Tasqala taǵylymdary

Urpaq tárbıesi urymtal. Ony qandaı kezeńde de kózden tasa, kó­ńilden qaǵaberis qaldyrýǵa bol­maı­dy. Búgingi bala – erteńgi aǵa, qalyptasa kele dara tulǵa bo­la­dy. Balalyq dáýirdi bastan keshpegen, onyń alýan túrli ótkelinen ótpegen eshkim jer betinde joq bolsa kerek. Sodan da shyǵar, Alash­­tyń arys uly Ahmet Baı­tursynulynyń: «Balam degen jurt bolmasa, jurtym deıtin bala qaıdan shyqsyn» dep ósıet aı­tatyny. Jýrnalıst jol saparǵa shyq­qanda eki kózi tórteý bolyp, bar men joqty, kem men ketikti túgen­dep júredi. О́tken jyly Aq­ja­ıyq óńirine issaparmen barǵanda Tasqala aýdanyna soqqanymyz bar edi. Taqııadaı tóńkerilgen sha­ǵyn tóbelerdiń baýraıyna oryn tepken Tasqala kentine taıap bergende, ótken ǵasyr­da­ǵy oırandy soǵystyń qasiretin búkil bolmy­symen tas beınede uq­tyryp otyrǵan ana aldy­myz­dan shyqty. Tóńiregindegi qara már­márǵa ja­zylǵan esimder, tu­ǵyrda turǵan beıneler onyń ur­pa­ǵyndaı elestep, aıaly ala­qa­ny­men 1775 boz­daqtyń betterine qon­ǵan shańdy kúndiz-túni aqjaý­ly­ǵynyń ushy­men súrtip,  yzǵar men ystyqqa pana bolyp otyr­ǵan­daı áser qal­dyrdy. Aýdan ortalyǵyndaǵy rýhanı dúnıelerdi kórgende arǵy-bergi ult tarıhy kóz aldyńa kelgendeı boldy. Sonaý jyldary salynyp, qalybyn buzbaǵan atshaptyrym aýmaqtaǵy stadıon, bir zaman­da­ry ataqta marshal Georgıı Jýkov at tizginin tartqan, ǵasyrdan asa ýa­qytty artqa tastaǵan poıyz be­ketiniń úıi, júzdegen urpaqqa bilim berip, tárbıe úıretip jat­qan «Sáýlet» mektep-gımnazııasy, saz mektebi – bári de zaman talabyna tolyq jaýap berip tur eken. Us­taz­dary da, oqýshylary da izet pen ınabatty. Ul men qyzdyń taǵ­dyryn bizge senip tapsyryp otyr, endeshe soǵan saı bolýymyz kerek degen muǵalimderdiń ómir­lik ustanymy men talpynysy biraz jurtqa úlgi bolarlyqtaı. Ási­rese, kenttegi balalardyń mektepten tys jumys ortalyǵyn ara­­laǵanymyzda, oqýshylardyń jan­ǵa jaqqan tynys-tirshiligine tánti  boldyq. – Balanyń teris jolǵa túsýi baqylaýsyzdyqtan bolady. Olar­dy oı-sanasyn ósiretin, talǵamyn arttyryp, talantyn oıatatyn ta­qy­ryptar boıynsha balapandaı baýlyp otyrý kerek. Sonda ǵana uly jazýshy Muhtar Áýezov: «Bilim – baqtyń jibermeıtin qazyǵy, bilimsiz baq – áldekimniń azyǵy» dep aıtqandaı, ul men qyz bilimge umtylady. О́zge paıdasyz alań qy­lyqtarǵa barmaıdy. Onyń ús­tine oı ólshemine saı jumysqa bir­­tindep tartý olardyń qabyr­ǵasyn qataıtyp, buǵanasyn bekitedi. Paıdaly isti óse kele káde­sine jaratady, paıdasyz isten bo­ıyn aýlaq salady. Bizdiń orta­lyq­tyń alǵa qoıǵan basty maq­saty osyndaı ıdeıalarǵa negizdelgen. Onyń ústine mundaı