Táýelsizdik kózimen

HHI ǴASYR TARIHI ROMANYNYŃ ÚRDISTERI HHI ǵasyr qarsańynda qazaq tarıhı romany ultynyń ótken-ketkeni jaı­ly naǵyz ýyz shyndyqty qara qyl­dy qaq jarǵandaı etip sýretteı bas­taǵanyn únemi aıtyp ta, jazyp ta júrmiz. Mine, bul eleýli úrdisten dú­nıe­ge Táýelsizdik kózimen qaraıtyn ja­ńa ádebıettiń paıda bolǵany aıqyn kórinedi. Keńestik dáýirde ádebıetimiz to­ta­lı­tarızm­niń zilmaýyr ıdeologııalyq qysymyna tótep bere otyryp, únemi halyq qozǵalysynyń aldyńǵy sa­pyn­da bolǵany, dúnıe júzi qabyrǵaly áde­bıetteriniń qataryna qosylǵany má­lim. Bul rette Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly», Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebi», Ǵabıt Músirepovtiń «Oıanǵan ólke», Ábdijámil Nurpeıi­sov­tiń «Qan men ter», Ilııas Esen­ber­lınniń «Kóshpendiler» atty jahanǵa áıgili shyǵarmalaryn aýyzǵa alsaq ta jetkilikti. Resmı ıdeologııaǵa qaıshy ozat oı, ádil kózqaras kúrdeli kórkem obraz tilimen jetkizildi. Árıne, bo­dandyq jaǵdaıynda kóp shyndyqtyń qozǵaýsyz qalǵany da belgili. Naryq pen demokratııa dáýiri tarıhı romannyń shúbásiz taza shyndyqty burynǵydaı búgejektemeı, astarlamaı barynsha ashyq aıtýyna tolyq múmkindik berip otyr. Jáne bodandyq buǵaýynan qutylyp, emen-jarqyn za­manǵa, táýelsizdigimizge qol jetkizýimiz kóp nársege kózimizdi ashty. Sol úlken bıikten buryn kórmegenimizdi kór­dik, bilmegenimizdi bildik. О́tken HH ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynyń iri týyndylary, atap aıt­qanda Bolat Jandarbekovtiń orys tilinde jaryq kórgen «Sakı» (1993), Qabdesh Jumadilovtiń «Daraboz» (1994, 1996), Qalmuqan Isabaevtyń «Shoń bı» (1993), Ramazan Toq­ta­rov­tyń «Abaıdyń jumbaǵy» (1999), Bal­ǵabek Qydyrbekulynyń «Alataý» (1986, 1991), Janat Ahmadıdiń «Dúr­be­leń» (1990), «Shyrǵalań»(1997), Hasen Ádibaevtyń «Otyrar oırany» (2001), Sofy Smataevtyń «Elim-aı» (1976, 1980, 2003) atty, t.b. ro­man­dary ultymyzdyń ótken jolyn bar qalpynda durys kórsetýge, tarı­hy­myz­dyń sabaǵyn derbes el ıgiligine ba­ǵyshtaýǵa baryn saldy. Toqsanynshy jyldardyń tarıhı ro­mandary keńes kezeńiniń týyn­dy­la­rynda oryn tepken tap qyrqysy, qaı­sybir tarıhı faktilerdi boıamalaý sekildi kinárattardan aýlaq qonysqa qo­nýǵa tyrysty. Deni jońǵar bas­qyn­shy­laryna qarsy Otan soǵysyn beıneleıtin romandar ult-azattyǵy ıdeıa­syn shyǵarmalarynyń altyn arqaýy etti. «Qazaq» jáne «Shyndyq» sózderi toq­sanynshy jyldarǵy qazaq ro­man­da­rynyń jetekshi, uıytqy sózine («klıýchevye slova») aınaldy. Al ja­zý­shy Ábdijámil Nurpeıisovtiń Aral teńiziniń tartylýy qazaq, ózbek to­py­raǵyn ǵana emes, búkil jer sharyn jutatyp otyrǵany búgingi bet qarat­paı­tyn shyndyq ekenin kórsetetin «Sońǵy paryz» romany (1999) ulttyq problemany jahandyq problemaǵa ulastyrýdyń úlgisi bola alady. Endi bastalǵan HHI ǵasyrda kór­kem ádebıetimiz táýelsizdik týyn kó­tergen alǵashqy jyldar tabysyna ar­qa súıeı otyryp, olqylyqtardyń or­nyn tol­ty­ra túsýde. Kóneniń kóp syr­laryn aq­taratyn Kádirbek Segiz­baı­dyń «Be­las­qan» (2001), Tursynhan Zá­ken­ulynyń «Kók bórilerdiń kóz jasy» (2003) ro­mandary, t.b. birshama týyn­dylar on tomdyq «Qazaq ádebıetiniń tarıhy. Táýelsizdik kezeńi. (1991-2­0­0­1)» degen M.O.