Meıirbıke mártebesin qalaı kóteremiz?

Medısınada naýqastyń densaýlyǵyna dárigerden kem jaýap bermeıtin orta býyn qyzmetker – meıirbıke ekenin bárimiz de bilemiz. Iá, emniń durys nátıje berýi – med­bıkeniń kórsetilgen em-domdy saýatty da, qaltqysyz oryn­daýynda ǵana emes, jany qınalyp jatqan naýqaspen kúndiz-túni birge bolyp, jıi qarym-qatynas jasap, olardyń kóńil-kúıine áser etetin jankeshti eńbegine de tikeleı baılanysty. Alaıda, búginde densaýlyq saqtaý sala­syndaǵy eń basym mamandyq ıeleriniń osy eńbegi, qyzmeti ádil baǵalanyp otyr ma? «Arqalaǵandary altyn, jegenderi jantaq» bolyp júrgen meıirbıkelerdiń mártebesin qalaı kóteremiz? Osy rette jýyrda 30 jyldyq mereıtoıyn atap ót­ken Almaty medısına kolledji densaýlyq saqtaý jú­ıesinde meıirbıke isiniń kenjelep qalǵanyn, ony refor­malaýdyń ýaqyty jetkenin budan onshaqty jyl buryn dáleldep, sol baǵytta maman daıyndap otyrǵan birden bir oqý orny. Búgin biz atalmysh oqý ornynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory Damır DÁÝLETBAEVQA jolyǵyp, osy máselege qatysty oılaryn bilgen edik. – Damır Abaıdildauly, atal­mysh mamandyq ıelerin daıar­laýdyń basy-qasynda otyr­ǵan basshy, uıymdas­tyrýshy, ári ǵa­lym retinde meıirbıke isine degen kózqara­sy­ńyzdy bilgimiz keledi? – Bizde medbıkege dárigerdiń kó­mekshisi retinde qa­raıdy. Negizinde shet memleketterde ondaı uǵym joq. Bizdegi dá­rigerler sııaq­ty olarǵa mu­ryn shúıire qaramaı­dy, medbıkeni ar­naıy maman, dári­ger­diń senimdi serigi dep baǵa­laı­dy. Dáriger men medbıkeniń ár­qaısysynyń óz sa­lasy, óz qyz­meti bar degenmen, túp­tep kelgende, ar­banyń aldyń­ǵy qos dóń­gelegi sııaq­­ty, ekeýi birigip bir baǵytta jumys jasaı­dy. Al bizde Keńes Odaǵynan qal­ǵan uǵym, medbıke – orta býyn maman, dá­rigerdiń «ba­ryp kel, sha­ýyp kel», oryndaý­shy­sy dep túsi­nedi. Eger búginde Qa­zaqstanda 138610 orta býyn medısına qyz­metkeri bolsa, sonyń 97060-i meıirbıke, qal­­ǵandary aký­sher, laborant, t.b. Iаǵnı, júz myń­ǵa jý­yq medbıke – halyqtyń den­saý­lyǵyn nyǵaı­typ, olarǵa qol­je­­tim­di, ári tıimdi medısı­na­lyq kómek berýde ba­ǵaly resýrs bo­lyp otyr. Olaı deı­tinimiz, medbıke óz ýaqy­ty­nyń 70 paıyzyn naýqaspen ótki­zedi. Olarǵa naý­qas­ty kútý men em­deýdegi negizgi mindetter júk­teledi. Sondyqtan bul maman­dyqqa degen kózqaras ta erek­she bolýy tıis. О́kinishke oraı, bizde medbıke jumysy men mindetteri, bilim deńgeıi týraly memlekettik standarttar áli ja­sal­maǵan. So­ǵan baılanysty tá­ýelsiz sarap­tamaǵa arnalǵan krıterııler de joq. Biz áli de dárigerlerge keıbir medbıke atqa­ra­tyn mindetterdi júk­tep kelemiz. Máselen, aý­rý­hananyń sanı­tarlyq jaǵ­daıy, gos­pıtaldaý, t.b. máse­lelerdi med­bı­kelerdiń óz­deri-aq sheshetin má­sele. Shetelde solaı. – Sizderdiń kolledjderińiz elimizde tuńǵysh ret Qazaq­stan­da medbıke isin reformalaý tu­jy­rym­damasyn ázirlep, ony óz­derińizdiń bilim berý jú­ıe­sinde engizgen birden bir oqý orny. Osyndaı mańyzdy sheshimge qa­laı keldińizder? – Jalpy medbıke isinde eń tıimdi model – ol amerıkandyq úl­gi bolyp sanalady. Táýel­siz­diktiń alǵashqy jyldary Almaty sha­hary Amerıkanyń Týsson qa­la­symen baýyrlas-qalalar bol­ǵan­dyqtan, olarmen áriptestik is-sha­ralar negizinde kolledj on­daǵy medısınalyq oqý oryn­da­rymen qa­rym-qatynas jasaı bas­tady. Sóı­tip, 1993 jyldan Pıma medısına kolledji, Arızona jáne Mın­nesota ýnıversıtetterimen ty­­­ǵyz baılanys basta­ldy. Alǵash bizdiń mamandarymyzdy bastap kolledj dırektory Qalqaman Aıapov pen búginde densaýlyq saqtaý salasynyń úzdik uıymdas­ty­rý­shy­­­larynyń biri Amantaı Birtanov aǵalarymyz Amerıkaǵa ba­ryp, son­daǵy medbıke isiniń qyr-sy­ryn úırenip, osy saladaǵy ozyq tájirıbeni Qazaqstanǵa ákel­di. 10 jyldan as­tam ýa­­qyt boıyna kolledj ame­rı­kandyq úlgimen medbıke isi ma­mandaryn daıyndaýdyń 4 deń­geılik júıe­simen oqytýdy júr­gizdi. Alǵashqy túlekterimiz 1995 jyly túlep ush­ty. Sol jyl­­ǵy kolledj ómi­rindegi taǵy bir aı­týly oqıǵa – Izraıldiń «Mashav» bilim berý ortaly­ǵy­nyń orys tiline jetik eki oqytý­shysy kelip, sheberlik klasyn ót­kizgen. Al 1996 jyly amerı­kan­dyq árip­testerimiz kelip, ma­man­dyq daıar­laý­da óz zertteýlerin júr­gizip, qyzmetimizge oń baǵa beredi. – Osy ozyq úlgini sol kezden-aq respýblıka kólemin­de engizýge bolmady ma? – О́kinishke oraı, ol ýaqytta bul úlgi zamannan tym erte bas­talǵan júıe bolǵandyqtan, ony qabyldamady. Onyń ústine oqy­tý­dyń kórsetilgen júıesin to­lyqtaı engizýge tájirıbelik tur­ǵyda densaýlyq saqtaý salasy múl­­dem daıyn emes edi. Al qazirgi ýaqytta kásiptik jáne teh­nı­ka­lyq bilimdi damytýdyń mem­­le­kettik baǵdarlamasy qa­byl­­dan­ǵan­nan keıin, bul júıeniń negizgi erejeleri engizildi. Kolledj ujy­­mynda shyń­­dalyp-ush­talǵan bul júıe Densaýlyq saq­taý mınıstrligi ázir­legen 2010 jylǵa deıingi den­­saýlyq saqtaý salasyn reformalaý tujyrym­da­masynda óz or­nyn tapty deýge bo­lady, ári osy júıe negizinde S.Asfendııarov atyndaǵy Ulttyq medı­sına ýnı­versıtetinde joǵa­ry medbıkelik bi­lim fakýlteti ashy­lyp, bıyl túlekteri dıplom alady. Bilim berý úrdisinde, ási­rese, klı­nıkalyq pánderdi oqy­týda DDU-nyń bir­qatar baǵdar­la­malarynda, «Lemon» jobasy sheń­berinde kór­setilgen aımaqtyq eýropalyq bıýro usynystaryna sáıkes medbıkelik tehnologııalar engizilgen. Bú­ginde model elimiz bo­ıynsha