Bir aýyldyń baǵy

ALYS JOLDA ÁN QALYQTAP Bul jigit jaıynda aýdan áki­mi Ernur Aıtkenov ylǵı aıtyp jú­retin-di. Sáti túsken kúni taý baýraıyndaǵy Baıanaýyl aýda­ny­­na qaraı jol tarttyq. Qys kórpesin jamylyp buıyǵy uı­qyǵa ketkendeı. Aınala qupııa­ly taýlar, mine, muz qursanǵan Sabyndykóldiń tu­syndaǵy ja­ǵa­laý jolymen Jaıma aýyly qaı­dasyń dep kele ja­tyr­myz. Aınala ǵajap sulýlyqqa bó­gip tur. Kádimgi sýret dersiń. Baıa­n­aýyl degen qazaqtyń ataqty jeri osy. Jol degenińiz endi alys-aq. Aýyl jolynyń jaǵdaıy eki­niń birine belgili. Al, aýdan áki­mi Ernur Nurmuhanulyna kúnde kelip-ketip júretin bolǵan soń báribir, «e, qazir-aq jetemiz, túneýkúngi sary aıaz joq, tabıǵattyń taza aýasyn ju­typ, bir demalyp qalasyz» dep qoıady. Iá, 130 sha­qy­­rym­dyq jer qaıdan myna tur­ǵan jer bolsyn. Jaıma aýyly demekshi, bul jerdiń óziniń úsh túrli ataýy bar sııaqty, Ja­ńa­tilek, Qa­ra­tomar dep te ataı beredi. El ishi bolǵan soń, eskiden kele jatqan baıyrǵy ataýlaryn da umytpaı qatar atap júr­gen­deri ata-babanyń amanattap qal­dyryp ketken jer-sý ataýla­ryna degen qurmeti dep tú­­sin­dik. Biz kele jatqan Jaıma­nyń taýly dalasyn kezinde «bola­sha­ǵy joq aýyldar» degen daqpyrt shyqqan kezde, «aýyl saqtala­dy» degen jigittiń biri – Batyr­bek Aldabergenov eken. Alys jol qa­shanda áńgimemen qyzyq­ty. Buryn oblystaǵy polıgon zardabyn tart­qan Maı aýdanyn basqaryp, bul jaqqa kelgenine az ǵana ýaqyt bolsa da, ákim Baıa­naýyldaı qasıetti jerdiń, eldiń ishin jaqsy bilip, tanys­tyryp, kórgen-bilgenderin aı­­typ keledi. Ernur ákimniń dom­byra tartyp, án salatynyn bu­ryn­nan biletinbiz, bul joly taý baýraıy shabyt berdi me, ha­lyq áni «Qaratorǵaıdy» daýys­tap aıtyp keledi. Sóıtkenshe bol­ǵan joq, jol boıyna máshı­nesin qańtaryp qoıyp, bizdi kútip turǵan batyr dese batyr deıtindeı palýan deneli jigit aldymyzdan shyqty. Jaı­dary, keń peıildiligi baıqaldy. «Aý­ylǵa deıin endi biraz qaldy» –degen Ernur Nurmuhanulynyń amandyq-saýlyqtan soń Batyr­men áńgimeleri birden-aq sol sha­rýa­shy­lyq jaıyn talqy­laý­dan basta­lyp ketti. Ara-tura biz de suraq qoıyp, qoıyn dáp­te­rimizge Batyr­dyń aıtqandaryn jazyp alyp ot­yrmyz. Qara­ǵan­dy jaǵynda týyp-ósipti. Bul kúnderi ózi basqaratyn «MTS Jaıma» seriktestiginde aýyl­­dyń búkil jigitteri jumys ja­saıdy eken. Aýyl turǵyn­da­ry­na da áleýmettik jaǵynan kómek kórsetip, qolushyn beredi. Jal­py, «MTS Jaıma» seriktestigi osydan jeti-segiz jyl buryn sol kezdegi aýdan ákimi Qorabaı Shákirulynyń basta­ma­symen, ekibastuzdyq aǵaı­yn­dy Tasbolat, Bekbolat Ábý-Qo­jalar bas­qaratyn «Gamma» se­riktes­ti­gi­niń ınvestısııalyq qol­daý kó­meginiń arqasynda aý­ylda egin­shilik pen mal sharýa­shy­lyǵyn damytý maqsatynda qu­ry­lyp­ty. Búgingi kúnderi se­riktes­tiktiń ıeliginde 34000 gektar jer bar. Onyń 11400 gek­tary egistik alqaby. Sharýa­shy­lyq­tyń ózinde bes astyq kom­baıny, úsh shynjyr taban, bir K-700, bir T-150, bir IýMZ-6 trak­tor­lary jáne basqa da kóp­tegen aýylsharýashylyq tehnı­kalary bar bolsa, 34 mıllıon teńgege «ES­SIL-740» dep ata­la­tyn eki birdeı jańa