Áýezov atyndaǵy ıns­tıtýttyń irgeli eńbeginde keńinen taldandy. Tarıhı shyǵarmalardyń endigi ja­ńa toby, atap aıtqanda jazýshylar Uzaqbaı Dospanbetov pen Janat Ah­ma­dıdiń biri tetralogııa, ekinshisi trılogııa ispetti janrda jazǵan, taǵy da qazaq tarıhyndaǵy eń bir qasiretti ýaqytqa, halqymyzdy eki ǵasyr boıy attan túspeı soǵysýǵa májbúr etken jońǵar shapqynshylyǵy oqıǵalaryna arnaǵan týyndylary da kózi qaraqty oqyrman nazaryna iligip úlgerdi. Syn­da izdenimpaz, ysylǵan sheber jazý­shy­lar atalyp júrgen bul qalam­ger­lerdiń shyǵarmalary birin biri jáne osy taqyryptas, buryn dúnıege kelgen romandardy qaıtalamaıdy. Mate­rıa­ly tyń, sýret, obrazy ózgeshe som­dalǵan. Búginde jetpis jasqa kelip otyr­ǵan jazýshy Uzaqbaı Dospanbetovtiń birinshi kitaby 2004, ekinshi kitaby 2008 jyldary jaryq kórgen «Aby­laı­dyń aq týy» atty eki kitaptan tu­ratyn tarıhı romany erterekte jaryq kórgen «Qyzyl jolbarys» (2000) roman-dılogııasynyń zańdy jalǵasy. Másele týyndynyń irgetasy qa­zaq­tyń jalaıyr taıpasynyń taǵdyryn sýretteýge baǵyshtalǵan materıaldan qalanǵandyǵynda ǵana emes. Tetralogııa úlken panoramalyq sıpat alǵan. Romannyń epıkalyq qulashy meılinshe keń. Jazýshy Uzaqbaı Dospanbetov shyǵarmasynyń buǵan deıingi birshama tarıhı, tarıhı-ómirbaıandyq týyn­dy­lar­dan ózgesheligi, atalǵan taqyrypty sol kezdegi qyryq rý – qyryq quraq Qazaq eli tragedııasyn jan-jaqty sý­ret­teýmen birge, basqynshylyqqa sa­lyn­ǵan, sodan baryp sorlaǵan Joń­ǵarııa memleketiniń jer betinen jo­ǵal­ǵan tragedııalyq taǵdyryn qosa saralap qorytady. Qazaq ádebıetinde tarıhı janr tá­ýelsiz el-jurtymyzdyń ulttyq sana-se­ziminiń eresen ósýine baılanysty da­mydy. Halyq basynan ne ótpedi? Bu­ıyrǵan rızyǵyn saqtap qalý úshin alys­ty, julysty. San ǵasyrlyq tirliginde jeńildi, jeńdi. Halqymyz óz ta­rıhyn ózi jasady. Ata-babamyzdyń sol qııamet qıyn jolda kórsetken qaırat-jigeri endi búgin bizdi rýhtandyrýda. Qazaq halqy «Birlik bolmaı, tirlik bolmaıdy» deıdi. Danalyq sóz sol aýyr kezeńderde týyp, el júreginde jat­tal­ǵan. Alaıda, jattalǵanymen, durystap hattalmady. Birlik ıdeıasyn iske asy­rýǵa kelgende qazaq tym beıqam boldy. Dospanbetov shyǵarmasy alǵy betinen sońǵy betine deıin osy jáıtti meılinshe táptishteıdi. Úsh júz bop birigip, qalmaqty talaı ret oısyrata jeńýin jeńedi-aý. Biraq artynsha rý daý-da­maıynyń eski áni qaıta bastalady. Qy­ryq pyshaq rý basylary, han-sul­tan­dary, bı-batyrlarynyń basy birigip bolmaıdy. Ýaqytty ary tart, beri tart kúndestikpen ótkizedi. Halyqtyń sol qym-qıǵash, alma­ǵaıyp jaı-kúıin sýretteý úshin qyrýar materıal kerek. Uzaqbaı Dos­pan­be­tov­tiń tetralogııany jazar aldynda da­ıyndyq jumysyn asa bir yjdaǵat­ty­lyqpen júrgizgeni baıqalady. Ol el jadynda saqtalǵan áńgime, ańyzdardy muqııat jııýmen qatar, Almaty, Tal­dy­qorǵan, Shymkent, Máskeý qalalaryn­daǵy muraǵattarda sarylyp kóp izdengen. Baı derek jınaqtaǵan. Munyń ózi jońǵarǵa qarsy Otan soǵysynyń búge-shigesin, erekshelikterin Uzaqbaıdyń romanynyń qyzyqty, dámdi