«Altyn belgi» ıegerleri kóbeıip barady

Bul bilim sapasynyń artqanyn kórsete me, álde...? Bilimdi urpaqtyń memlekettiń altyn diń­gegi, asyl qazynasy desek, esh qatelespeımiz. Bul iste atqarylyp jatqan jumystar az emes. Degenmen, jetildire túsetin tustar da molynan. Bizdiń elimizde «Bilim týraly» Zańda beıindi bilim berýdiń quqyqtyq negizi aıqyndalǵanmen, ol praktıkada júzege asy­ryl­maı otyrǵanyn jasyrýǵa bolmaıdy. Eger oryndalsa, oqýshyǵa qabiletine jáne tanymdyq qyzyǵýshylyǵyna qaraı, kásiptik baǵdarly bilim alýlaryna negiz jasaǵan bolar edi. Beıindi bilim mekteptiń joǵary sa­tysynda qazirgi jalpy bilim beretin pán­derdiń sanyn azaıtýdy, oqýshynyń tańdaǵan mamandyǵyna qaraı jekelegen pánderdi te­reń­dete oqytýdy talap etedi. Osyǵan oraı, ótken jyly qabyldanǵan memlekettik baǵ­dar­lamada «Beıindi oqytý baǵdarlamasy ázir­lenip, synaqtan ótkizilip, 2015 jyldan bastap barlyq mektepterde, sonyń ishinde gım­nazııa, lıseı, daryndy balalarǵa arnal­ǵan mamandandyrylǵan mektepterde júzege asyrylady» dep óte oryndy jazylǵan. Biraq, jaı mektepterde beıindi bilim berýge kóshý úshin biraz ázirlik qajet bolsa, lıseı, gımnazııa onyń ishinde irgetasy myqty mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebi ondaı kóp ýaqytty talap etpeıdi. Bul baǵdarlamada «...daryndy balalarǵa arnal­ǵan 107 bilim berý uıymdary, arnaýly baǵ­darlamamen» biryńǵaı beıindi bilim berý arqyly respýblıkada shyn máninde bilim sapasynyń kórsetkishi «Elıtarly bilim berý dárejesine deıin jetti» dep atap ótilgen. Buǵan bizdiń daryndy balalar mektebinen mysal keltirýge bolady. Jyl saıynǵy mektep bitirýshiler 100% grant alyp, ýnıversıtetterge oqýǵa túsýde. Sońǵy bes jylda túlekter 77-i «Altyn belgige» ıe bolsa, onyń 30-dan astamy halyqaralyq «Bola­shaq» stıpendııasy boıynsha álemniń eń tańdaýly ýnıversıtetterinde bilim alýǵa qol jetkizdi. UBT-de mektep bitirýshilerdiń orta baly 120,7-ge deıin jetip, bir jylǵy «Altyn belgi» alýshylardyń sany 16-ǵa, 125 balǵa ıe bolýshylardyń sany 8 oqýshyǵa deıin kóbeıdi. Búgingi tańda, mekteptegi bilim mazmuny – barlyq mektepterge, oqýshylarǵa birdeı bilim standarty qarastyrylǵan. Onda dáıek­telgen talap boıynsha, oqýshy túske deıin tıimdi ýaqytyn bilim standartyn meńgerýge jumsaıdy. Tústen keıin ǵana óz qabileti men qyzyǵýshylyǵyna qaraı beıindi, baǵdarly bilim alýǵa áreket etedi. Sóıtip, ol oqý­shy­lardyń aptalyq júktemesin 40-42 saǵatqa deıin (túske deıin 36 saǵat, tústen keıin 4-6 saǵat) kóteredi. Álemdik tájirıbede joǵary synyptarda beriletin bilim, olardyń bolashaǵy úshin tańdaǵan mamandyqtaryn meńgerýge negiz bolatyn baǵytqa beıimdeledi. Aıtalyq, Anglııada, joǵary orta mektepte (11-12 synyp­tar) baǵdarly, beıindi bilim beriledi. Ol boıynsha oqylatyn pánder sany 4-6-ǵa deıin azaıtylady. Barlyq kúsh oqý pánderin jan-jaqty ıgerýge baǵyttalady eken. Al, bizde bilim standartyn jasaýda, álemdik tájirı­belerdiń ishinde, sapaly, beıindi bilim berý baǵyttaryndaǵy