Áleýmetti áleýettendirý ádebıeti
Batysta barsha buqara iltıpatyna ıe bolǵan bestsellerlerdiń ózi jeke naryq ispetti. Búgin ulyqtaý rásimi ótip jatqan AQSh-tyń jańa prezıdenti D.Tramptyń jazǵan dúnıeleri de dúnıe júzine keń tarap, áıgili mıllıarder tabysynyń eleýli bóligine aınalyp keldi. Muhıttyń arǵy betindegi alpaýyt elde saılaý naýqany qyzyp turǵan sátte dúken sóresinde turǵan sondaı bir jınaqty qolǵa alǵanbyz. «Jeńimpazsha (Chempıonsha) oıla» dep atalady. Saıasatta da jeńiske jetken tulǵanyń jetistikteriniń syr-sıpaty, tamyr-nári nede degen saýalǵa osy kitaptan biraz jaýap tapqandaı bolǵanymyz ras. Bul osydan 8 jyl buryn jaryqqa shyqqan kitap bolǵandyqtan, amerıka qoǵamyndaǵy búgingi №1 tulǵanyń sol kezdegi oı júlgesi saıasattan irgesin alshaq salǵanyn aıta ketkimiz keledi. Al orys tilindegi aýdarmasy jýyrda ǵana jarııalandy.
Álemdegi eń áıdik qurylys magnaty, Manhettendegi mıllıondaǵan sharshy metr jyljymaıtyn múlikke ıelik etken onyń esimi eń aldymen brend retinde de mıllıondaǵan dollarǵa baǵalanǵanyn aıtý kerek. О́mir jolynda san súrinip, san qulaǵanymen ol kózdegen bıigin baǵyndyryp kele jatqan erekshe adam. Saıasatta da solaı bolǵanyn búgingi kezekti prezıdenttikke saılaný saltanatynan kórip otyrsyzdar. Ańyz-adamnyń atalǵan jeńisteri – amerıkalyq armannyń qaı kezde de júzege asatynynyń kórinisine aınalyp otyr. Biz osy oraıda AQSh-tyń jańa prezıdentiniń kez-kelgen adamǵa kúsh-jiger beretin kósem-kitabynyń keıbir oılarymen bólisýdi jón sanadyq.
Jınaqqa alǵysózdi bıznesmen, motıvasııalyq dáristerdiń sheberi Robert Kııosakı jazǵan eken. «Kóbimizdiń tanystarymyz teksere kelgende úsh túrli adam bolyp shyǵyp jatady. Olar bir nárseni oılaıdy, basqa nárseni aıtady, al isi múlde bólek. Oıy men sózi, áreketi arasynda alshaqtyq kóp. Men mundaı jandardyń da sáttilikke jetkenin, alaıda ózine qarama-qaıshy ómir súretinin kórdim, deıdi alǵysóz jazýshy. Al D.Tramp pýblıkada qandaı bolsa, ómirde de sondaı. Birbetkeı, oıy men sózi hám is-áreketi bir arnadan tabylady, bir-birin tolyqtyra túsedi.