etip jetkizýine negiz bolǵan. Qaısybir shyǵar­ma­larda qazaq sarbazdary 1941-45 jyl­darǵy Uly Otan soǵysy kezindegideı op-ońaı ásker bop toptasa qoıady ǵoı. Mundaı ret-mólsheri solaı bolar-aý dep topshylap sýretteýden Dospanbetov tetralogııasy múlde ada. «Ańyraqaı» atanǵan shaıqasta qazaq úsh júz bop birigip soǵysyp, jaýyn oısyrata jeńedi. Biraq jeńistiń jemisin paıdalana almaýy saldarynan bo­dandyqtyń qamytyn taǵy da kııýge máj­búr. Alaqaılap bórikti aspanǵa ata­tyn qýanyshy izinshe bas shaıqatar músh­kildikke aýysady. Ańyraqaı shaıqasy Uzaqbaı ro­ma­nyna qaraǵanda qazirgi karta boıynsha Jambyl oblysyndaǵy Hantaýdyń bergi shyǵys betinde Shý men Otar stan­sa­synyń aralyǵyndaǵy alqapta ótken. 1728 jyldyń jazynda Ordabasy atty toqpaqtaı ǵana taý mańaıynda ısi qazaqtyń jaqsy men jaısańdary, han­da­ry, bıi men batyry, shesheni men kó­semi bas qosady. Bul endi Badam óze­niniń tómengi saǵasyna taıaý jer. Badam men Boraldaı qosylyp Arys ózenine aınalatyn tus. Sol keńeste Ábilhaıyr han úsh júzdiń birikken kúshteriniń qolbasshysy bolyp taǵaıyndalady. Endi romannyń myna bir joldaryna úńilelik. «Tipti basqany qoı, sol Ábil­qa­ıyr­dyń ózi shyqqan alshyn eliniń burynǵy kemeńgeri, bul kúnde jany jánnattaǵy Áıteke bı Báıbekulynyń o dúnıege attanar sátinde: «Men Ábilqaıyrdan tú­ńil­dim. Kishi júzge basqa kósem kerek» degen ósıeti qaıda qaldy? Osyndaǵy uly júz, úısin eliniń búgingi ǵulamasy Tóle bıdiń «túlki tumsyq jan eken, Ábilqaıyrǵa senim artý shalalyq» degen áýlıeligi nege tárk etildi? Endi sol Tóle bıdiń, úsh júzdiń uly hany Bolat­tyń uıytqysymen Jetisý men Arqadan, Qarataý boıy men Syrdarııadan, Jaıyq pen Aral oıysynan at arytyp jetken dýaly aýyzdardyń sol bir talaıdyń tulaboıyn muzdatqan Ábilqaıyrdy bas­taryna monshaq etip kótergenderi ne sasqandary? Qaı saıtannyń azǵyrýy­men júzege asqan sharýa? Ata jaýǵa qar­sy kúreste erkek kindiktiniń delebesin qozdyra bilgen Shaqshaq Jánibek, Qara­kereı Qabanbaı, Qanjyǵaly Bógenbaı, alshyn Taılaq, Eset, úısindegi Saýryq, Sańyryq, Hangeldi syndy saqa batyr­lardyń aýyzǵa ilikpeýine ne sebep?» («Abylaıdyń aq týy». Almaty. 2004). Bul Esengeldi bıdiń monolog-tolǵaq­tarynyń biri. Qoıǵan saýalynyń jaýa­by taǵy da sol baıaǵy birlik máselesine tireledi. Romannyń ár tusynan kórin­ge­ninde Ábilqaıyr han ylǵı bir qazaqy­lyqqa jaraspaıtyn qaranıet qyly­ǵymen kózge túsedi. О́zderi tıtyqtap, Jetisýdan toz-toz bop jetken Jaryqbas Esentúgel bı basqarǵan jalaıyr-balǵa­lylaryn qan qaqsatyp shabady. Tóle bı Ábil­haıyr hanǵa eki dúrkin hat jaz­ǵanda ǵana áreń dep tutqyn qylǵan ja­laıyrlardy bo­satyp, aıdap áketken malyn qaıta­rady. Qarapalpaqtardyń da qoltyǵyna sý búrkip, qazaq bos­qyn­daryn álsin áli tonatatyn da osy al­shyndar kósemi ekeni anyqtalady. Ańyraqaı shaıqasynda, basqa da soǵystarda jan alyp, jan berip júr­gender – kileń qazaq batyrlary. Aq­súı­ekpiz dep bálsinetin Baraq sultan Ańyraqaı shaıqasynda abyroısyzdyq­qa ushyraıdy. О́zi basqaryp shyqqan jar­ty myńdyqtan «kóz jazyp» qalady. Álgi jarty myńdyq mańdaıdan pergen zeńbirekke qaramaı soǵysady. Qal­maq­tardy tyqsyryp