tájirıbeler emes, mektepti aıaqtaǵansha barlyq oqýshyǵa birdeı deńgeıdi bilim berýdi qajet etetin Reseı tájirıbesi ǵana alynyp otyr. Bilim berý prosesin tu­raqty jetildirýde, mektepte pedagogıkalyq monıtorıng múmkindigin keńinen paıda­lan­ǵanda ǵana bilim sapasy joǵary deńgeıde bolady. Pedagogıka ǵylymynda oqýshyǵa sapaly bilim berýdi qamtamasyz etý, kúndelikti berilip jatqan bilim nátıjelerin júıeli, tu­raqty baqylap otyrýǵa táýeldi dep zerdelengen. О́tken ǵasyrdyń aıaǵynda jalpy bilim berýde dástúrli oqýshy bilimin baqylaý jáne baǵalaý júıesi olardyń bilim dárejesi shy­naıy obektıvti kórsetkishi bolýdan múlde qalyp barady, muǵalimderdiń baǵany kóterip qoıýy ádetke aınaldy degen dabyl qaǵyldy. Bul ras bolatyn. Sonyń «úlgisi» qazir de bar. Bul problema arnaıy zertteldi. Aqıqat aıqyndaldy. Oqýshylardyń bilim sapasy­nyń tómendeýine tikeleı áser etip otyrǵan birden-bir faktor ekeni dáleldendi. Urpaq taǵdyryn tálkekke salǵan bul máseleden qalaı qutylamyz dep daǵdarǵan tusta bilim sapasyn baǵalaýdyń jańa júıesi – UBT modeli engizildi. Kemshiliksiz emes, biraq bilimdi baǵalaýdyń budan ózge adal joly qazirshe joq sekildi. Atalmysh baǵdarlamada «Bilim berý sa­pasyn baǵalaýdyń ulttyq júıesi qurylady. Ol táýelsiz baqylaýdyń barlyq júıesin qam­tıdy. Bilim sapasyn arttyrýda UBT-nyń nátıjeleri jaqsarady» dep jazylǵan eken. Shyn máninde, UBT modeli az ýaqyttyń ishinde, bilimdi tekserýdiń ozyq tehnologııalaryn engizý arqyly bilim mekemelerine táýelsiz, bilimdi baǵalaýǵa «adam faktoryn» qaty­nas­tyrmaı júrgizýdi; testilik suraqtar arqyly bilim mazmunyn joǵary deńgeıde qamtýdy qamtamasyz etti. Deıturǵanmen, respýblıkadaǵy «Altyn belgi» alýshylar sanynyń bir jylda myń jarymnan eki jarym myńǵa deıin, al 125 ball jınaýshylar alǵashynda bir-eki bolsa, keıin 30-40-qa jetýi, keıbir oblystardaǵy kórsetkishterdiń sharyqtap ketýi, ony túrli joldarmen jalǵan básekege aınaldyrýy –bilim sapasynyń obektıvti kórsetkishi dep aıtý qıyn. Osyndaı olqylyqtar UBT júıesiniń «betine» shirkeý qondyryp damýyna kedergi keltirýde. Biz bári urpaq, ádildik úshin desek, muny ashyq aıtyp, joıý jolyn batyl usy­nýymyz kerek. Joly qaısy degenge berer jaýap, jalǵan ataqtan bas tartyp, tek bilim ǵana saltanat quryp, ádildiktiń aıbyny as­qaqtap turýy tıis. Sol «Altyn belgi» alǵandardyń bári birdeı memlekettik mártebege ıe qazaq tilin bes saýsaǵyndaı bile me eken degen oı da maza ber­meıtini bar. Shyntýaıtyna kelgende, olar­dyń bári birdeı qazaq tilin biledi desek, kúpirlik bolar edi. Zań talaby boıynsha joǵary dárejeli bilim kórsetkishine qol jetkizgen árbir oqýshy memlekettik tildi bilýi qajet. Biz keıde osy talapty oryndaı bermeımiz. Eski sarynmen qazaq tilin bilmese de «Altyn belgi» berýdi ádetke aınaldyryp kele jatyrmyz. Buǵan bıyldan bastap tyıym bolar degen úmit bar. Osy kemshilikterdi joıýdyń taǵy bir joly azamattardy kópten alańdatyp otyr­ǵan aýyldaǵy test ortalyqtaryn jabý múlde kezek