R.Kııosakı 1980 jyldary iri bıznesinen aırylyp qalǵan soń, ózin joly bolmaǵan jan sezinedi. Árıne, bul jerdegi eń úlken joǵaltý – aqsha da, dúnıe de emes, óziniń kúsh-jigeri edi. Iаǵnı, kásipker barlyǵyn bilip turady, biraq birqatar sebeptermen ony júzege asyrmaıdy. Qulyqsyz. Kııosakıdiń sońǵy onjyldyqtaǵy jumysy bılikti satyp alýǵa qurylǵan bolatyn. Bul túptiń túbinde toqyraýǵa ushyratty. Sol sebepti, durys oılaýǵa oralý úshin ol óziniń oqı bastaǵanyn, uly tulǵalardyń oı-pikirlerin kókeıge toqı bastaǵanyn aıtady. Birtindep, iskerlik ómiri de qalpyna kele bastaıdy. Al 1987 jyly qor naryǵy qatty qulaǵan kezde D.Tramptyń «Kelisimdi bekitý óneri» atty kitabyn qolyna túsiredi. Barlyq isti ysyryp, tyń týyndyny oqyp shyqqqannan keıin Donaldtyń oıy, sózi men is-áreketi arqyly bıznes álemi basymdyqtaryn jańasha kórýge múmkindik týǵanyn aıtady. Bul jemissiz bolǵan joq. R.Kııosakı biraz ýaqyt ótkende qaıtadan qarjylyq turǵydan bostan bolýǵa qol jetkizedi. 1997 jyly D.Tramptyń «Qazyǵyn tapqan sheberlik» kitaby arqyly kásipkerdiń sony oılaryna taǵy da tereńdeı túsken ol «Azdaǵan adamdar shyndyqty ashyq aıta alady, al óziniń qatelikteri men sabaqtary, úzdiksiz talpynystary týraly biren-saran adam ǵana aıta alady» dep jazdy. Álbette, D.Trampty halyqqa jaqyndatqan da onyń osy bilgenin ortaǵa salatyn búkpesizdigi bolsa kerek.
Súıikti avtorymen alǵash ret 2004 jyly kezdesken R.Kııosakı arada eki jyl ótkende D.Tramppen birge «Biz nelikten sizdiń baı bolýyńyzdy qalaımyz?» atty kitap jazdy. Bul da bestselllerge aınaldy. Al 2009 jyly jaryqqa shyqqan «Jeńimpazsha (Chempıonsha) oıla». Magnattyń ómir men kásipkerlik týraly aǵynan jarylýy» kitabyna alǵysóz jazý úlken qurmet ekenin, bul jınaqtyń jeńimpazsha oılaýǵa úıretkenin jetkizedi.
Avtor atalǵan kitabynda adamdy sáttilikke jeteleıtin ıdeıalaryn toptastyrǵan. «Meniń buqaralyq aqparat quraldary qalyptastyrǵan keıpim – ózine óte senimdi, jaıdary, tez til tabysatyn, keıde betsiz, dese de qarapaıym shynshyl adam. Meni ótkir, týrashyl bolǵanym úshin jaqsy kóredi. Meni ótkir, týrashyl bolǵanym úshin unatpaıdy» deıdi ol óziniń minez-qulqy jóninde. Rasynda, buǵan deıin D.Trampty keı áreketteri úshin shoýmen, arsyz adam retinde kórsek, keı málimdemelerinen almastaı kesek týraıtynyna da kóz jetkizetinbiz.
Ár usaq-túıekke deıin kóńil kózinen qaǵys qaldyrmaıtyn qasıet – nysanaǵa jetýdiń negizgi joly. D.Tramptyń kóshbasshylyqqa umtylýshylarǵa, óz ómirin sáttilik pen jetistik formýlasymen qurýshylarǵa aıtar aqyly – problemany tabý, oı talqysyna salý jáne bólý arqyly qortyndysyn, sheshimin shyǵarý. Bul kez-kelgen máseleden jol tabýǵa kómektesedi. Árıne, ony túpkilikti zertteýge, bilýge ýaqyt pen kúsh jumsaýǵa týra keledi.
«Mektepte oqyp júrgenimde, ákem Fred K.Tramp apta saıyn tanymal tulǵalardyń aıryqsha oı oramdaryn jiberip turdy. Basym bóligi kóshbasshy, ómirde jeńimpaz bolý týraly edi. Bul oı-pikirler meni kóp dúnıege úıretti. Áli kúnge deıin mundaı támsilderge kóńil aýdaryp otyramyn» deıdi avtor.