is-sha­ra­lar Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda da dáıek­telgen, – deıdi ortalyq dırek­tory Svetlana Mýsına. Mektepten tys uıym jumy­sy­men tanysqanymyzda oqýshy­lar­dyń kórkem-estetıkalyq, ǵy­ly­mı-tehnıkalyq, ekologııalyq-bıo­logııalyq, týrıstik ól­ketaný, ás­kerı-pat­rıottyq taqy­ryp­tar bo­ıyn­sha qosymsha bilim be­rýdegi qadamdary tek teorııalyq ba­ǵyt­­ta ǵana emes, naq­ty tájirıbede dá­ıektelgenine kóz jet­kizdik. Oǵan jo­ǵa­rydaǵy taqyryptar boıyn­sha bólingen synyp bólmelerin­de­gi dúnıeler kýá bolǵandaı. Mu­nyń bári mektepte alǵan bilimdi mektepten tys ýaqytta júzege asy­rý­ǵa múmkindik beredi. Ási­rese, jeke tulǵanyń qalypta­sýy­na, kásip­tik baǵdaryn aıqyndaýǵa, shyǵar­mashylyqpen eńbek etýge, qoǵam­da ómir súrýge beıimdelýge, aza­mat­tyq sana-sezimniń, máde­nıet­­ti­liktiń qalyptasýyna, sala­matty ómir saltyn tanyp bilýge, bos ýa­qytty mazmundy uıymdas­tyrýǵa ólsheýsiz septigin tıgizetin mektepten tys uıym músheleriniń tir­ligin erlikke para-par deýge turatyndaı. Bulaı deýimizge sebep, oqýshylardyń óz erkimen tań­­daýyna sáıkes talapkerlerdiń shyǵarmashylyq qabiletin shyń­daý­ǵa 6 qosymsha bilim berý peda­go­gy, olarǵa qosa bir psıholog, kópshilik jumysty uıym­das­tyrý­shy, jalpy sany 8 adam eńbek etse, olar jyl saıyn 5-ten 18-ge deıingi 1600 oqýshyǵa qosymsha sabaq beredi eken. Mundaı ıgilikti is ata-ana­lar­dyń qoldaýynsyz atq­aryl­maı­ty­ny belgili. Bir qýanarlyǵy, aýdan ortalyǵyndaǵy ata-analardyń bar­­lyǵy da kórkemdik estetı­ka­lyq ba­ǵytta qosymsha bilim berýge tal­pynǵan pedagogtardyń qadamyn qoldap, ár oqýshyǵa mundaı is psı­hologııalyq jaǵynan úlken dem berip, tehnıkalyq jáne shy­ǵar­mashylyq sheberhanalarda boı­­laryndaǵy talantyn kórsetýge, izdene kelip, bal barmaǵynan óner dúnıesin týǵyzýǵa, ózi kún keship jatqan Tabıǵat-Anany aıalaýǵa, onyń ekologııalyq ahýalyn buz­baı saqtaýǵa, lastanýyna jol ber­meýge, ulttyq qundy­lyq­tar­dyń qunyn tanyp bilýge molynan múmkindik jasaıdy degen baı­lam­ǵa den qoıypty. Ásirese, ur­paq­tar arasyndaǵy sabaqtastyq, naq­tylaı tússek ulttyq dástúr ar­qaýy úzilmeı kele jatqan óner, úlkendi syılap, kishige qamqor bolý, tildiń qadirine jetip, dildiń qasıetin uǵý jaıy birinshi kezekke qoıylypty. Biz osy taqy­ryp­tar boıynsha sheberhanalardy ara­lap kórgende, bastaý sýyndaı móldir ul men qyzdyń oıynan órilip shyqqan órnekti dúnıe­ler­di kórdik. Mysaly, «Sýret», «Shy­­ǵar­mashylyq sheberhana» úıir­­­me­lerine qatysqan oqýshy­lar­dyń qolynan shyqqan alýan túrli sýretter júregińe jyly­lyq quıady. Olardyń oıynan óris alyp, qaǵaz betine túsken alýan túrli jan-janýarlardyń beıne­leri­niń kóbi ózderi sekildi balań keıipte. Buǵan qosa, tazalyqtyń, adal­dyq­tyń, páktiktiń sımvolyna aınal­ǵan aqqý beıneleri erekshe áserge bóleıdi. Buǵan qosa, oqý­shy­­lar­dyń qolymen uıymdasty­ryl­ǵan ólketaný murajaıyndaǵy ǵasyr­lar qoınaýynan syr shertetin kó­ne zat­tardyń ózi kóz jaýyn ala­dy. Olar týraly jaz­ǵan málimetter ul­ty­myz­­dyń arǵy-bergi tarı­hy­­nan mol málimet beredi. Tabı­ǵat­tyń janashyry bolýdy kishkentaı kezderinen boılaryna da­rytyp, oılaryna qondyrǵan oqý­shy­lar­dyń bul taqyryptaǵy sýretteri de ádemi. Aýdannyń ór­ken­deýine úles qosqan ardaqty ata-ana­lary­nyń, surapyl jaýdan jeri men elin, urpaǵynyń bola­shaǵyn qor­ǵa­ǵan qas batyrlardyń artynda qalǵan jádigerlerinen, sýretterinen, kitaptarynan, ózge de qundy buıymdarynan jasaq­taǵan ból­me­den kóp syr uqqan­daısyń. – Qazir oqýshylardyń arasyn­da jurtty alańdatyp otyrǵan jaısyz máseleler az emes. Onyń ishinde ózine-ózi qol salý sekildi jurtymyzǵa jat qylyq ta bar. Biz osyndaı sumdyqtan saqtan­dy­rý úshin «Jas psıholog» úıir­me­sin uıymdastyryp, ul men qyz­ǵa ómir­diń qymbat ekenin uǵyn­dyrý­damyz. Munyń ar jaǵynda rýhanı adamgershiliktiń, patrıottyq se­zim­niń jatqanyn túsindirýdemiz. Osyndaı jumysty áleýmettik-pe­dagogıkalyq baǵyttaǵy «Jas qy­ran» klýby boıynsha aýdan­y­myz­dyń 15 mektebindegi balalardyń birlestikteri arqyly júzege asy­rýdamyz. Qyzmettiń bul túri ós­keleń urpaqtyń áleýmettik beıimdelýine, azamat bolyp qalyp­ta­sýy­na, daryndy balalardyń shy­ǵýyna múmkindik beredi. Biz osyn­daı jumystardyń nátıjesinde kózge túsken talantty balalardy ózimizde ǵana tárbıelep qoımaı, oblys, respýblıka kólemine shy­ǵa­rýǵa da talpynys jasaýdamyz. Iá, jan-jaqty estetıkalyq tár­bıe berýde,  sulýlyqqa, tazalyqqa úıretýde, ár jastyń keýdesine adamgershilik rýhyn darytýda mek­tepten tys uıymnyń atqara­tyn róli erekshe. Árıne, mundaı jumystyń júıeli júrýi qarjyǵa baılanysty ekeni belgili. Bul tur­ǵy­dan kelgende, aýdan basshyly­ǵy, ásirese ákim О́temis Myrza­ǵa­lıev urpaqqa qamqor bolýda bar múmkindikti jasap keledi. Taıaýda ǵana ǵımaratymyz kúrdeli jón­deý­den ótip, oqýshylar bir sát sportpen aınalysatyn jańa úı paıdalanýǵa berilip, qajetti qu­ral-jabdyqtarmen qamtamasyz etildi. Bizdiń endigi bar mindetimiz osy jaǵdaıdy tıimdi paıdalana otyryp, mektepten tys uıymnyń jumysyn zaman talabyna saı jetildirip, táýelsiz memleketimizdiń erteńgi tutqasyn ustaıtyn tulǵasy bıik, tuǵyry myqty jastardy qalyptastyrý, – deıdi ortalyq basshysy Svetlana Qapanqyzy. Súleımen MÁMET. Batys Qazaqstan oblysy, Tasqala aýdany.