kúttirmeıtin másele dep bilemiz. Shy­ny kerek, ondaǵy jónsizdikter qazir óziniń shyrqaý shegine jetti dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Synaq kezindegi jurtqa belgili keıbir jat qylyqtar týraly bul arada taratyp aıt­paı-aq qoıalyq. Joǵary ball jınaý, «Altyn belgi» alý «jarysy» endi 125 ball jınaýǵa deıin «kómek berýge» jetip otyr. Joǵaryda keltirilgen baldyq kórsetkishtiń jyl saı­yn­ǵy ósý qarqynynyń 70-80%-y osy aýyldyq mektepti bitirýshilerdiń úlesine tıedi. Jyl boıǵy qońyr tóbel bilim jyl sońynda osy­laı sharyqtaıdy. Árıne, bul sapaly bilim kórsetkishi emes, kóbi qoldan jasaǵan jalǵan is. Oǵan kináli mektep, ne muǵalim emes, ótirik bedelge, t.b. umtylýshylar. Eger meniń sózim jalǵan degender tabylsa, joǵary oqý ornyna baryp saraptama júrgizse, «Altyn belgi» men 125 ball alǵandardyń jaǵdaıyna qanyq bolady. Árıne, bári demeıik, birazy jasandy baǵalarmen joǵary oqý orynda­ry­na túskenine ımanymyz kámil. Qazir keıbir aýyl mektepterindegi bilim sapasyna qatynasty máselelerdi aıtpa­ǵan­nyń ózinde, muǵalimmen qamtamasyz etýdiń ózinen úlken qıyndyq kórip otyr. Sonda bilim salasy qalaısha joǵarylap ketip júr? Iá, sol aýyl mektepterinde óz múmkin­dik­terine, ıaǵnı talantyna, darynyna qaraı jetkilikti bilim ala almaı otyrǵan nebir qabi­letti oqýshylar az emes. Buryn ondaı ozat oqýshylar, oblystyq, tipti respýblıkalyq arnaýly mektepterde bilim alýǵa talpyna­tyn edi. Ondaı júzden júırikterdi izdeıtinder, qamqorshylar kóp edi. Qazir aýylda ótetin teste sondaı myqtylar qaǵa beriste qalyp, pysyqtar aıaq astynan oza shaýyp, eń jeńil, «tıimdi» jolmen «Altyn belgi» ala­dy. Biraq ondaı oqýshylar keıbireýleri jo­ǵa­ryda aıtqanymyzdaı joo-da oqı almaı, shyǵyp ketip jatady. Buǵan da mysal barshylyq. «Altyn belgige» úmitker, qabiletti oqý­shy­larymyzdyń bilim sapasyn arttyrýǵa, daıar­laýǵa, talap qoıýǵa qazir bizdińshe mektepte úlken qıyndyq joq. «Altyn belgige» úmitkerlerge oblys ortalyǵynda arnaıy komıssııa qurylyp, ashyq jaǵdaıda, birdeı talap qoıyp testilik baqylaý uıymdastyrsa, kúmán seıilip, bilim saltanat qurady. Osy jerde, «Altyn belgi», úzdik attes­tatqa úmitkerlerge ǵana emes, jalpy testilik baqylaýǵa qatynasty másele – memlekettik emtıhan kezinde oqýshy «shpargalkasy» – uıaly telefondy paıdalanýdy toqtatý basty sharalardyń biri ekendigin aıtýymyz kerek. Biz joǵaryda otandyq bilim berýdiń oń ózgeristerimen qatar, keıbir túıtkilderin de sóz ettik. Bul bilimniń ádil baǵalanyp, oqý­shylardyń oı-sanasyna kúnde kórip júrgen keıbir synyptastarynyń aıaq astynan úzdik bolyp shyǵa keletinine kúdik uıalatpaı, shyn júırikterdiń ǵana topty jaryp shyǵatynyn ańǵartýdy negizge aldyq. Qashanda bilimi myqty jastyń kóshbasynan kórinetini, al jasandylyqtyń ýaqytsha ǵana jeńiske jetetinin eske sala ketsek deımiz. Násipqalı DÁÝLETOV, Batys Qazaqstan oblystyq mamandandyrylǵan daryndy balalar mektebiniń dırektory, pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty.