Aral apatyna arashashy

Aral apaty. Aral qasireti. Bul jaıynda aıtylǵan áńgime kóp. Bul áńgime ótken ǵasyr ortasynan aýǵanda bastalyp, búginge deıin jalǵasyp keledi. Sol áńgimege qaraǵanda, keıde bul apattyń emi joqtaı, sol qasiretke kezikken jurt ońala almaıtyndaı kórinetin. Sol aımaqta halyq ómir súrip jatyr. Bolashaqqa jarqyn kóńilmen qaraıdy. Eshkimniń de basqa jaqqa kóship ketkisi joq. Muny sol qasiretpen, qıyndyqpen kúrestiń arqasy, qamqorlyq pen qaıyrymdylyqtyń arqasy dersiń. Osy rette sol   kúrestiń bel ortasynda júrgen Halyqaralyq Araldy qutqarý qory uıymy atqarýshy komıtetiniń tóraǵasy Saǵıt IBATÝLLINMEN áńgimelesýdi jón kórdik. – Saǵıt Rahmatýllauly, siz atqarýshy komıtetin bas­qaryp otyrǵan qor sol apat­tyń, qasirettiń zardabyn joıý­ǵa baılanysty quryl­ǵa­ny bel­gili. Sirá, áńgimeni sol apat­tyń qalaı paıda bol­ǵa­ny­nan bastaǵan qısyndy sııaqty. – Bul apat adamnyń qaty­sýy­men jasaldy. 1960 jyldan 1988 jylǵa deıin Aral teńiziniń basseıninde jańa jerlerdi keńi­nen ıgerý júrdi de, sýa­ry­la­tyn jer kólemi jáne sýdy paıdalaný eki ese artty. Sonyń sal­darynan te­ńizge quıylatyn sý 1961 jyl­ǵy 55 myń tekshe kılometrden 8-10 tekshe kılometrge azaıdy. Sóı­tip, 90 jyl­dardyń basynda Aral te­ńizi ózi­niń kóleminiń 85 paıy­zyn, aýma­ǵy­nyń 65 paıy­zyn jo­ǵalt­ty. Dál qazir Aral teńiziniń aı­dy­ny 13 sharshy kılometr, bu­ryn­­ǵy­nyń 17 paıyzy, al sý kó­le­mi 90 myń tekshe kılometr, bu­rynǵynyń 9 paıyzy ǵana. Teńizdiń kólshikke aınalýy, sýdyń tapshylyǵy áleýmettik-eko­logııalyq sıpattaǵy problemalar týdyrdy. Klımattyń óz­ge­rýine, ózenderdegi sýlardyń sa­pa­synyń tómendeýine, Aral teńizdegi balyq kásibiniń jo­ıy­lýyna, 4 mıllıon gektardaı jer­diń qunarsyzdanýyna baılanys­ty mıllıondaǵan dollar ekono­mı­kalyq zııan kelýmen qatar, Ámý­darııa jáne Syrdarııa ózen­deri­niń saǵasyndaǵy ómir súrip jatqan 5 mıllıondaı halyqtyń ómir deńgeıi men densaýlyǵyna qatty áser etti. Mundaı ekolo­gııa­lyq daǵdarystan, eń aldymen balalar men analar japa shekti. – Endi sol apattyń qasiretin azaıtýdy maqsat etken qordyń qalaı qurylǵanyna keleıikshi. – Sý – Ortalyq Azııa elderi úshin eń ózekti másele. Bul jerde úlken kelisim kerek. Kelispeıtinderge qa­tys­ty «Ba­syn­daǵy sý ishedi, aıaq­ta­ǵy ý ishedi» degen mátel shyq­qan. Buryn ózi Aral teńizi basseıni dep ata­latyn Ámýdarııa men Syrdarııa ózen­deri­nen sý ishetin elder ara­syn­daǵy sýǵa baı­la­nysty máse­leni belgili dárejede Máskeý rettep otyrsa, endi ózderi retteýge tıis. Osy jerde men myna bir jaıdy atap aıtqym keledi. Bul elder óz­deri­niń egemendi damýy­nyń al­ǵash­qy qıyn kúnderi­nen-aq sý­dyń memleketaralyq kóz­­derin paıdalaný men qorǵaý, basqarý isimen kelisimge kelip, kóre­gen­dik tanyt­ty. Qazir bireýler ómir bary­syn­da kezdese beretin azyn-aýlaq kemshilikti, kelis­peýshilikti bady­raı­typ kórsetýge qumar. Shyn má­ninde Qazaqstan, Qyr­ǵyz­stan, Tá­jik­stan, Túrki­men­stan já­ne О́z­bek­stan, bireýleri osy­naý sý re­sýrs­taryn paı­dala­ný­da qolaı­ly jaǵdaıda turǵanyna qaramaı, kelisimge qol qoıǵan­da­ryn jaqsy nıettiń kórinisi boldy dep baǵa­la­ǵanymyz jón. Jáne bul odan keıingi ýaqyttarda da jal­ǵasyn tapty. Buǵan kóptegen my­sal­dar keltirýge bolady, onyń jarqyn bir kórinisi dep Halyq­aralyq Aral­dy qutqarý qorynyń qury­lýyn aıtar edim. Munyń aldynda 1992 jyly Ortalyq Azııa elderiniń basshy­lary sý resýrstaryn basqarý jó­nin­degi memleketaralyq organ – Memleketaralyq úıles­tirý­shi sý sharýashylyq komıs­sııa­syn qurǵan bolatyn. Kelesi jyldyń alǵashqy kúnderinde Tashkentte basqosqan bes eldiń basshylary Halyqara­lyq Aral­dy qutqarý qoryn (HAQQ) qurý jóninde sheshim qa­by­ldady. Bul memle­ket­aralyq uıym­nyń maq­saty Aral apa­ty­nyń zardabyna ushy­ra­ǵan aımaq­tar­dy ekolo­gııa­lyq saýyqtyrýǵa baǵyt­tal­ǵan ekolo­gııa­lyq jáne ǵylymı-tájirı­be­lik jobalar men baǵdar­lama­lar­dy ázirlep, ony qarjy­lan­dyrý­dy kózdeıdi. Sodan beri bul uıym, mine, 18 jyl boıy, elderdiń qıyn­dyq­qa qarsy birlesip kezde­sýi­niń, ótkir máselelerdi ynty­maq­ta­sa sheshý­diń jaqsy nyshany bolyp keledi. Muny búkil álem moıyndap otyr. Onyń belsendi ara­lasýymen talaı sý sharýa­shy­­lyǵyna, gıdr­o­ener­getıkaǵa qa­tys­ty, ekolo­gııa­lyq sıpattaǵy má­seleler sheshilip, ha­lyq­aralyq uıymdardyń ara­­syn­da ynty­maqtastyq ornyq­ty. – Sózińizge qaraǵanda, bul qor memleketaralyq qarym-qaty­nas­­tyń jańa bir nysa­nyn­daı kóri­ne­di. Sondyqtan da, onyń qury­ly­myna azyraq toq­tala ketseńiz. – Memleketaralyq degende, shyn máninde de ol eń joǵarǵy deńgeıdegi qarym-qatynas. Ony el basshylary júrgizedi. Qordyń eń joǵarǵy organy – Aral teńizi basseıniniń problemalary bo­ıyn­­sha memleket basshylarynyń keńe­si. Odan bir saty tómen – qor bas­qarmasy. Oǵan qorǵa múshe elder úkimetteri basshylarynyń orynba­sar­lary kiredi jáne negizgi saıası sheshimderdi ázirleıdi, ony el bas­shy­larynyń bekitýine usynady. Qor­dyń úılestirýshi organy – at­qarýshy komıtet, oǵan ár elden eki ókilden kiredi. Túrli sheshimderdi ázirleý, onyń oryn­da­lýyn qadaǵa­laý osy býyn arqyly júzege asady. Qordyń qurylymyna kiretin basqa da birshama býyndar bar. Olar Aral apatynyń zardap­ta­ryn joıýǵa baǵyttalǵan túrli jo­balar men baǵdarlamalardy ǵy­­lymı negizde ázirlep, ony jú­zege asyrýdy joǵary deńgeıde júr­gizý­di qamta­ma­syz etýge ju­myl­dyrylady. – Aral apaty, Aral qasireti degende, teńizdiń tartylǵanyn, so­ǵan baılanysty ekologııalyq qıyn jaǵdaıdyń qalypta­sqa­nyn aıtamyz. Sony ońaltýǵa baı­lanysty qor ne jumys at­qar­dy degende, ne aıtar edik. – Árıne, Araldy burynǵy qal­pyna qaıta keltirý múmkin emes. Oǵan kelip qosylatyn sýdyń kó­beımeıtini de belgili. Soǵan qara­maı teńiz ornynan ushatyn tuzdy shańdy azaıtý jolynda jumystar júrip jatqanyn aıtpaǵanda, Kishi Aralǵa baılanysty