engizilýde. О́ıtkeni, suranys solaı. – Endi onyń ereksheligine toqtala ketseńiz? – Birinshiden, medbıke isine kez­deısoq adamdar kelmeýi kerek. Olar adamǵa jany ashıtyn, aý­yrt­­pashylyqty bólise, kómek bere alatyn, júregi jumsaq jandar bo­lýy tıis. О́ıtkeni, keıbir stýdentter ata-ana­synyń qalaýymen nemese bas­qa oqý oryndaryna joly bol­maǵan jaǵ­daıda, shara­syzdan kelýi múm­kin. Mine, jańa model boıyn­sha 1 kýrsty durys oqymaǵan, ta­lap­tan­baǵan stýdent ary qaraı kýrsqa kósh­peıdi, ne ózderi basqa kolledjge aýy­syp ketedi. Tek úlgerimi jaq­sylar 2 kýrsqa ótedi. Al stý­denttiń 2 kýrsta úlge­rimi bolmasa, jalpy medbıkelikke, ıaǵnı, tirkeý bóliminde qujatpen jumys isteıtin, fızıoterapııa, ta­maq beretin medbıke isine aýys­tyrylady. Jaq­sy oqy­sa, 3 kýrsqa ótip, hırýrgııa, jan­saqtaý bólim­derinde isteıtin na­ǵyz kásibı bilimdi maman bolyp shyǵady. Tór­tin­shi deńgeıde stýdentterge dáris bere alady. Bir aıta keterligi, búginde me­dı­sınalyq kolledjderde dáris oqı­­tyndar – dárigerler. Árıne, olar­­dyń tájirıbesi bólek. Álem­dik tá­ji­rıbege súıensek, medbıkeni medbıke oqytýy kerek degen talap bar. Sol talapty engizýdiń nátıjesinde 1995 jyly Qazaq­standa alǵash me­dı­sı­nalyq kolledj degen márte­bege ıe boldyq. Sondyqtan oqý orny res­pýblı­ka­daǵy zaman tala­byna, ınno­vasııaǵa saı, jańa­lyq­qa jaqyn oqý orny bo­lyp ta­nylady. Sol úrdisti bú­gingi kúni de jalǵas­tyryp kelemiz. Elimizde búgingi kúnge 56 medı­sı­nalyq kolledj bol­sa, onyń 24-i memlekettik, qal­ǵandary jeke men­­shik. Árıne, ár oqý ornynyń óz joly, jóni bar. Al bizdiń oqý ornynyń qazirgi alǵa qoıǵan maqsaty, birinshiden, medbıke mártebesin kóterý. Medbıkege jurtshylyq ta, dárigerler de atústi qaramaı, olardy dári­ger­diń naǵyz serigi degen uǵymdy qalyp­tasyrýǵa kúsh salýdamyz. Máselen, Almaty qalasynyń ákim­digi qatary­nan úsh-tórt jyl boıy medbıkeler arasynda baı­qaý ótkizip, jeńimpaz­darǵa páter berdi. Sodan keıin-aq osy maman­dyq ıeleri arasynan jaq­sy qyz­metimen kóringen medbıkelerge páter berile bastady. Bu­ryn olaı bolmaǵan. Ekinshiden, olardyń ju­mys deńgeıin kórsetý. Ol deń­geıde de úlken is-sharalar jasa­ly­nyp jatyr. Úshinshiden, med­bıke isin ońtaılandyrý. Máse­len, hırýrg operasııasyn jasap, emin aıtyp ketti delik. Al medbıke ınesin salady, tósegin aýysty­rady, tama­ǵyn beredi, ıaǵnı, dári­ger 24 saǵat­tyń ishinde naýqaspen eń kóp degende 4-5 mınót  birge bolsa, qal­ǵan jumystyń bárin medbıke atqarady. Tórtinshiden, kolledjde ustaz­dardy da, stýdentterdi de ǵy­lymmen aı­nalysýǵa baýlyp, bar­lyq jaǵdaı jasaýdamyz. О́ıt­keni, ǵylymmen aınalysqan adam jumy­syn joǵary deńgeıde atqa­rýǵa tyry­sady. Al