bolmaq edi. Bilgenimizdi jazdyq, aıttyq... ne jaz­­saq ta taza júrek, taza nıetpen jazyp edik,... maqsutymyz ha­lyqqa jol kórsetpek edi. Gazeta­shylyq, jýrnalshylyq qazaq ji­gitteriniń qolynan keletin jumys ekendigin sypat etpek edik. Biz sol maqsutymyzǵa jettik. Endigi ju­mys oqyǵan jastardyń moı­nyn­da...» dep jazdy. Jýrnaldyń toq­talýy saıası máselelermen baı­lanysty boldy, depti bir kóp­shi­lik sıpatty jarııalanymda. Bul jańsaqtyq. Durysynda basty sebebi – sol kezdegi soǵystyń sal­dary­nan týǵan kúrt qym­bat­shy­lyq, qaǵaz baǵasy men baspahana shyǵyndarynyń ósýi, jýr­nal­ǵa ja­zylýshylar azaıyp, naq­ty qar­jylaı kómek berýshi­lerdiń bol­ma­ǵandyǵy edi. Basqarýshy-redaktor Muha­med­­jan Seralınniń jýrnaldaǵy jedel maqalalaryn «Shahar Troısk...» dep bastaıtyn jazý má­nerin qazaq baspasózi tarıhymen tanys oqyr­man jaqsy biledi. Troısk – qazirgi Reseıdiń Chelıabi oblysyndaǵy qala. Negizin keıinnen Orynbor gýbernatory bo­latyn general Ivan Neplıýev HVIII ǵasyrda qalaǵan shahar. Ge­neraldyń Troısk tarı­hy­na qa­tys­ty aıtqan sózderin jı­naqtaı kelip, qazaqsha qysqasha tú­ıin­de­sek, bul qalańyz bastapqyda «Orta júzdiń qazaǵyna qarata» sa­lyn­ǵan bir bekinis-qorǵan bolyp shyǵady. Troıskiniń birneshe ǵasyrdy boılaǵan tarıhy baı ári qyzyq. Bul qala – orystyń uly mysal­shysy I.A. Krylovtyń, ataqty advokat F.N.Plevakonyń týǵan jeri. Eki eldiń shekarasynda or­na­las­qan­dyqtan onyń qazaq tirshiligimen de tarıhı baıla­nys­ta­ry bar. Troıskide qazaqtyń talaı asyl ul­dary­nyń taban izi qaldy. Ultymyz úshin zamanynda ýezdik Troısk gý­bernııalyq Orynbordan kem tús­peıtin bilim-ǵylym or­ta­lyǵy bol­dy. Qalada jeti meshit, birneshe medrese-mektepter ju­mys istedi. Ási­rese qazaq ara­syn­da «Mu­ham­madııa», «Rasýlııa», «Ǵalııa» (Ýfa­­daǵydan bó­lek) medrese­leri­niń jaqsy ata­ǵy jaıylyp turdy. Mu­ha­med­jan Seralın, Sul­tan­mahmut To­raıǵyrov, Beıimbet Maı­lın, Ser­ke Qojamqulov jáne basqa belgili tulǵalar Troısk mektep-medreseleriniń túlegi. Belgili tatar kópesteri Bakırov, Iаýshev, Irısov, Valıev, Ýrazaev, Gafýrov áýletteri saýda-sattyqty óris­­­tetip, qalada ásem ǵımarattar turǵyzyp, Troıskiniń ataǵyn alysqa jaıdy. HH ǵasyr basynda qalada on­shaqty jekemenshik baspahana bol­ǵan eken. Shmýl Sos­nov­skıı­diń ıeligindegi ári onyń ózi bas­qarǵan «Energııa» baspa­ha­nasyn­da 1907 jyly Esmaǵambet Aımanbaev (Esh­mýhamet Iman­­baev) degen qazaq oryssha-qazaqsha «Kır­gızskaıa gazeta», ıakı «Qa­zaq gazetiniń» bir nó­mirin ǵana shyǵaryp úlgerip­ti. 1911-1915 jyldary shyq­qan «Aıqap» nómir­leri­niń tıtýl betinde naq osy baspahana kórsetilgen. Sol «Aıqap» jýrna­ly­nan qazirgi Reseı jerinde qan­daı belgi bar deısiz ǵoı? О́kinishke qaraı, ázirge esh­te­ńe joq. Búginde seksen myń­nan astam halyq turatyn (onyń bes myńǵa jýyǵy qa­zaq) kóp ultty provınsııalyq qalada budan 100 jyl buryn qazaqtyń tuńǵysh jýrnaly shyqqany Qazaqstan elshi­liginiń yqpalymen Chelıabınsk oblystyq «Azamat» qa­zaq ortalyǵy kótergen m­á­­seleden keıin aýyzǵa aly­na bastapty. О́lke­taný­shy­lar men murajaı qyz­met­ker­leri izdenip, «Aıqap» tý­raly derekter jınap, qala basshylyǵyn jetkilikti maǵ­lumattarmen qamtamasyz etken eken. Bizben kezdesip, áńgimelesken kezde qala bas­shysynyń orynbasary Rozalııa Mıhaılovna Vıshnıakova qazaqtyń alǵashqy ulttyq kási­bı jýrnalynyń Troısk qa­la­­syn­da shyǵyp turǵanyn jurt­­shy­lyqqa jetkizý qa­jet­ti­gine, qazaq mádenıeti­niń bul deregin búgingi urpaqqa bildirý eki el arasyndaǵy tarıhı, mádenı, rýhanı baıla­nys­tardy tereń­de­te túsetindigine erekshe nazar aý­da­ryp, osy ba­ǵyttaǵy is-sha­ralar «Troıskidegi qazaq máde­nıe­ti kú­ni» degen taqyrypta uıym­das­tyrylǵany eki jaqqa da tıimdi bolar edi degen tilegin de bildirmeı qal­mady. «Aıqapty» izdep atamekeninen buryn at izi kóp túspegen soń, Troısk qalasynda qazaq jýr­­­nalynan qandaı belgi bar dep suraýdyń ózi qıyn. О́l­ke­taný murajaıynan eshteńe kózge tús­pedi. «Jýrnal basqarmasy osy tus­ta bolypty desedi» degen oı­men izdestirgen úılerdiń or­nyn jańa zamannyń qury­lystary basyp ketipti. «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» degen, qaıdan saqtalsyn... Alaıda eń bastysy – «Aı­qapty» bes jyl boıy basyp shy­ǵar­ǵan, qalanyń qazirgi orta­ly­ǵyna jaqyn ornalasqan «Ener­gııa» baspahanasynyń eki qabatty eski úıi sol kúıinshe tur eken. Kó­she jaq betindegi burynǵy qy­zyl kirpishti qabyr­ǵasy aq kirpishpen qaıta qap­ta­lypty. Munda qala­lyq dárihana jáne onyń qoımasy ornalasqan bolyp shyqty. Úıdiń Sovet kó­shesi jaq qabyrǵasynda ke­ńestik zamanda ornatylǵan «Zdes s 1911 po 1917 g.g. pechatalıs bol­shevıstskıe lıstovkı ı pro­k­lamasıı» degen tas taqta ilý­li tur. Eger Qazaqstan taraby «Aı­qap» jýrnalyna eskertkish bel­gi qoıýǵa shyn nıet bildirip jat­sa, Troısk qalasynyń bas­shy­lyǵy onyń osy «Energııa» bas­pa­ha­nasynyń ǵımaratyna or­nat­yl­ǵanyn oryndy sanaıdy. Árı­ne, kóz­diń aǵyndaı «Aı­qap­qa» Troısk qalasynda bir bel­gi­niń bol­ǵany kerek-aq. Son­dyq­tan el táýelsiz­diginiń 20 jyl­dyq merekesine oraı ótkizýdiń sáti túsip tur­ǵan osy iske múd­deli organ­dar­dyń oń kózi túsip qalar degen úmittemiz. Aıtpaqshy, jýrnaldyń bir avtory baıaǵyda, ıaǵnı 1915 jy­ly: «Bul «Aıqap» kishkene bol­sa da ilgeri kete qalsa, keler zamanda qazaq tarıhynda bálkı eń bas jol­ǵa jazylar. Bálkı qazaq hal­qy keleshekte «Aıqaptyń» elý jyl­dyq hám júz jyldyq ıýbıleı toıyn da jasar. Sol toıdyń ar­qa­synda áldeqandaı paıdaly ister de qylar...» dep jazǵan eken. Shirkin-aı dese­ńiz­shi, «Aıqap» jýr­nalyna qa­tys­ty «áldeqandaı paıdaly ister» qylýdy qazaqtyń keler urpa­ǵy­na budan 96 jyl buryn ama­nattaǵan sol bir avtor qandaı kóregen edi?! Serikqalı BAIMENShE, «Egemen Qazaqstan»  – Máskeýden. Máskeý – Chelıabi – Troısk – Máskeý.