astyq kom­baınyn jáne jal­py quny 5,9 mıllıon teńgege basqadaı agregattar sa­typ alypty. KOMPIýTERLI KOMBAIN AÝYLǴA KELDI Seriktestik sońǵy jyldary 2 myń gektarǵa deıin dándi da­qyldar seýip, ortasha eseppen gektarynan 6,5 sentnerden ónim alypty. Bul Baıanaýylda egin óspeıdi degenderge jaýap bol­ǵan­daı. Jyl saıyn qysqy mal azyǵyn jınaıdy. О́t­ken jyly 1710 gektarǵa bıdaı egilip, on­yń ár gektarynan 8 sentnerden astyq jınaldy, al jeti júz gektarǵa egilgen arpanyń ortasha ónim kórsetkishi – 4 sentner, 150 gektarǵa egilgen suly da ón­imdi boldy. Gektarynan 3,5 sentner. Jalpy, bıylǵy oraq naý­qa­nynda barlyq 2560 gektar­­dan 1701 tonna tuqym tazar­ty­lyp, qoımaǵa salynyp qoıdy. Mal azyǵyna qa­jetti 2500 tonna shóp jınaldy. Joǵaryda aı­tylǵan «ESSIL-740» markaly kombaıdarynyń ishi taza ári ár núkte kompıýter tilinde ju­mys jasaıdy. Kombaın júrgi­zýshisi Qýanysh «qazir jaǵ­daıymyz jaqsy. Sharýashy­lyq­tyń kóshi tú­zelip, aýyldyń ál-aýqaty artyp keledi. Bizder naý­qan kezinde 50-60 myń teńge kóleminde ja­laqy alamyz. Balam da osynda eń­bek etedi. Kú­nine bir márte sharýa­shy­lyq ese­binen tegin tamaqtana­myz. Aý­ylda eńbek etip, tabys taba­myn degen azamatqa jumys ta­bylady», – deıdi. Bıyl astyq­ty paıdaǵa jaratýdyń kózi tabyldy. Oblystyq bıýdjet ar­qyly kásip­ker­lerge bólingen nesıeden sharýa­shylyq 7 mıllıon teńge qarjy al­yp, táý­li­gine tórt tonna un ón­di­retin OPM-1,2 «Fermer» shaǵyn dıirmenin satyp aldy. Qazir Ba­tyr basqaratyn sharýashylyq Qara­to­mar aýylymen kórshiles aýyldar­dy unmen qamtamasyz etip otyr. Dıirmen birinshi já­ne ekinshi su­rypty un óndiredi, odan qalǵan dán men kebekti syrtqa satady. Buǵan qosa taıaýda ǵana boı kótergen naýbaıhanada qazirgi kúni nan pisirilip, túrli tátti taǵamdar daıyn­da­lady.   GEREFORD BUQALARY, AQBAS SIYRLAR Alǵash qurylǵan jyldary aýyldaǵy «MTS Jaıma» seriktesigi 133 bas asyl tuqymdy qa­zaqtyń aqbas sıyrlaryn satyp alyp, mal tuqymyn asyl­dan­dy­rý jumysyn bastaǵan eken. Aýdan basshyly­ǵy­nyń qoldaýy men qarjylaı kó­me­giniń jáne sharýashylyq basshy­sy­nyń ta­ban­dy eńbeginiń nátıje­sin­de se­riktestik 2007 jyly «Asyl tuqymdy mal ósiretin sharýa­shy­lyq» mártebesin alǵan. Qa­zir mun­da 146 bas jylqy, myń­nan asa asyl tuqymdy iri qara mal bar. Ústimizdegi jy­ly 61 bas asyl tuqymdy qu­najyn ákelingen, bıyl 355 sıyrdan 303 buzaý alynǵan. Seriktestik negizinde Qaratomar aý­yldyq aýmaǵyndaǵy Jaıma aýy­lynda iri qara mal­dy qoldan uryq­tandyrý orny ashyldy. Sharýa­shylyq oblys ortaly­ǵyn­daǵy «Taýrýs» seriktestigimen ke­li­sim-shar­t­qa oty­ryp, jyl saıyn asyl tu­qym­dy qa­zaqtyń aqbas sıyr­la­ryna «gereford» buqa­la­rynyń ury­ǵyn ákelip egý jumystaryn júrgi­ze­di. Aýyl sharýashyly­ǵy­nyń bel­­di mama­ny Qaırolla Aha­ja­novtyń aı­týynsha, Baıanaýyl­dyń da bu­qalary tuqymdyq ba­ǵytta bu­lardan kem emes, al, gereford buqalary degenińiz tý-ý, Amerıka jaqta ósiriletin kó­ri­nedi de, sol tuqymdy buqa­lar­dyń ur­yqtary qatyrylǵan kúı­inde bizdiń aýyldarǵa jetkiziledi ek­e­n, sóıtip, qoldan uryq­tan­dyrý júzege asy­ry­lady. О́zderi