ol qashanda oń ná­tıje bergizedi. Mysaly, medbıke naýqasqa ıne salady da, ketedi. Al ony qalaı tıimdi jasaý, oǵan qajetti materıal­dy qalaı únem­deýdi oılamaıdy. Taǵy bir mysal. Bizdiń zertteýimizshe bes jyl ju­mys istegen medbıkeniń bel­omyrt­qasyna zaqym keledi eken. Endeshe, ol aýrýdyń aldyn qalaı ala­myz? Mysaly, medbıke naý­qasty kóterip, tósekke jatqyz­ǵan­da ózine kúsh túsirmeı aýys­tyrýdyń, sóıtip, beline zaqym keltirmeýdiń túrli ádis­terin zerttep, olardy Almaty­daǵy medısı­nalyq emdeý mekemelerine nasıhattap jatyr­myz. Mine, medbıke isindegi osyn­daı tehnologııalar­dy bireýler zertteý kerek qoı. Ony zertteıtin kim? Árıne, ózi kúnde ara­­lasyp júrgen medbıkeler. Ma­man­darymyz qazirgi jahandaný úde­ri­sinde ınternet arqyly osy sala­daǵy bar­lyq jańa­lyqtardy bilip, sol má­selelerge mán berip, kóte­rýde. Osy­ǵan baı­lanysty toǵyz ǵyly­mı-prak­tı­kalyq konferensııa ótkizdik. Endigi másele, «aýyryp em izdegenshe, aýyr­maıtyn em izde» degen qaǵıdamen salamatty ómir saltyn nasıhattaý. Sondaı-aq úsh tildilik máse­lesin de qolǵa aldyq. Stýdent­terdiń bir kásibı sabaǵy aǵyl­shyn tilinde júrgiziledi. Konferensııalar da aǵylshyn tilinde ótedi. Bir aıta ketetin jaıt, bizde buryn memlekettik grantqa konkýrs bolmasa, qazir aqyly bólimniń ózine bir orynǵa 2,4-ten kelýde. – Damır Abaıdildauly, kolledj ornalasqan ǵımarat­ta­ry­ńyz­dyń syrty da ishi de keremet, talǵammen árlengen, tap-tuı­naqtaı eken. Endi az-kem kolledj tarıhyna toqtalsaq. Oqý orny úshin 30 jyl az ýaqyt emes. – Ǵımaratymyz búginde HIH ǵasyrdyń sáýlet-qurylys óneri­niń jádigeri sanalyp, tarıhı es­kert­kish­ter qatarynda memlekettik qor­ǵaýǵa alynǵan. Oqý or­ny 1981 jy­ly Qazaq KSR Den­saýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵy­men ashyl­ǵan. Onyń tuń­­ǵysh dı­rek­tory, ári alǵashqy uıym­das­tyrýshysy, ári kol­ledj­di uzaq jyl­dar basqarǵan QR-nyń eńbegi sińgen qyz­met­keri, medısına ǵy­lymdarynyń dokto­ry, professor Qal­qaman Aıapov. Oqý orny otyz jyl ishinde 9 myń­ǵa jýyq maman daıarlap shyǵardy. Qazirgi tańda kolledjde myńǵa jý­yq stýdent oqysa, shtattaǵy jo­ǵary jáne birinshi sanattaǵy oqy­tý­shylardyń pa­ıyzdyq kórset­ki­shi 57,9-dy qu­raıdy. Osy aıtýly da­taǵa oraı Ja­zýshylar odaǵynyń zalynda «Sa­paly bilimdi mamandar – Qazaq­stannyń bolashaǵy» atty IH halyq­aralyq ǵylymı-táji­rı­be­lik konferensııa ótkiz­dik. Oǵan Qazaqstannyń barlyq aımaǵynan, Qytaı, Qyrǵyz­stan, Reseıdiń Samara, Sverdlov qa­la­la­rynan qo­naq­­tar, sonymen qa­tar kolledj ardagerleri men tú­lekteri qatys­ty. Onda stýdent­ter­diń 24 ǵy­lymı jobasy usynyldy. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.