Shyn máninde, áıgili amerıkalyq kásipkerdiń qurylys salasynyń ókili bolǵanymen shyǵarmashylyq izdeniske ıe ekenin ári ony bızneste tıimdi paıdalana biletindigin baıqaýǵa bolady. Máselen, osy kitabyn jazarda ol eńbekqor jazýshy Stıven Kıngtiń qazirgi zamanǵy novellaǵa arnalǵan ocherkin baıyptap oqyp shyqqanyn aıtady. S.Kıngtiń bir novellasy amerıkalyq qoǵamdaǵy bedeldi O.Genrı syılyǵyn alǵan bolatyn. Kıng «Nıý-Iork Taıms» gazetinde jarııalaǵan maqalada novella tabıǵatyn saralap, onyń oqyrmandarǵa emes, ádebıetshiler men synshylarǵa arnalyp jazylatynyn tujyrady. Iаǵnı, kitapty ne úshin jazamyn, ony kim oqıdy degen saýal týady. Qysqa áńgime naryǵy óte tar, sol úshin de novellashylar jıi boı kórsete bastady. Biraq olar oqyrmanǵa oqý rahatyn syılaýdan qashyqtap ketetinin taratyp aıtqan Kıngtiń jazbasy oı salarlyq. Sondyqtan da olardyń týyndysy sóreniń tómengi jaǵynda qalyp qoıady.
«Máselen, men qurylys salarda onda kim turatyny týraly oılaımyn. Barsha kásipkerlerr sııaqty demografııalyq kórsetkishterdi zerdeleımin. Meniń jobamdy bilý úshin ony naryqta ilgeriletýmen aınalysatyn adamdardyń qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa tıispin, deıdi D.Tramp. Rasynda, onyń esimi joǵary sapa kepili ispetti. Sondyqtan, ol synshylardy tańǵaldyrýǵa jumys istese, ózin ǵana emes, ózgeni de aldaǵanym dep bilemin deıdi. Iаǵnı. О́zińe, óz eńbegińe adal bolý – úlken qundylyq. Umytpańyz: qundylyqty qorǵaý qajet!
Ol shyǵarmashylyqty ınnovasııamen de baılanystyrady. Mysaly, Stıv Raıh esimdi kompozıtordyń «tazalaý» ataýyna ıe bolǵan tarıhyn tarqatady. Aıtalyq, S.Raıh – avtokólikterdiń áınek tazalaǵyshynyń yrǵaǵynan basqa eshteńege uqsamaıtyn, taktige bir jaǵynan keletin, bir jaǵynan kelmeıtin dybys týraly ıdeıanyń avtory. Bunyń mánisi bylaı bolǵan-dy: jańbyrly kúnderdiń birinde kólik keptelisinde turǵan kompozıtordyń kóńili áınek tazalaǵyshtyń yrǵaǵyna aýady. Bul yrǵaq mýzykalyq kompozısııanyń negizine aınalady. Osylaısha, ol zamanaýı mýzykanyń damýyna óte yqpal etken kompozıtordyń biri boldy. Iаǵnı, jańashyldyqtyń jarqyn úlgisi dep qabyldaýǵa bolady.
Pıfagordan bastap Leonardo da Vınchıge deıingi oıshyldar qoldanǵan «altyn aǵyn» atanǵan sandar men áripterdiń qudiretine sýyq sanamen úńilýi de Trapmtyń únemi ózin-ózi damytyp kele jatqan tulǵa ekenin tanytatyndaı. Sóıtedi de: «Tylsymǵa tym súıenýge de keńes bere almaımyn, ómir durys oılaý men tabandy eńbekti talap etedi» deıdi. Sondaı-aq bizdiń eshteńeni qura almaıtynymyzdy, bir ýaqytta biz úshin qurylǵan dúnıeni jınaı bilý, ıaǵnı múddeńizge saı kelmese de úzdik jınaýshy jáne ónertapqysh bolýǵa úndeıdi. Júıke jumyssyz otyrmaýyn qadaǵalaý qajet degendi aıtady. Sáttiliktiń kilti de sonda.