júrgizilip jat­qan sharalar aýyz toltyryp aıtar­lyq­taı. Osydan úsh jyl buryn «Syr­­darııa arnasyn jáne Aral te­ńiziniń soltústik bóligin retteý» jo­basynyń birinshi fazasy oı­da­ǵydaı júzege asty. Oǵan 86 mıllıon dol­lar qarjy jumsaldy. Jo­ba­nyń ekinshi fazasyn júzege asyrý júrip jatyr. Aral teńizi ekolo­gııa­lyq jaǵ­­daıyn jaqsartý jónindegi baǵ­dar­lamanyń 8 komponentin oryn­daýǵa 191 mıllıon dollar qarjy bólingen. Áıtpese, Kóksaraı sý rettegishin paıdalanýǵa berýdiń ózi ne turady. Ol Qyzylorda óńirinde kóktemde sý tasý qaýpinen qut­qarýy óz aldyna, jazda egindikke mol sý jetkizýmen qatar, Kishi Aral­dyń aıdynyn keńeıtedi. Qordyń alǵash qurylyp, oǵan bizdiń elimizdiń Prezıdenti bas­shy­lyq etken kezeńnen qalyp­tas­qan dástúr bar – aımaqtyń áleý­mettik-ekonomıkalyq damýy eske alyna otyryp, «Aral teńizi basseınindegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartý jó­nindegi taıaýdaǵy 3-5 jylǵa ar­nal­ǵan naqty isterdiń baǵdarla­ma­sy», qysqasha ATBB jasalyp, ony jú­zege asyrý qolǵa alynady. «ATBB-I» dep atalǵan baǵdarlamany qorǵa múshe mem­leket basshylarynyń keńesi 1994 jyldyń basynda bekitti. Ony ázirleýge qorǵa múshe el­der­diń mamandary men ǵalym­dary­men qatar, BUU uıymdary, BUUDB, IýNEP, Dúnıejúzilik bank, GEF, EQDB, ADB, TASIS, KfV nemis banki, Kýveıttik ERA qory, IýSAID jáne basqalary qatysty. Baǵ­dar­lamanyń negizgi maqsaty retinde myna baǵyttar belgilendi: Aral teńizi; Aral aı­ma­ǵy buzylǵan ekolo­gııasyn qal­py­na keltirý; basseınniń sý jáne jer resýrstaryn basqarý ádis­terin jetildirý jáne baǵ­dar­lama sharalaryn josparlaý men júzege asyrý úshin barlyq deńgeıde basqarý qurylymyn jasaý. Sol ATBB-I baǵdarlamasynyń jumysy eki kezeńge bólindi: 3 jyldan 5 jylǵa deıin sozylatyn daıyndyq kezeń jáne 10 jyldan 15 jylǵa deıin sozylatyn júzege asyrylatyn kezeńi. Baǵdarlamaǵa jobalar negizinde segiz komponentte engizildi. Onyń árqaısysy jan-jaqty zerttelip, júzege asyrý joldary belgilengen. Aıtalyq, «Ta­za sý, sanıtarııa, densaýlyq» jo­balar komponentine apatty óńir­ge jaqyn elder О́zbekstan, Túrki­menstan jáne Qazaqstan engizilgen. Al 2003-2010 jyldardy qam­tıtyn «Aral teńizindegi ekolo­gııa­lyq jáne áleýmettik-ekonomı­ka­lyq jaǵdaıdy jaqsartýdyń naq­ty ister baǵdarlamasy», ıaǵnı ATBB-2 aldymen HAQQ-nyń basqarma­syn­da bekitilip, qorǵa múshe elder basshylarynyń 2002 jyldyń 6 qazanynda Dýshanbedegi kezdesýinde maquldandy. – Árıne, jospardyń durys jasal­ǵany jaqsy. Biraq bizdiń kóńi­limizde, eń aldymen at­qa­ryl­ǵan ister qandaı degen su­raq turady. – Jospar durys negizdelse, onyń oryndalýy kepildi bolady.  Oryndalǵan iske kelsek, ATBB-2-niń qazaqstandyq bóliginde qalaı oryndalǵanyna toqtalaıyq. Qyzylorda oblysynda 2002 jyly eki aýdandyq aýrýhana jáne Qyzylordanyń ózinde 76,6 mln. dollarǵa kópsalaly aýrýhanalyq keshen salynyp, bul buryn­ǵy­lar­ǵa qosylǵanda, halyqtyń qajetin óteýge múmkindik týyp otyr. Sol jyly aıtarlyqtaı problemaǵa aınalǵan Qyzylorda qalasy tu­syn­da Syrdarııa ózeninde baǵasy 1744,7 mıllıon teńgege túsken kópir paıdalanýǵa berildi. Baǵdarlamany júzege asyrý aý­qymynda Syrdarııa ózeniniń ar­nasy burynǵy 350 ornyna 700 m3/s sý ótkizý deńgeıine jetkizildi, ıaǵnı eki ese artty. Kishi Aral 42 metrlik deń­geıge kóterildi. Onyń sý kó­lemi 15,6 tekshe kılometrden 27,1 tekshe kılometrge jetti. Al sý aıdyny 2414 sharshy kılometrden 3288 sharshy kılometrge artyp, 870 shar­shy kılometr qurǵaǵan teńiz taba­nyn sý basty. Sý kóbeıgen soń balyqtardyń túri kóbeıdi, bekire balyǵyn ósirýge múmkindik týdy. Al balyq aýlaý 0,4 myń tonnadan 2 myń tonnaǵa ósti. Aral apatynan kóbirek zardap shekken Aral jáne Qazaly aý­dan­dary ǵoı. Osy aýdandarda ATBB-2 baǵdarlamasyndaǵy 54 joba jú­ze­ge asyrylypty. Onyń ara­syn­da taza sý, kólderdi sýǵa toltyrý, ja­ıy­lym­dardy sýlan­dyrý, bilim, den­saý­lyq salasy nysandaryn salý, qurǵaǵan teńiz tabanyna aǵash egý, kommýnaldyq qyzmetti tehnıkamen jaraqtandyrý sııaq­ty máse­le­lerge baılanysty jobalar bar. – Jón eken. HAQQ aıa­syn­da eki úlken joba jasalyp, ol negizinen júzege asypty jáne asyp ta jatqan kórinedi. Endi aldaǵy jumysqa nazar aý­darsaq. – Aldaǵy jumys degende, ol eń aldymen osydan eki jyl bu­ryn, naqtyraq aıtsaq, 2009 jyl­ǵy 2 sáýirde ótken Almaty sammıtinde HAQQ qyzmetine joǵary baǵa berildi. Aldaǵy ýaqytta da Aral te­ńizi basseınindegi daǵd­a­rys sal­da­ryn joıý jolyndaǵy yn­tymaq­tas­tyq áre­ketterdi úı­les­tirýde onyń jumysyn shırata túsý qajettigi aı­tylǵan. Málim­de­medegi «Taraptar Memleket­ara­lyq úılestirýshi sý sharýashy­ly­ǵy komıssııamen, Mem­leket­aralyq HAQQ-ny turaqty da­­mytý jó­nin­degi komıssııamen bir­­­lese otyryp, ulttyq sarap­shy­lar men donor­lar­dy qatystyra oty­­­ryp, atqarý­shy komıtetke HAQQ-nyń mem­le­ket-quryltaı­shy­­larynyń qaraýy­na jáne bekitýine usyný úshin 2011-2015 jyldar merzimine ar­nal­ǵan Aral teńiz basseınindegi el­derge kómek kórsetý jó­nin­degi is-qımyl baǵdar­la­masyn (ATBB-3) jasaý tapsy­rylsyn» degen talap biz­ge úlken mindet júktedi. – Qordyń halyqaralyq uıym­­darmen baılanysy máse­le­sine keńirek toqtalsańyz eken. – Aral apaty aımaqtyq sı­pat­taǵy daǵdarys emes, ol álem jurt­shylyǵy moıyndap otyrǵan daǵ­da­rys. Bul apattyń saldary basqa aımaqtarǵa da tıip otyr. Son­dyq­tan da, onyń zardaptaryn joıýǵa halyqaralyq uıymdardyń da ara­lasýyn zańdylyq sanaýymyz kerek. Búginge deıin qordyń atqarý­shy komıteti olarmen óz múm­kin­diginshe qoıan-qoltyq jumys isteýge erekshe mán berip keldi. Osy jerde atap ótetin bir jaıt bar. Qordyń halyqaralyq uıy­m­­darmen belsendi qarym-qa­tynas jasaýy eskerilip, 2008 jy­ly HAQQ-ǵa BUU Bas Assambleıa­syndaǵy baqylaýshy mártebesi be­rildi. Bul BUU-nyń túrli ıns­tıtýttarymen yntymaqtasýdy da­­myta túsýge jaǵdaı jasaıdy. Jalpy, HAQQ qyzmeti de ha­lyqaralyq qarym-qatynas sı­pa­tynda. Bir aımaqtaǵy memleket­ter­diń, onyń qurylymdarynyń tyǵyz baılanysta jumys isteýin qamta­ma­syz etetin qor óz qyz­metiniń aýqymyn keńeıte túsýge, jetekshi halyqaralyq uıymdar­men birlese jumys isteýge mindetti de. Bul rette qordyń atqarýshy komıteti BUU-nyń túrli qury­lym­darymen tyǵyz baılanys jasap turady. BUU Bas hatshy­sy­nyń orynba­sa­ry Iаn Kýbısh eki ret HAQQ atqarý komıtetiniń keńsesinde bolyp, or­taq sharalarǵa qatysty. ­Qordyń jumysyna birshama jetekshi halyqaralyq uıymdar joǵary baǵa berip otyr. О́tken jyly EQYU-nyń turaqty ke­ńe­siniń májilisinde HAQQ at­qarý komıtetiniń tóraǵasy sóı­le­gennen keıin Eýroodaq ókili Araldy qutqarý qory atqaryp jatqan jumysty aıryqsha baǵa­lap sóz sóıledi. Ony kóptegen elderdiń ókilderi qoldady. Ásirese, qordyń atqarýshy ko­mıteti donorlyq qyzmet kór­se­tetin halyqaralyq basty qar­jy­lyq mekemelermen – Dúnıe­jú­zilik bankpen, Eýrazııalyq Damý bankimen, German ynty­maq­tasý jó­nin­degi tehnıkalyq qo­ǵamy­men, AQSh halyqaralyq kómek agent­tigimen, Shveısarııa tehnı­ka­lyq yn­tymaq jónindegi agenttigimen, Fransýz ǵalamdyq ekolo­gııa­lyq qo­rymen tyǵyz baı­la­nys­ta. Bul ATBB-3 baǵdar­lamasyn júzege asy­rýdyń ıgi nátıjesin beretini sózsiz. – Atqarylyp jatqan aı­tar­lyqtaı jumystar bar eken. Degenmen, osynaý aý­qymdy ju­mys­­­tyń arasynda kóńilge kirbiń úıi­rer kemshilikter de bar shy­ǵar. Osy jaıynda ne aıtar edińiz? – О́mir ǵoı, jumys bolǵan soń, kemshilikter de bolyp jatar. Ony joq demeımiz de. Áń­gime elderdiń arasyndaǵy ortaq is jaıynda bol­ǵan soń, bar­ly­ǵy­myz da bir nıetpen jaq­sy­lyq­qa jumylyp jumys istep jat­qanda, kóńilge aldy­men jaq­sy ister ora­lady. Aral apaty bir emes, birneshe eldiń basyna túsken ortaq aýyrtpalyq. Sony joıýdy ortaq mindet sanap, Or­ta­lyq Azııadaǵy týysqan bes el or­taq qor qurdy. Sonyń biri ma­ǵan túsken aýyrt­palyq azdaý, men buǵan kirmeımin dep, odan bas tartqan bolsa, basqa elderdiń múd­desin eskermegen bolsa, HAQQ búgin atqaryp otyrǵan jumysyn tolyq júzege asyra almas edi. Qol baılaıtyn talaı kemshilik tabylady. Kóbine qarjy jetpeı jatady. «Jomarttyń qolyn joq­tyq baılaıdy» degen de bar. – Aral aımaǵynyń bola­sha­ǵyn kóz aldyńyzǵa qalaı elestetesiz? – Byltyr Aral, Qazaly aý­dan­­darynda oqýshylardyń shy­ǵar­­ma­larynyń, balalar sýreti­niń ha­lyq­aralyq «Aral: keshe, búgin, erteń» degen kórmesi ótti. Balalar sezimi pák qoı, oıyn­daǵysyn beıneleıdi. Keshe degende, sýal­ǵan jerdi beınelese, erteń degende, kórkeıgen aımaq­ty kóredi. Sol balalardyń pák sezimine senemin. Men Aral óńiriniń erteńine jarqyn kóńilmen qaraımyn. So­laı bolsyn dep elderdiń bas­shy­larynan bastap, qara­paıym adamdar da oılaryn on saqqa bólip, tún uıqylaryn tórtke bó­­lip júr. Onyń jemisi bola­tyny zańdylyq. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Mamadııar JAQYP.