de oblystyń birneshe sharýa qo­jalyqtaryna ótken jyly – 23, bıyl 22 bas asyl tu­qymdy buqa satqan. Sharýashylyq 2007 jy­ly óz qarjysyna 200 bas iri qara malǵa arnalǵan úsh mal qo­rasyn kúrdeli jóndeýden ótki­zip, bireýin jańadan saldy. Bı­yl ár­qaı­sysyna 9,5 mıllıon teńge qa­ra­jat bólip, árqaı­sy­sy­nyń aýma­ǵy 1200 sharshy me­tr­lik tórt mal qorasynyń qu­rylysyn jáne mal bordaqylaý alańyn turǵyzdy. So­ny­men birge táýligine 10-15 bas iri qara mal soıatyn sońǵy úlgidegi qa­sap­hana salǵan. Aıtpaqshy, sha­rýa­shylyq qus ósirýmen de aınalysady. AÝYLDAǴY QONAQ ÚI, JAŃA PÁTERLER Aýylǵa kelgen bette «Mól­dir» atty balabaqshanyń ashy­lýy­na qa­tys­tyq. Úıde otyrǵan 20 búldir­shin buryn-sońdy kór­megen qy­zyq­qa batqandaı, máre-sáre kúıde asyr salyp júr. Aǵa-apaılary úshin jańa ju­mys oryndary ash­yl­dy. Alys­taǵy aýylǵa da osyn­daı ıgilikti is, jaqsylyq jetti. Sonda ǵana zamanǵa saı turmys bolatyny, eldiń turaqtap qala­tyny, jas­tardyń aýylǵa keletini túsinikti. Kelimdi-ketimdi qonaqtar men aptalyq júıemen jumys ja­saıtyn jumysshylarǵa arnap seriktestik qonaq úı salyp berdi. Eýropalyq úlgide boı kó­ter­gen ǵımaratqa qyzyǵa qaradyq. Tur­ǵyn úıler jobasy syzylyp daıyn tur, bıyl úsh bólmeli páterleri bar alǵashqy turǵyn úıler paı­dalanýǵa berilipti. Aralap kórdik, qaladaǵydaı jón-jobamen jasa­lyp­ty. Sha­rýashylyq jumysy qar­qyndy. Bul aldaǵy ýaqytta jumys­kerlerdiń turmystary bu­dan da jaqsara túsedi degen sóz. Alda turǵyn úıler turǵyzý da josparda bar. Ol kezde sharýa­shylyqta eńbek etetin jumys­shylar jańa baspanamen tolyq­taı qamtamasyz etiledi. О́ıt­keni, bú­gin­gi jumysshylardyń deni jastar, al, jastar aýylda turaqtap qalý úshin jumys kerek, jańa zamanǵa saı jańa úı­ler qajet. Mine, Qaratomar aý­y­lynda júzge jýyq jumys or­nyn quryp, eldi mekenniń aja­ryn arttyrǵan «Jaı­ma» atty berekeli sharýa­shy­lyqtyń bú­gin­gi tynys-tirshiligi osyndaı. Biz aýyl ákimi Amankeldi Kisentaevpen áńgimelestik. Shal­ǵaı­daǵy aýyl Jaımaǵa shyraı kirdi. Batyrbek baýyrymyz bas­taǵan seriktestiktiń jigitteri Jaıma aýylyn jaınatyp, kó­ńi­limizdi jadyratty. Aýylda 600- deı adam turady. Osy Jaımada qazir 11 sharýa qojalyǵy ju­mys jasaıdy. Baıanaýyldyń jeri de, jaıylymy da, maly da, qusy da jetedi. Baptaı bilseń – jer jomart degen osy. Aýylǵa Batyr bastaǵan «ba­tyr­lar» kelgeli jylda bir áleý­mettik ny­san ashylýda. Qazir dá­ri­­ger­lik bó­limshe, dárihana, máde­nı­et úıi jumys jasap tur. Alys­ta­ǵy aýylǵa kóńil bólgen ji­git­ter­ge, aýdan ákimdigine rahmet aıtamyz. Iá, alystaǵy aý­yl­dyń tútini túzý bolýyna «MTS Jaı­ma­nyń» qos­qan úle­si os­yndaı. «Ba­tyr dese ba­tyr» dep aýyl adam­dary rıza. Taý baý­raıynda otyrǵan al­ystaǵy aý­yldyń ty­nys-tir­shi­ligine ıelik etip, onyń ıgiligin qarapaıym aýyl adam­da­ryna, aýdanǵa kór­se­tip, sharýashy­lyq­ty shırat­qan os­yndaı jigitter kóp bolsa, bıylǵy Jol­daý­­da aıtylǵan aý­ylǵa laıyq­ty kóńil bólý tý­raly jarqyn bas­tamany basqa aýyldardaǵy jigitter oqyp, ún qosar, úlgi alar degen oıdamyz. Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany.