Urpaqtyń ulttyq dúnıetanymy otandyq oıynshyqtarsyz damı ala ma?

Áıgili jazýshymyz Muhtar Áýezovtiń «El bolam deseń – be­si­gińdi túze» degen sózinde san-alýan astar bar. Kemeńgerimizdiń bul jerde «besigińdi túze» degen sóz­di «Urpaǵyńdy túze» degen sóz­diń balamasy retinde qol­da­nyp otyr­ǵanyn bireýimiz bilsek, ekinshimiz ańǵara bermeýimiz áb­den múmkin. Al sol urpaqty túzý jol­ǵa salýǵa atsalysarlyq alǵy­shart­tardyń bi­ri – oıynshyq. Oı­yn­shyq degen ataýdyń ózi úlken­der­di oıyn­shyq­qa «oıynshyq qoı» dep nem­qu­raı­dy qaraýǵa ıter­melep tura­tyn­dyqtan ba, ba­lanyń nemen oı­naýy kerektigine jete mán bermeı kelemiz. Sony­men birge, oıyn­shyqty kóbinese balany aldaý, kóńilin ju­batý úshin ǵana paı­da­lanaty­ny­myz da ja­syryn emes. Ol azdaı, balany aldarqatý úshin ápergen oıyn­shy­ǵymyz balamen qosa ózi­mizdi de aldap jatqanyn ádette kesh baı­qaımyz nemese múldem ań­ǵar­maı­myz. Jalpy, oıynshyq sóziniń soń­ǵy q árpin alyp tastasa – oıyn­shy bolyp shyǵa keledi. Iаǵnı, bala oıynshyqpen oınamaıdy, kerisinshe oıynshyq balany oına­ta­dy, balany basqarýshy-oıynshy, tárbıeshisi degen túsinik tasada qalyp kele jatqandaı. Sondyq­tan da oıynshyq – oıynshy ba­lanyń minez-qulqyn, oılaý deń­geıin birden-bir damytýshy qural ekenine esh talas joq. Mine, osy balanyń oılaý jú­ıe­sin damytýshy quralymyz ur­paq sanasyna qanshalyqty, qalaı áser etýde? Kez kelgen oıynshyq ózine tán sıpatpen balany qy­zyqtyratyny anyq. Jas balanyń qyzyǵýshylyǵynda shek bol­ma­ǵan­­dyqtan, olarǵa oıynshyq tań­daý da ata-anaǵa úlken syn. Qa­zirgi qaptap turǵan nebir oıyn­shyqtar bala túgili úlkenniń ózin bir sátke baýrap alady. Nesimen? Árıne, syrtqy bezendirilýimen. Áshekeıi kelisken sol keremet degen oıynshyqtar balalardyń tár­bıelik, tanymdyq kókjıegine óz septigin tıgize ala ma? Tıgizse, qandaı turǵyda? Sonymen birge, qazirgi qaptap turǵan oıyn­shyq­tardyń qazaq balasynyń qanyna qaısysy jaqyn? Osy suraqtarǵa jaýap izdep, búginge deıin talaı adam basyn qatyrǵan bolar. Biraq, sol ol­qy­lyqtyń ornyn toltyrsam dep bel sheship, bilek sybana kirisken, bizdiń bilýimizshe, ázirge birer adam ǵana. Máselen, qazaq bala­larynyń ulttyq dúnıetanymyna óz oıynshyqtarymyz arqyly yq­pal etý jolynda «Atakásip-As­tana», «Tálim-tanym», «Balbala» syndy seriktestikter belsendi atsalysyp keledi. Dınara Ahmet­kárimovanyń jetekshiligindegi «Tá­­­lim-tanym» áripterdi qazaqsha sóıletse, Qydyráli Bolmanov basshylyǵyndaǵy «Balbala» qý­yr­shaqtary da qazaqsha sóılep, qýandyryp júr. Sońǵy eki serik­testiktiń ınteraktıvti oıyn­shyq­tarynyń zamanaýı bolmysy, ózin­­dik oryny erekshe desek te Sáken Bolys bas­qara­tyn «Ata­ká­sip-Astananyń» tól oıyn­shyq­ta­rymyzdy túgendeýimen, túr­len­dirýimen jóni bólek. Sondyqtan da tól oıynshyq­tardyń tóńireginde ter tógip kele jatqan «Atakásip-Astana» JShS dırektory Sáken Qasyqbaıuly Bo­lystyń bastamasynyń basty qundylyqtaryna múm­kindigimiz­she toqtalǵandy jón sanadyq. Sá­ken Qasyqbaıulynyń oıyn­shyq óndirisine qoıylatyn bar­lyq standarttyq talaptarǵa saı ulttyq oıynshyqtar jasap shy­ǵar­ǵanyna da biraz ýaqyt bolyp­ty. Aldyna qoıǵan maqsatynyń alǵashqy bólimi boıynsha «Bóbek- dombyra», «Ásem úı», «Keremet úı», «Saz aspaptary», «Oılan­dyrar oıýlar», «Áýendi besik», «As­tana-Báıterek» dep atalatyn jeti túrli oıynshyq jasap, eldiń qyzyǵýshylyǵyn arttyra túsýde. Mysaly, «Bóbek-dombyranyń» ár bólsheginiń ataýyna baılanysty shaǵyn taq­paq­tar jazylǵan qo­symsha kitapshasy da shyǵarylǵan eken. Munyń kishkentaı balalar úshin oı­ynshyq dombyranyń ár ból­shegin óz qolymen quraı otyryp, til baılyǵyn damytýyna da yq­paly mol. Tarıh qat­parlarynda qalyp qoıǵan qazaq halqynyń tól oıynshyqtaryn tiriltip, zamanǵa saı jetildirip, ultyna usyna bilgen azamattyń tabandylyǵy jur­tym degen jú­rekti eljiretpeı qoı­maıdy. Tú­singen janǵa bul oıyn­shyq­tardyń jarasymdy ja­salýy – óshken shyraqtyń qaıta janýy­men birdeı. Olaı bolatyny – urpaqtyń ulttyq sanasyn qa­lyp­tastyrýda ulttyq oıynshyq­tar­dyń ornyn eshbir bógde oıyn­shyq aýystyra almaıdy. Sol úshin tól oıyn­shyǵymyzdy tórge shyǵarý­dyń barlyq múmkindigin qaras­tyrýdy bir ǵana adamnyń mo­ınyna júk­tep qoıý qanshalyq­ty qısyndy? Bul jerde bireýge aqyl aıtý emes, «Birińdi, qazaq, biriń dos kórmeseń, istiń bári bos» degen Abaı naqylyna júginip, Sáken Bolystyń bastamasy túrtki bol­ǵan oılardy ortaǵa salý. Bizdi oı­landyryp otyrǵan jaı – osy­naý ulttyq naqyshy aıqyn oıyn­shyq­tardyń óte az mólsherde shy­ǵyp jatýy. Ol oıynshyq óndi­rýshi kásipkerdiń múmkindigine baıla­nysty bolǵanymen, dál otan­dyq oıynshyq máselesine olaı bir­jaq­ty qaraýǵa bolmaıdy. Sebebi, balalar tárbıesi aqsap turǵan zamanda urpaq sanasyn ult­tyq tár­bıemen baıytýǵa zor yqpalyn tıgizgeli turǵan «Ata­kásip-Astana» oıynshyqtary – taptyrmaıtyn qu­ral. Tóte jol. Urpaq tár­bıe­siniń jetekshisi bo­larlyq dúnıe. Iá, osynaý oıynshyqtarmen el­di qamtý isin bir ǵana kásip­ker­diń jeke kúshine júktep qoıyp oty­ra berý eldigimizge syn sekildi. Sondyqtan bul másele Úkimet deńgeıinde talqylanyp, búkil Qa­zaqstandy qazaqy oıyn­shyq­tar­men qamtamasyz etýdiń joldary qarastyrylsa deımiz. Nege de­se­ńiz, elimizdegi búkil balabaqshalar men oıynshyq dúkenderin ulttyq oıynshyqtarmen qamtýǵa seriktestik óndirisiniń kúshi jýyq arada jetpeıtini anyq... Táýelsizdigimizdiń 20 jyl­dy­ǵy­na tartý retinde ulttyq oı­ynshyq ındýstrııasy iske qosy­lyp jatsa nur ústine nur bolar edi. Ondaı jaǵdaıda joǵaryda atalǵan 7 oıynshyq sany 77 oı­yn­shyqtan da asyp keterine esh kúmánimiz joq. Oıynshyqtardyń sany men sapasyn arttyrý «Ata­kásip-Astana» JShS jospa­ryn­da da joq emes eken. Eger biz balalarǵa tar­tymdy ult­tyq oıynshyq úlgisin jasap shy­ǵarsaq, bul jetkinshekterdiń óz halqynyń ótkenimen balabaq­sha­dan bastap-aq tanysýyna jol ashatyny anyq. Jáne osy ult­tyq oıynshyqtar arqyly jas bý­yn aldyndaǵy til men dil má­selesin de jeńildetýge, jedeldetýge ábden bolady. Qazirgi jas­tarymyz kóz ashqannan ózgeniń oıyn­shyǵymen oınap, ózge ataý­lardy jattap ós­kendikten, keıin óz tiline shorqaq bolmaǵanda qaıt­sin? Muny búgingi tańda ómirdiń ózi dáleldep berip otyr. Qazir qalada týǵan bala­qaı­lardyń kez kelgeninen surasań, olardyń esh­qaı­sysy ultymyzdyń turmystyq quraldaryna, saz as­pap­­taryna, salt-dástúrine qa­tys­ty ataýlar­dyń eshqaısysyn bilmeıtinine kóz jetkizesiz. Biraq, «Bar­bı» qýyr­shaǵy, «О́rmekshi adam», «Shrek», «Betmen» jáne t.b. kim ekenin surasań, uıqyly-oıaý otyryp ta jaýap beredi. Mine, bizdiń urpaq­tyń ýyzynda qandaı qospalardyń bar ekeniniń kórinisi. Seriktestik basshysy Sáken Qa­syqbaıuly óz jobasyndaǵy oı­yn­­shyqtardy tek oıynshyq tur­ǵy­synda ǵana emes, tárbıelik máni bar qural retinde de usynyp otyr. Kókiregi oıaý kópshilikti qy­zyqtyryp otyrǵany da oıyn­shyq­tardyń osy qyry. О́ıtkeni, balalar ulttyq oıynshyqtarmen oı­naı otyryp oılaıdy, oıynshyq bólshekteriniń ataýyn bilý arqy­ly qazaqy tanymy tolysa túsedi. Máselen, oıynshyq nusqasyna aı­nalǵan ulttyq saz aspap­tary­myz arqyly folklorymyzǵa qatys­ty, kıiz úı arqyly salt-dástúr, kóshpeli turmysymyzǵa qatysty qanshama ataýlar jas urpaq ja­dynda jańǵyrmaı ma? Ol ataýlar oıynshyqpen birge ortamyzǵa ora­lyp, kúndelikti qoldanysqa ener edi. Naqtyraq aıtqanda, bir ǵana kıiz úıdiń qurylym ataýlary, onyń ishine jınalatyn turmys­tyq buıymdar, kelimdi-ketimdi adam­dardyń týystyq qatynasy, olarǵa beriletin bata, tartý etetin syı, saqtalatyn sybaǵa – bári-bárin balalarymyz oınaı júrip úırenip alsa, nesi jaman? Kıiz úı degende keıbir jandardyń kóz aldyna shyn máninde shańy shyq­qan kıiz eles­tep, muny nesine aı­typ otyr deýi de múmkin. Biraq, bul múlde olaı emes. Zamanaýı materıaldardan jasalǵan oıyn­shyq nusqasyna aınalǵan kıiz úı balalardyń jas ereksheligine oraı kólemi jaǵynan birneshe túrge bó­linbek. Ol úlgilerdi bala ózi buzyp, ózi tigip (qurap) ala alatyn bo­la­dy. Barlyq bólshegin óz qo­lymen ustap, úıdi quraı otyryp oıyn ba­lasynyń ózi talaı tanymdyq dú­nıelerge qa­nyqpaq. Kóz aldyńda turmasa, dúkende satylmasa, árıne, bizde ulttyq oıynshyq joq sekildi, bolmaǵan se­kildi túsinikte júre beremiz. Jú­rip te keldik. Al endi joǵal­ǵanymyz tabylyp jatqanda taǵy da jaıbaraqat júre berýimiz kerek pe? Olaı deıtinim, ulttyq oıyn­shyqtarymyzdyń dúnıege kelgenine de, sóz bolǵanyna da birer jyl­daı ýaqyt bolyp barady. Ol oı­yn­­shyqtar óz Otanynan nege qol­daý tappaı otyr? Qoldaý tapsa, en­digi qazaqy oıynshyqqa qa­ryq bolyp qalar edik qoı. Biz ulttyq oı­ynshyqtarǵa bıznes retinde ǵa­na qaramaýymyz kerek. Ulttyq oı­ynshyqqa ulttyq ıdeologııa retinde qaraýymyz qajet. Úńile bilsek, ulttyq oıynshyq ta – ulttyq ıdeologııa. Ulttyq bolmysqa tu­nyp turǵan qazaqy oıyn­shyq­tar­dy damytý, jetildirý arqyly qa­zaq tiliniń kósegesin kógertýge birshama úles qosamyz. Ulttyq oı­yn­shyqtar arqyly ózge ult búl­dir­shin­deriniń boıyna qa­za­qylyq bol­mystyń dánin egemiz. Sonymen birge, ulttyq oıyn­shyq­tar tóńi­re­gindegi tárbıe jumys­taryn to­lyq­tyra otyryp, júıeli deńgeıde balabaqsha ómirine engizilse. Bul jaǵdaı Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi tarapynan qolǵa alynyp, bi­likti pedagog, psıholog­tardyń talqysyna túsip, tıimdi sheshim ja­salsa, úlken utysqa qol jetkizgen bolar edik. Sol arqyly ult­tyq tamyrynan qol úzip bara jatqan urpaqqa tosqaýyl qoıýǵa tyrysarmyz. Osy bir ulttyq oı­yn­shyq tóńiregi jete zerttelse jetesizdik azaıyp, zerdelilik jetiler, bálkim... «Balany – jastan» deıtin qa­zaq búgingi tańda «Balany – bala­baqshadan» deýge májbúr. Jasyra­tyny joq, balabaqshalarymyzdyń basym bóligi Keńes Odaǵy kezinen kele jatqan ádistememen tárbıe jumysyn júrgizýde. Paıyzdyq ól­shemmen alǵanda, taza qazaq tilindegi balabaqshalar óte az. Aralas tilde degenderdiń ataýy ǵana. Al, balabaqsha degenimiz – bala tanymynyń alǵashqy satysy qa­lyp­tasatyn kezeń. Tili de osy ortaǵa baılanysty qalypta­sa­tyny anyq. Endeshe, balabaqsha­daǵy ulttyq tárbıeni nege kú­sheıt­peske? Mysaly, jańa jyl­dyq merekege búldirshinder de meılinshe daıyndalyp, jasandy shyrshany áshekeılep, Aıaz ataǵa qatysty san-alýan taqpaqtar jat­­tap degendeı, ázirlik jasaýǵa ábden daǵdylanǵan. Keıin sol úırengenderin ómir boıy esterinen shyǵarmaıdy. Sol sekildi Naýryz merekesi tóńireginde nege kóptegen ulttyq tárbıemizdi qa­lyptastyrmaımyz? Aıaz ata or­nyna Qydyr atany engizip, shyr­shanyń ornyna kıiz úı qursaq, esh sókettigi joq. Shyrshany áshe­keılegen sekildi kıiz úıdiń ishi-syrtyn jabdyqtap, soǵan baı­lanysty qanshama ańyz, ertegi, taqpaqtar jattap jarysqa tússe nesi bar.?! Balanyń ulttyq ta­nymyn ulǵaıtýǵa qatysty túrli sharalardy oılastyryp jatsaq, oǵan bireý tyıym salyp otyrǵan joq qoı. «Tárbıesiz berilgen bilim qa­ýipti» deıdi Ál-Farabı danaly­ǵy. Iаǵnı, birinshi – tárbıe, ekinshi – bilim. Biz bala boıyndaǵy mádenıetti bilim emes, tárbıe ar­qyly ǵana qalyptastyra alaty­nymyz­dy mo­ıyn­daýymyz kerek. Qazirgi bizdiń qoǵamda da olqy soǵyp turǵan jaǵdaı – osy jetkinshekter tár­bıesi. Teledıdar kór­setilimderi men túrli kompıýterlik oıyndarǵa boı aldyrǵan balǵyndarymyzdyń bolmysy «bir túrli» bolyp bara jatqany ja­syryn emes. Al, onyń aldyn alý úshin – tárbıe má­selesiniń tetikterin nyǵaıtý qajet. Ulttyq tárbıeniń ýyzyna jary­maǵan jet­kinshektiń jan-dúnıesi ja­da­ǵaı bolmaq. Endi el erteńi úshin alańdap júrgen ulttyq oıynshyqtar avtory týraly da áńgimeleı ketsek artyq bolmas. Tarbaǵataı aý­dany Oıshilik aýylynyń týma­sy S.Qasyqbaıuly – uzaq jyl­dar­dan beri qolóner buıymdary­men shuǵyldanyp, ulttyq aspap, oıý-órnek jasaýda ábden ysylǵan maman. Bul onyń ulttyq oıyn­shyq­tar jasaýǵa kezdeısoq kele sal­maǵanyn bildiredi. 1991-1993 jyl­dary Almatydaǵy «Sherter» ulttyq aspaptar sheberhanasynda jumys istep, Sapar Dilmanov, Seı­dahmet Kelgendaev sııaqty ta­ny­mal sheberlerdiń aldyn kór­gen. 1993-1998 jyldary Qara­ǵan­dyda ózi jeke sheberhana ashyp, osy ónerge beıim jastardy baý­lydy. Halyqtyq pedagogıka, et­no­psıhologııa mamandyqtary bo­ıynsha mektepterde úıirmeler ash­qan. Osynyń bári jıylyp kelip balalardyń jandúnıesine ne qajet ekenin uǵynýyna túrtki bol­dy. 2003 jyldan bastap «Ata­kásip-Astana» JShS ashyp, ult­tyq buıymdar jasaýdy qolǵa al­dy. Ulttyq oıynshyqtar ja­saýǵa osyndaı daıyndyqpen kelgen Sáken Bolys qazirgi oıyn­shyq­tardyń sıpatyn ashyp beretin óleńderdi de ózi jazyp, oıyn­shyq­tardy qosymsha kitapsha­symen birge usynýda. Buǵan deıin úl­ken konkýrstarǵa qatysyp laýreat atansa, 2001 jyly «Tá­ýelsizdiktiń 10 jyldyǵy» medalimen marapattalǵan. Qaırat ZEKENULY, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.