qýyp beredi. Sol kúni ǵoı «jaýdy qara qashyrdy, batyr ataq Baraqta qaldy» degen maqal týyp, aýyz­dan aýyzǵa kóshkeni. Romandy oqyp otyrǵanyńda taǵy bir oı keledi. Jer yńǵaıy jaǵynan qa­zaq Reseıge jońǵardan áldeqaıda ja­qyn. Biraq baılanysy ata jaýymyz­dan pás. Qazaq syrt dúnıede ne bolyp, ne jatqanynan habardar-aq shyǵar. Biraq ot qarýmen qarýlanǵan jońǵar qurly bolmaǵany qalaı. Shvedter qalmaqqa qy­ryqtan astam zeńbirek jasap beredi. Orys­tan alǵan myltyǵy jáne bar. Osyn­daı qarýdan qazaq handyqtary nege maqurym qalǵan? Barǵa shúkir, joqqa sabyr dep otyra berýge de bolmaıtyn edi ǵoı... Ras, jaýynger qazaq aqyry zeń­bi­re­gi, ot qarýy bar jońǵardy elden túrip shyǵarady. Erligi bir basyna jeterlik. Bir kezde qazaqtyń hanzadasy Jáńgir 600 sarbaz qolmen Batyr qon­taı­shy­nyń 50 myń áskerimen aıqasady. Ja­lańtós bahadúr 20 myń jasaǵymen kó­mekke kelgende qontaıshy amalsyz keıin sheginedi... Tarıhı roman – halyq ómiriniń ót­ken-ketkeniniń aınasy. Halyqtyń bel­gili­ bir dáýirdegi kórkemdik epopeıasy. Osyny kókeıine myqtap qondyrǵan ja­zý­shy el-jurt tirligin jan-jaqty kór­setýge umtylady. Uly tarıhı betbu­rys­tardyń jańǵyryǵyn han, batyr, bı­ler­diń ǵana emes, qarapaıym adam­dar­dyń kúndelikti ómirinen aýlaýǵa tyrysady. Uzaqbaı romanynyń birlik týraly ıdeıasy shyǵarmanyń sıýjettik qaty­nas­tarynan tabıǵı týyndaıdy. Jáne onyń ár jerinen tigisi jatyq kúıinde kó­keıińe qona ketedi. О́ıtetini táýelsiz eliniń búgingi zárýligimen úndes. Roman taqyrybynyń «Abylaıdyń aq týy» atalýynda tereń mán bar. Solaı atalsa da bul shyǵarma Abylaı han tý­raly ómir tarıhtyq shyǵarma emes. Roman onyń Sabalaqtan sultan, son­soń han­ǵa deıingi ósý belesterin sýretteıdi desek te, Abylaı – shyǵarmanyń Tóle bı, Ábilhaıyr han, Eskeldi bı, Bal­pyq ba­tyr sekildi kórnekti ke­ıip­kerleriniń biri ǵana. Al, romannyń «Aby­laıdyń aq týy» atalýynyń jóni bir basqa. Beıneli sózdiń, bizdińshe, rámizdik belgisi bar... О́tken ǵasyrlardyń ólsheminde ba­tyrlyq – úlken mártebe. Sol erlik dra­matızminiń keıipkeri Abylaı romanda ózgeshe bólek reńk alǵan. Murty ja­ńa tebindep kele jatqan jas jigit «Aby­laılap» Sharyshtyń basyn doma­latýǵa attanǵanda da, sodan keıin Bolat hannyń murageri Ábilmámbettiń kózin­she «...Abylaı! Abylaı! Aby­laı!» dep úsh qaıtara aıqaılap, alda so­ǵysyp jat­qandardyń arasyna kúmp berip qo­ıyp bergende de erekshe rá­mizdik qu­bylys belgi beredi. Qazandaı qaınaǵan topyrdyń arasyna ne ómir, ne ólim dep kirgen sátte taǵy da Aby­laıdyń «tó­be­sindegi aq qanatty qus sııaqtanǵan belgisi qaıta belgi berdi. Aq qus pa, joq tý, tý, aq tý...» («Aby­laı­dyń aq týy». Ekinshi kitap). Rámizdik (sımvoldyq) belgi dep otyr­­ǵanymyz osy tý. Tipti tý dep tus­pal­daý da azdyq etedi. Bul endi este­tıkalyq kategorııaǵa jatatyn obraz. Tus­palmen de (allegorııa) oraılastyǵy bar. Biraq onyń dál ózi emes. Rámiz, sımvoldyń san qyrly mán-maǵynasy kórkem shyǵar­manyń naqtyly konteksine baılanysty ashylmaq. Uzaqbaı ro­ma­nynda sýretteletin joıqyn qyr­ǵynda Abylaıdy qorǵap, saqtap júre­tin mıfologııalyq obraz qazaq uǵy­myndaǵy kıe beınesine