Tabystyń taǵy bir syry – ujymdyq jumys. Jahandyq deńgeıde qarasaq, biz – bir komandanyń múshelerimiz. «Birge jınalý – basy, birge qalý – ósý, birge jumys isteý – tabys» degen Genrı Fordtyń sózi bar. Qazirgi ýaqyt komandalyq jumystyń burynǵydan da ózekti, sáttilikpen jáne tirshilik etý múmkindigimen tikeleı baılanysty órbýde. Bul rette magnat NBS telearnasynda bir údeden tabylyp jumys istegen rýhtas adamdar týraly tolǵanady. Máselen, Tom Brokoý – amerıkalyq tanymal telejúrgizýshi, jazýshy. Kóptegen marapatqa, qurmetke ıe tulǵa. «Kandıdat» shoýy endi ekranǵa shyǵyp, reıtıngke alǵash ıe bolǵanda D.Trampty Yankees oıynyna Dj.Streınbrenner lojasyna shaqyrady. Qonaqtar arasynda Tom Brokaý de bar eken. Ol ıyǵymnan qaǵyp: «NBS-ke jasaǵan jaqsylyǵyń úshin raqmet, Donald!» dedi. Sózinen komandalyq rýhtyń tamasha samaly esip turdy. Biz bul jeli úshin birge jumys istedik, ol maǵan ózine jasaǵan jaqsylyǵy úshin rızashylyǵyn aıtty. Onyń júzinen «olar» sózi «bizge» aınalǵanyn túsindim. Árıne, ol óte tanymal, biraq, atalǵan baǵdarlamany jasaý jalǵyz óziniń qolynan kelmeıtinin bildi, dep jazady avtor.
D.Tramptyń aıtýynsha:
...komandalyq rýhty jeke jáne kásibı ómirde qoldaý óte jaqsy, ol tipti kútpegen nátıjelerge de alyp keledi. Múddeles, pikirlestermen birge bir jolda kele jatqannyń ózi adamǵa erekshe sezim syılaıdy. Sondyqtan tıisti kúsh-jigerińdi komandaǵa ber de, onyń mańyzdy, yqpaldy qatysýshysy bol!
...jańa ıdeıaǵa, jańa bilimge árdaıym ashyq bolý óte mańyzdy. Barlyǵyn bilemin deýshilik – aldyńdaǵy ashyq turǵan esik pen múmkindikterdi jabý. Bul esiktiń ár kúni jańalyq pen shalqar shabyt syılaýy úshin ashyq turǵany abzal. Keıde men ár tańnyń qandaı qýanysh syılaıtynyn kútemin, bul – jańa kúndi jaqsy bastaýdyń joly.
...eshqashan ǵylymdy zeriktiredi, al oqýdy aýyr salmaq bolady dep oılamańyz. Bular shynymen de ishki tártipti talap etedi. Biraq kútpegen oqıǵalarǵa keneltedi. Nemese sizdi jańa jolǵa daıarlaıdy. Meniń ómirlik ustanymyma (kitabymnyń ataýyna – «Jeńimpazsha oıla») nazar aýdaryńyz. Oılaý – birinshi qadam. Osy múmkindikti paıdalaný jáne damytý úshin qolyńyzdan kelgenniń barlyǵyn jasańyz jáne úlken tosynsyılar kútińiz!
Mine, AQSh-tyń jańa prezıdenti álemniń alpaýyt eliniń basshylyǵyna da osy ispetti oı, sóz jáne is-áreket baǵdarlamasymen jetkeni kúmánsiz. Eń ǵajaby, bul formýlany barlyq adamnyń júzege asyrýyna bolady. Shyqqan shyń – adamnyń ishki oıy men is-áreketiniń nátıjesi. Jınaqta jetistikke jetýdiń, ózińdi tulǵa retinde damytýdyń, ishki qýatyńdy ıgerýdiń jáne ony tıimdi paıdalanýdyń basqa da san alýan joly jeke ómir men tájirıbe mysaldary arqyly óriledi. Búgingi tilmen aıtqanda, motıvasııa – qulshynys oıatady, jigerdi arttyrady. Bizge keregi de – osy! Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»