jaqyn. Abylaı ań aýlap júrgende qal­maqtyń qolyna túsip qa­lady. Qaldan-Seren kúıeý balam Sha­ryshty óltirdiń dep qatty ashý ústinde Abylaıdyń mańdaıyna qaraı altyn baldaqty sala qulash qylyshyn siltep kep jiberedi. «Abylaıdyń tóbe­sindegi aq qus sııaq­tanǵan birdeme jarq etip, ke­sekól­de­neń­dep qylyshty tirep qala­dy». Mundaıdy qazaq kıesi qaqty deıdi. Romannyń sońǵy betteriniń birinde «Abylaıdyń aq týy árdaıym tiginen tur­sa qazaq adaspaıdy!» delingen. Adas­­paýdyń sharty Abylaıdyń armany túrinde tujyrymdalǵan. Qazirgi bizdiń uǵymymyzdaǵy tilmen aıtqanda, baǵdarlama ispettes. «Birinshi armanym, – deıdi tut­qyn­daǵy Abylaı han, ...orystarsha qala salyp, otyryqshy etip qazaqty biriktire almadyq...ekinshisi, qazaqqa jer emshegin emize almadym... Úshinshi arma­nym, Sharyshsha qan maıdanda ólmeı, qapyda qolǵa túsip óldim-aý dep qan jylaǵanym. Tórtinshisi, qazaq pen qal­maq tili bir, turmysy bir halyq, dinimiz basqa bolǵanmen qudaı bireý ǵoı, sol jaǵyn qalmaqtarǵa uǵyndyryp, bir ja­ǵymyz orys, bir jaǵymyz qytaı, solardan birlese qorǵanýǵa ıliktire almadym dep armandaımyn!». Eline aman-esen qaıtyp oralǵan Aby­laı han ol armanyn júzege asyrýǵa tyrysqan da shyǵar. Biraq qalaı? Mine, bul másele kómeski qalady. Abylaı hannyń naǵyz kúshine engen jyldary tym asyǵys baıandalǵan. Romannyń aıaq­tamasy, fınaly habarlama stıline kósh­­ken. Keıipkerleriniń aqyr deminiń qashan taýsylǵany jaıly aqpardan aspaıdy. Abylaı men Eskeldi bıdiń monýmenttik beınelerine jaryqshaq túsi­retin qysyr áńgimege berilip ketkendik te baıqalady. Abylaı men Eskeldi bı bir-birimen dúrdaraz bop, qaıtyp kóris­peı qoıady. Sonda ne úshin ketisken? Oqysta qoldy bolǵan bir qyl­quı­ryq­tyń daýyna bola! Búıtip usaqtaý Aby­laıdaı alyp tulǵany bylaı qoıǵan­da, «ózimiz jyǵylsaq ta týymyz jyǵyl­ma­syn!» dep uran tastaıtyn Eskeldi bıdiń iriligine de nuqsanyn tıgizip tur. Qysqasy tetralogııanyń túıini túıindelmeı qalǵan. Al ondaı qory­tyn­­dyǵa laıyq epızod «Abylaıdyń aq týynyń» ózinde jeterlik. Jońǵarmen alysa-alysa sharshaǵanda, áldebir sa­ry­ýaıymǵa salynǵan áneý bir jyldary Tóle bı óz ókimimen jalaıyr О́tegen Sábdenulyn, dýlat-janys О́tegen О́te­ǵululyn «Jeruıyq» izdeńder dep ja­han kezýge attandyrǵan bolatyn. Bular Ámýdarııa jaǵalaýynan bastap Aýǵan­stan, Kavkazǵa deıin dúnıeniń jerin sharlap qaıtady. Sol qos О́tegenniń eki jyldan soń elge oralyp, jasaǵan baıan­damasyn tyńdap otyryp, Tóle bı keleshek urpaqtyń jadynda máńgi saq­talatyn sóz aıtady. «Aǵaıyn-týǵan! Qaryndas el! Alty alashtyń azamattary! Myna jarty álem­­niń taý men tasyna tabandaryn toz­dyrǵan muzbalaqtarymyz durys aı­tady! Jerdiń quty Alataý men Qarataý! Odan áridegi Jetisý! Jerdiń quty, jeruıyq degenimiz, mine, solar! – dep Tóle bı sańqyldaǵanda zeńgir kók áı­nek­she shytynap, oıdan-qyrdan jıyl­ǵan dúıim kóptiń tóbesine qulap túser­deı áser qaldyrǵan». («Abylaıdyń aq týy». Ekinshi kitap). Tetralogııanyń aıaqtamasyn Tóle bıdiń osy tolǵanysymen bitirse, ısi qa­zaqtyń el men jerge degen perzenttik súıispenshiligin jyrlaıtyn shyǵarma­nyń pafosy, sóz joq, ornyn tabar edi. Jalpy alǵanda Uzaqbaı Dospan­be­tovtiń romany – ádebıetimizdiń sońǵy jyldarynyń tatymdy tabysy ekenin aıtýǵa tıistimiz. Roman qazaq tiliniń baı qorymen qorektengen. Jazýshy ótken ǵasyrlardyń tildik, stılıs­tı­ka­lyq qa­zy­nasyndaǵy asyldy termelep, kóne­rip, kómeskilenip bara jatqan ar­haı­ka­ny búgingi tilimizdiń kestesine úıle­simdi engizip qaıtadan jarqyrata tús­­ken. Máselen, «jany túkke arzy­maı­dy» degen kóneniń esh sókettigi joq. Qaıta «turmaıdy» degen etis­tiktiń sınonımdik qataryn kóbeıtip, jarasymdy estiledi. Qur dilmarlyqqa salyný, sheshen sózdi ornymen qoldanbaý kórkem pro­zaǵa abyroı ápermeıtini belgili. Al qazaqtyń sheshendik sózderi bıler aý­zynan tógilgende sulý shyraıly, tókpe, tasqyndy, tereń syrly qasıetin órlete túspek. Jazýshy Uzaqbaı Dospanbetov ıesin tapqan til tıptendirý quraly retindegi rólin oıdaǵydaı oınaıtynyn jaqsy túsingen. Uzaqbaı Dospanbetov – keń óristi, panoramaly, zerttelýi qapysyz, jańa­lyǵy mol shyǵarma týdyryp, myna tórt kitabymen qazaqtyń tarıhı romany qoryna eleýli úles qosqan. Týǵan ádebıetimizde Qazaq eliniń jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy Otan soǵysy týraly jazylǵan roman, povest, poema, áńgime, dramalardyń bas-aıaǵyn jınasa, qazir tutas bir kitap­hanany quraıdy. Osy kitaphana myna jańa bastalǵan HH1 ǵasyrda tolysa túsýde. Atalǵan taqy­rypta jazýshy Janat Ahmadıdiń biriniń sońynan biri qatarynan úsh shyǵarmasy: «Esengeldi bı» (2004), «Jarylǵap bı» (2008), «Aı­­tumar» (2009) atty romandary jaryq kórdi. Janat Ahmadı – respýblıkamyzdyń jurtshylyǵyna aty áıgili jazýshy. Onyń «Dúrbeleń», «Shyrǵalań» roman­dary HH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy birqatar kórnekti týyndylardyń qalqasynda qa­lyp qoıǵan joq. Shyǵys Túrkis­tan­daǵy qazaq. uıǵyr, qyrǵyz sııaqty az ult­tardyń gomındanǵa qarsy ult-azat­tyq kúresin alyp-qospasyz bar shyn­dy­ǵymen, ózge tildiń nili juqpaǵan, qa­zaqtyń báz-baıaǵy taý sýyndaı móldir, saf aýadaı taza tilimen erekshelenip, jurtshylyq qaýym tarapynan bir aýyz­dan táýir baǵa alyp ta úlgerdi. Janat Ahmadı jańa ǵasyrda jaryq kórgen romandarynyń sáýlesin sonaý ótken zamandardyń tarıhyna túsirgen. Ýaqyt jaǵynan úlken sheginis jasap, jońǵarlardyń Qazaq eline jasaǵan qan­dy joryqtarynda shyńdalǵan bı, ba­tyr­larymyzdyń jarqyn beınelerin ja­saǵan. Jazýshynyń bul týyndylary da jyly lebizge ıe bola bastady. Syn ólkesi jazýshynyń sóz ónerine usta­lyǵy artpasa kemimegenin aıyryqsha atap kórsetýde. «Esengeldi bı», – shyǵarma ata­ly­my­nyń ózi aıtyp turǵandaı, tarıhı romannyń ómirbaıandyq túri. Tarıhı tulǵanyń óz ýaqytyndaǵy halyq ómi­riniń beldi-beldi oqıǵalaryna arala­sýyn, zamandastarymen qarym-qaty­nasyn, jeke turmysyn kórkem sýret dárejesine kóterip beınelegen. Roman oqı­ǵalarynyń qaınaǵan ortasynda júr­­­gen Esengeldimen qatar, onyń za­man­dastary Tóle bı, Qazdaýysty Qa­zybek bı, Abylaı han, Qarakereı Qa­ban­baı, Qanjyǵaly Bógenbaı, Kereı Já­nibektermen birge, qytaı eliniń ım­peratoryna deıin kóz aldymyzǵa alyp keledi. Sonyń nátıjesinde qoǵamdyq mán-maǵynasy, saıası kúshi, aktýaldiligi qazirgi zaman shyǵarmasynan kem soq­paıtyn dúnıe týǵan. Esengeldi bı – ári batyr, ári bı. Onyń ústine jaýyryny jerge tımegen balýan. Ákesi Qudaınazar batyr, apasy Kúláıim bir top aýyldastarymen birge tutqıyldan bas salǵan qalmaqtardan qa­shyp údere kóshken tar kezeńde tos­qaýyl quryp, jaýdyń aldyn bógep, erlikpen qaza tabady. Bul kezde – Esengeldi bes jasar bala... Qazaq eli ata ja­ýymen eki ǵasyrdan astam attan túspeı aı­qasqan ǵoı. Esengeldi de talaı do­danyń ashy dámin tatyp úlgeredi. Qa­zaqtyń bas batyry Qarakereı Qa­ban­baıdyń senimine ıe bolyp, nesheme su­rapyl jekpe-jekte jaýdyń aıtýly ba­tyrlaryn jer jastandyrady. Esengeldi batyr retinde romannyń ekspozısııasynda, sonshama erlik kór­se­tip júrgen kim degizetin kirispe bóli­minde kórinedi. Shyǵarmanyń qal­ǵan bóligi Esengeldi bıdiń qoǵamdyq qaırat­kerligin, kisilik kelbetin kesteleýge ar­nalǵan. Jáne munyń ózi sıýjettiń ar­qaýy bola otyryp, Qazaq eliniń tirligine qatysty úlken problemalardy qoz­ǵaıdy. Ásirese, birimen biri tyǵyz baı­lanysty eki problemany bólip aıtýǵa kerek. Biri – el birligi, ekinshisi – qazaq joly máseleleri. Qazaqtyń ózindik dástúri, dara qasıeti haqynda talaı qyzyqty áńgime shertiledi. Qazaq rýlaryn, taıpalaryn biriktirip basyn qosqan kúsh bir Qudaı da, sodan sońǵysy Otan úshin, týǵan jer úshin ata jaýmen aıqas, deıdi roman. Roman­nyń sol ulaǵatty sóziniń qazaq Dara­bo­zynyń atynan aıtylýy óte-móte utym­dy shyqqan. Romannyń bas keıipkeri Esengeldi bıdiń bir bıligine baılanysty talqyda «Qazaq joly osy» degen sóz aıtylyp qa­lady. Ol qazaq mentalıtetine qa­tys­ty pikir. ...Bir qyz ben jigittiń aıtysy tóbe­leske ulasady. Sonda qyzben aıtysqan jigittiń jaǵy synyp, aýrýy asqynyp aqyry óledi. Qun daýy qozǵalady. Qazaqtyń ózara jan­ja­lyn­da kisi ól­tirý úlken qylmys sanalady da, onyń óteýine bir ǵana adam emes, qyl­myskerdiń rýy túgel jaýap beredi. El­diń ıgi jaqsylary osyndaıda jan­jaldyń rý qyrqysyna ákep soqpaýyn qadaǵalaıdy. Aıypty qanǵa qanmen emes, belgili mólsherde pulmen óteýi kerek. Esengeldi bı ádil qazylyǵynda áz Táýke hannyń «Jeti jarǵysynyń» sol buljymas zańyn basshylyqqa alady. Aıta ketý kerek, bıler aıtysy – avtordyń eń súıikti stıhııasy. Nesheme qıly maqal, mátelderdi boratyp, daý-damaıǵa ózi túsip otyrǵandaı kósilip beredi. Tarıhı roman qazaq jolyn muqııat saqtaýǵa shaqyrady. Tóle bı Tashkentte kóp turǵan ǵoı. Sondaǵy qaı jurt­tyń túzde myrza, úıde syrdańdyǵyn synaıdy. Kereı Jánibek batyr da naǵashy atasy Qaz daýysty Qazybek bıdiń ba­ýyrynda ósedi. Ol da jatqan bir qy­zyq hıkaıa... Osynaý hıkaıa túgelimen jáne «Esen­geldi bı» romanyndaǵy taǵy da birqydyrý materıal keıde tikeleı, keıde redaksııasy ózgertilgen túrinde «Jarylǵap bı» romanynda qaıta­la­nypty. Ondaı tustaryn jazýshy shy­ǵar­masynyń kezekti basylymynda alyp tastaýy kerek shyǵar... Degenmen, jazýshy mundaı qaı­ta­laý­shylyqqa keıde erkinen tys uryn­ǵanyn da umytpaýy kerek. Janat Ahmadıdiń kelesi romany «Aıtumar» da jońǵar shapqynshylyǵy tusyndaǵy shytyrman oqıǵaǵa arna­lypty. Onyń ber jaǵynda úısin elinde qaradan han saılanǵan Nurabaı týraly syr shertedi. Reseıdiń 1 Aleksandr patshasy 1822 jylǵy bir jar­lyǵynda qazaqtardy budan bylaı da Shyńǵyshan tuqymynan shyqqan sul­tan men tóreler basqarsyn degen jar­lyq shyǵarǵany málim. «Jer tóbesiz bolmaıdy, el tóresiz bolmaıdy» degen belgili mátel de bar. Qazaq bıleri rý, taıpa basqarýǵa tórelerdiń bireýin shaqyrtatyn. Qalyptasqan erejeni bu­zýdan úısin utty ma, utyldy ma? Osy saýalǵa roman aıqyn jaýap beredi. Jáne jaýaby qaradan da han bolatyn kisi tabylady deýmen shektelmeıdi. Tóre, sultan han saılanǵanda joǵarǵy ókimet pen halyq arasyndaǵy qatynas máselesi burynǵydan ózgeshe, múlde jańa turǵydan sheshilgenine arnaıy toqtalady. «Aıtumar» romany – joǵaryda tal­danǵan Uzaqbaı Dospanbetovtiń tetralogııasy sekildi táýelsizdik kózi­men jazylǵan shyǵarma. Bul týyn­dylar búgin biz maqtanysh etetin el birligi ońaıǵa túspegenin, aýyr syn ústinde shyńdalǵanyn, erkindigimiz eli­mizdiń eń asyl azamattarynyń qany­men tólengenin qasterleı bilýimiz kerektigin ýaǵyz etetin qunarly ıdeıamen sýarylǵan. «Aıtumar» janryn avtor etnogra­fııalyq roman dep atapty. Shyǵarma órneginiń ón boıyna ol halqymyzdyń turmys-tirlik, mádenı-rýhanı erekshelikterin daryta bilgen. Jazýshy Ázil­han Nurshaıyqov aıtqandaı: «J.Ah­madıdiń «Aıtumar» etnografııalyq ro­many búgingi qazaq tili jutań tar­typ, ári ulttyq salt-dástúrimizdiń keı­bir jaqtary umytylyp otyrǵan ke­zeńde ult mereıi úshin qajet týyndy dep jasqanbaı aıtýymyzǵa bolady». Shynynda da shyǵarma keıipkerleri shetinen derlik: bı, batyr, aqyn-jy­raý­lary, aýyldyń oramal tartqan bu­rymdysy, kempir-sampyryna deıin kileń qany shyqqan «etnograftar» ma dersiń. Halyqtyń rýhanı baılyǵyn jar­qyrata dáriptegende avtor eliniń aby­roı-mereıin arttyrýdy, mártebesin bıik­tetýdi kózdeıdi. Tóle bı, Buqar jy­raýdaı tilinen bal tamǵan jorǵa, júırikterdi bylaı qoıǵanda Kúndeqyz – Shaqyldaq ájeniń de sózge júırik sheshendigi qur dilmársý emes. Eljiregen shesheligi jas urpaǵyn adamdyqqa, kisilikke baýlýǵa baǵyttalǵan. Dandaı­syǵan jońǵarǵa toıtarys berýge sha­qyrǵanda tipten shabytty, kóregen. Osyndaıda Shaqyldaq ájeniń harakteri, adýyndy, tegeýrindi minez bol­mysy erekshe ashylady. Shaqyldaq áje el kúı-jaıynyń kináratyn naǵyz táýip-tamyrshydaı dóp basady. Ashynǵan ata-babamyz «Attan!» sa­lyp, janqııarlyq erlik kórsetip, ulan-baıtaq jerin aq bilektiń kúshimen, aq naızanyń ushymen saqtap qalǵanyn kóptegen basqa da jazýshylar sııaqty Uzaqbaı Dospanbetov pen Janat Ahmadı jerine jetkize, ádemilep sýretteı bilgen... Sherıazdan ELEÝKENOV, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. * * * REDAKSIIаDAN: Kórnekti ádebıettanýshy Sherıazdan Eleýkenovtiń bul ma­qa­lasy jarııalanǵan kún qazaqtyń belgili prozashysy, synshy Uzaqbaı Dospanbetovtiń jetpis jastyń jotasyna shyǵýymen tuspa-tus kelip otyr. Ádebıetimizde qyryq jyldan astam ýa­qyttan beri jemisti eńbek etip kele jatqan, «El esinde», «Shyń men shyńyraý», «Qyzyl jolbarys», «Abylaıdyń aq týy», «Til óneri dertpen teń» sııaqty eleýli kitaptardyń, synı eń­bek­terdiń avtoryna mereıli toıy tusynda shy­ǵar­mashylyq shabyt, adamdyq baqyt tileımiz.