Dinaralyq kelisim – beıbitshilik kepili

Álemniń jaratylysynyń negizi – súıispenshilik, raqymdylyq pen shapa­ǵat. Uly Jaratýshy raqymdylyq etip bul ǵalamdy jaratqanda, barlyq jaratylys­tyń ishine súıispenshilik pen meıirim-shapaǵattyń uryǵyn sepken. Sondyqtan ǵalamzattyń da, jer betindegi jandy-jansyzdyń da arasynda sıqyrly áýen­deı bir-birleriniń arasyn­da ǵajaıyp bir úndestik, tatýlyq, ózara tyǵyz qatynas bar. Tabıǵat zańdy­lyqtary osy tatýlyq­tyń arqasynda tepe-teńdigin saqtap tur. Alaıda sońǵy ǵasyrlardaǵy adamzattyń qolymen jasalǵan óz týma qasıetine jaras­paıtyn qylyqtary men is-áreket­teri sol tepe-teńdikke, ekologııaǵa keri áserin tıgizip, álemdegi sımfonııalyq áýen­niń yrǵaǵy men notasyn buzýda. Sońǵy kezderi jer betinde bolyp jatqan ár túrli tabıǵı apattar sol buzylǵan no­tanyń belgisindeı. Bul – jumyr jerdiń óz betinde qyrǵı-qabaq bolyp soǵysý, qyrqysý emes, tek qana ózara úndestikti, tatý­lyqty qalaıtyndyǵynyń aıǵaǵyn­daı. Negizi, adamzattyń bir-birine óshpen­dilikpen qaraý arqyly dittegen maqsat­taryna jete almaıtyny aıdan anyq. Endeshe, besikteı yrǵaqpen terbelip ǵarasatqa qaraı kemedeı bet túzegen ju­myr jerdiń betinde qamshynyń sabyn­daı kelte ǵumyr súrýge kelgen adamzatqa ózara túsinistik asa qajet. Bul úsh túrli bolmaq. Eń bastysy – adamzat jaral­ǵaly dinsiz ǵumyr keshken emes. Tarıh sah­na­syndaǵy bolǵan barlyq saıasattyń da, mádenıettiń de astarynda sol din, senim jatyr. Demek, álemdegi tatýlyqtyń eń basty belgisi – dinaralyq únqatysý. Ekinshisi – ultaralyq únqatysý men jara­symdylyq. Aqyrǵysy – elaralyq únqatysý men ymyrashyldyq. Qandaı qoǵam bolsa da ol bes negiz arqyly ózin saqtaı alady. Ol – dinniń, jannyń, násildiń, mal-múliktiń jáne aqyl­dyń saqtalýy. Al osy bes negizdiń eń bastysy – dinniń saqtalýy. Din­aralyq kelisim, úndestik jáne tatýlyq ózin saq­taýymen qatar, qalǵan tórt negizdiń de saqtalýyna arqaý bolady. Sońǵy jyldary álemde keıbir al­paýyt elderdiń ózderi bir-birine tatý­lyq pen ymyrashyldyqtyń jolda­ryn izdep daǵdarǵan shaqta Otanymyzdyń «din­ara­lyq únqatysý, ózara úndestik» dep álemdi tatýlyqqa shaqyrýy álemdi eleń etkizgen úlken jańalyq boldy. Alǵash­qyda kóptegen elder jáne din ókilderi osy sezge kúmánmen qarady. Sodan beri álem­­dik jáne dástúrli dinderdiń elor­damyz – Astanada úsh sezi bolyp ótip, din­aralyq únqatysý arqyly ár túrli adam­dardyń bir-birimen túsinise ala­tyn­dyǵyna kóz jetkizildi. Iá, sońǵy ǵasyrlarda din ókilderiniń arasynda osy baǵytta is-áreket baıqalǵan. Biraq ár túrli din ókilderiniń basyn qosyp, «Qudaı sózin bitimgershilik pen kelisim­niń pármendi quraly retinde paıda­lanýy­myz kerek», – dep tatýlyqqa shaqyrý sońǵy tarıh sahnasynda bolǵan emes. Álemdik jáne dástúrli dinder ara­syn­daǵy osyndaı kelisim men únqa­tysýǵa sol dinderdiń ózi qalaı qaraıdy? Ásirese, ár túrli din ókilderine qonaq­jaılyq tanyt­qan Qazaq eli buǵan qandaı baǵa beredi? Keıbir tustarda «Islam dininde ózge dinmen únqatysýǵa tyıym salynǵan» degen sózder de aıtylady. Endeshe, osyǵan taldaý jasap kórelik. Adamzatty mahabbatymen jaratqan Jap­par Ieniń túsirgen dini de súıispen­shilik pen beıbitshilikke toly edi. Son­dyqtan ár musylmannyń ózge din ókilde­rimen qarym-qatynas jasap, tatýlyqqa shaqyrýy, únqatysýy – onyń basty mindeti. Ásirese, «áhli kitap» sanalǵan ıahý­deı men hrıstıan dinimen únqatysý, olardy tatýlyqqa shaqyrý Islam dininde basa aıtylǵan. Tipti Islam dininde sol eki din ókilderimen dinaralyq kelisim jasap, tatýlyqqa shaqyrǵan eń alǵashqy adam – hazireti Muhammed paıǵambardyń (s.a.ý.) ózi. Aldymen Paıǵambardyń hrıstıandarmen únqatysýyna kóz salaıyq. Áz Muhammed (s.a.ý.) ózine paıǵambarlyq kel­gen shaqta Mekkede hrıstıandar bola­tyn. Sol hrıstıandardyń arasynda qo­lynda Injildiń qoljazbalary bar Ýaraqa ıbn Náýfál edi. Mine, Áz paı­ǵam­barǵa al­ǵash ret Hıra taýynda «oqy!» degen aıattar túsken kezde ol osynyń mán-jaıyn bile almaıdy. Sonda ol Ýaraqaǵa baryp, jaǵdaıdy baıan­daıdy. Sonda álgi hrıstıan ǵalymy oǵan: «Sen kóp uzamaı paı­ǵambar bolasyń. Átteń! Men sol kúnge jetip saǵan kómekshi bolsam ǵoı, shirkin», dep oǵan demeý berip, paıǵambarlyǵyn rastaıdy. Endeshe, Islam men Hrıstıan arasyndaǵy únqatysý Qurannyń alǵash­qy aıaty túskennen bastaý alǵan. Paıǵambar qatty qysylǵan shaqta hrıstıan ǵalymy demeý bolǵan. Mekkedegi Islam dininiń alǵashqy jyl­darynda musylmandar mekkelik músh­rikterden qatty qysym kórdi. Sol kezde Áz paıǵambar kóp japa shekken kóptegen musylmandardy Efıopııaǵa, ıaǵnı hrıstıan eline jiberip: «Sol jerge ba­ryńdar. О́ıtkeni, ol jer tatýlyq pen beı­bitshiliktiń mekeni», deıdi. Tipti Áz paıǵambar sol jerdiń patshasyna hat ta jazyp, hatynda: «Márııamnyń uly Isa – Allanyń Rýhýl-Qýdýsy (qasıetti rýh) jáne pák Márııamǵa berilgen sózi ekenin rastaımyn», deıdi. Bul hat musylman paı­ǵambary men hrıstıan eliniń basshysy ara­syndaǵy eń alǵashqy jazbasha túrdegi únqatysý edi. Elimizde ótip júrgen Álem­dik jáne dástúrli dinder sezi de sol kezdegi qasıetti bastamanyń jalǵasy deýge bolady. Tipti keıinnen sol eldiń patshasy qaıtys bolǵany týraly ǵaıyptan habar alǵan Áz paıǵambar sahabalarmen birge turyp syrttaı sonyń jana­za­syn shyǵa­ryp, duǵa ja­saıdy. Haq paıǵambar qashan da hrıs­tıandardy ózine jaqyn tart­ty. Sol Mekke kezeńinde birde Vızantııa áskeri Iran áske­ri­men so­ǵysta jeńilip qalady. Olar­­dyń jeńilgenin estigen Mek­kedegi búkil mu­syl­man aza tutyp, olar­dyń qaıǵysyna or­taq­ta­sady. Sol jeńilisten keıin Vızantııanyń qaıta bas kóterýi múmkin emes bo­latyn. Sol kezde Alladan Áz paıǵambarǵa ýahı-aıan túsip, kóp uzamaı úsh jyl men toǵyz jyl ara­ly­ǵynda qaıta jeńiske je­tetinin aıtyp súıin­shi­leıdi. Tipti bul aıattar «Rým» (Rım) súresinde aı­tylady. Bul hrıstıan din ókilderine degen eń jaqyn ún­qatysýdyń biri edi. Keıinnen Bádir soǵy­synda musylmandar jeńiske jet­ken kúni rımdikter de qaıta jeńiske jetip, basyp alynǵan jerlerin azat etedi. Sol kúni musylmandar olardyń da jeńi­sine qatty qýanyp, olardyń qaıǵysyna da, qýany­shyna da ortaqtyǵyn dáleldeıdi. Áz paıǵambar Medınege qonys aý­darǵan shaqta hrıstıandarmen únqa­tysýyn buryn­ǵydan da arttyra túsedi. Ol Medınede eldik qurǵan soń dereý hrıstıan elderiniń patshalaryna hat jazyp, dinaralyq únqa­tysýǵa, musylman bolýǵa shaqyrady. Birde sol shaqyrýdy qabyldap Arab túbegindegi eń kóp hrıstıandar turatyn aımaqtan bir top nájrandyq hrıstıandar Medınege kelip, Paıǵambarmen únqatysady. Sol topty hrıstıandardyń dinı kósemi – Ábý Hárısá bastap keledi. Sol kezde hrıstıan­dardyń Qudaıǵa qulshylyq etý ýaqyttary keledi. Áz paıǵambar sol kezde Medınedegi óz meshitin bosatyp, hrıstıandar sol jerde Qudaıǵa minájat jasaıdy. Mine, osy kó­rinis te musylman men hrıstıan arasyn­daǵy únqa­tysýdyń eń bıik shyńy deýge bolady. Tipti osy hrıstıandar tobyn Áz paıǵambar ózi qarsy alyp, tórine shyǵa­ryp ústindegi júnnen toqylǵan syrt kıimin sheship, jerge jaıyp sonyń ústine oty­rǵyzady. Sondaı-aq Áz paıǵambar hrıstıan men ıahýdeılerdiń astary men janaza­laryna qatysqany, tipti naýqas­taryna zııarat jasap kóńil-kúılerin sura­ǵany, olarǵa as bergeni keıbir derekterde aıtylady. Hám hazireti Paıǵambar ıahýdeı dininiń ókilderimen de únqatysý jasap, olarmen qarym-qatynasta bolǵan. Áz paıǵambar Me­dınege kelip memleket qurǵan shaqta, qalanyń bedeldi kisilerin shaqyryp, eldiń negizgi zańyn jazǵan. Ol tarıhtaǵy eń alǵashqy ata zań bolyp esepteledi. Onyń 2 jáne 25-babynda ıahýdeıler týraly: «Olar musylmandarmen birge bir halyq», 16­-babynda: «Bizge ergen ıahýdeıler eshbir ádiletsizdik kórmeıdi. Olarǵa bizden ár­daıym járdem etiledi», al 36-bapta: «Mu­sylmandarǵa ıahýdeıler arasynda qol­ushyn berip kómektesý, nasıhat jáne jaqsylyq jasalady», dep jazylǵan. Ári Quranda ıahýdeı men hrıstıan­dardy dinaralyq tatýlyqqa shaqyrǵan aıattar kóp. Mysaly, Áz paıǵambarǵa eki din ókilderin dinaralyq tatýlyqqa sha­qyrýyn Alla taǵala buıyryp oǵan: «Eı, kitap ıeleri! Bizdiń aramyz ben senderdiń aralaryń birdeı sózge kelińder. Jalǵyz Allaǵa qul­shylyq qylaıyq. Oǵan eshbir nárseni ortaq qospaıyq. Sondaı-aq Alladan ózge bir-birimizdi táńir tutpaıyq» dep aıt», deıdi. Alla taǵala Quranda «Fatıha» súre­sinen keıingi «Baqara» súresiniń basym kópshiligi ıahýdeılerge baǵyttalyp, olar­dy tatýlyqqa shaqyrsa, «Álı Imran» súre­sinde hrıstıandar týraly kóp aıtylady. Tipti «Álı Imran» (Imran otbasy) súresi bıbi Márııamnyń ákesiniń aty jáne sonyń otbasymen atalǵan. Sondaı-aq, Alla taǵala musylman­darǵa ıahýdeı men hrıstıandardyń soıǵan malyn «aramsynbaı» jeýge shaqyrady. Qurannyń «Maıda» súresinde: «Búgin senderge jaqsy nárseler halal etildi. Áhli kitaptardyń da tamaǵy (baýyzdaǵandary) senderge, sen­derdiń de tamaqtaryń olarǵa halal etildi» dep aıtylady. Iаǵnı, musylmandar jeıtin maldy olar óz senimderi boıynsha soıatyn bolsa, musylmandar da jeı alady. Al­lanyń osylaı olardyń soıǵandaryn mu­syl­mandarǵa adal etýiniń astarynda din­aralyq tatýlyq, únqatysý jáne jyly qarym-qatynas jatyr. Ári Alla taǵala musylmandardyń ıahýdeı men hrıstıannan qyz alyp, olarmen júz jyldyq kúıeý, myń jyldyq quda bolýyna da ruqsat etedi. «Maıda» súre­sinde: «...ári senderden bu­ryn Kitap berilgenderden (hrıstıan, ıahýdı) de mahrlerin berip, abyroıly áıel­der­men boı sýytý­shy, astyrtyn kóńildes bolmaı úılený­leriń halal etildi...», dep aıty­lady. Bir musylman sol eki dinniń birinen qyz alyp, úılenetin bolsa, sol áıe­liniń musylman bolýy da shart emes. Bir shańyraqta turyp, áıel óz dini boıynsha Qudaıǵa qulshylyq jasaıdy. Mine, endeshe, osy aıat ta musylmandardy sol eki dástúrli dinmen tyǵyz qarym-qatynasta bolýǵa úndeıdi. Sondyqtan Áz paıǵambar sahaba­laryna: «Men senderge áhli kitapty amanat etemin. Kimde-kim olardyń birine jamandyq jasasa, aqyrette aldynan men shyǵyp, esep suraımyn», dep qatań eskertip ketken. Hazireti Paıǵambar áhli kitap qana emes, aınalasyndaǵy barlyq din ókilde­rimen qarym-qatynas quryp, tatýlyqqa sha­qyrǵan. «Hud» súresindegi: «(Muham­med) Eger Rabbyń qalasa, adamdardy (zor­lyqpen dinge bet burǵyzyp, bárin bir dindi ustanǵan) bir el qylar edi», dep aıty­lady. Endeshe, bul aıatta da dinaralyq qatynasqa qatysty kóp syr jatyr. Áz paıǵambardan soń halıfa Ábý Bákir de sol eki din ókilderine amanat kózimen qaraǵan. Mysaly, musylmandar Tabarııa qala­syn alǵanda Ábý Bákir ondaǵy hrıs­tıandarǵa: «Shirkeýlerińe eshkim tıispeıdi», dep kepildik bergen. Hazireti Osman da halıfa bolyp turǵan kezinde armıandardyń qalasy Dábıldi al­ǵanda hrıstıan, ıahýdeı jáne májýsı sekildi basqa da ár túrli din ókilderiniń miná­jat­hanalaryna tıispeıtindigine kepildik bergen. Tipti keıbir órtengen monas­tyr­lar­dy qaıta saldyr­ǵan. Omııattar za­ma­nynda Ýrfa shirkeýi qaıta kúrdeli jón­deýden ótip, Aleksandrııada Markos shirkeýi saldyrylǵan. Tipti, dinaralyq tatýlyq­tyń belgisi retinde mynadaı tarıhtaǵy mysalda aıta ketý jón bolar. Birde halıfa Abdýlmálık Damask meshitin keńeıtý maqsatymen Iýhanna shirkeýin qulattyra­dy. Biraq Omar ıbn Abdýlazız halıfa bolǵanda sol qatelikti túzeý maqsatymen meshittiń keńeıtilgen jerin qulatyp, or­nyna burynǵy shirkeýdi qaıta saldyrýǵa jarlyq beredi. Biraq buǵan hrıstıandar rızalyq tanytpaı, burynǵysha qalýyn qalaıdy. Áıtkenmen Omar ıbn Abdýlazız óz jarlyǵynan bas tartpaıdy. Egıpettegi III ǵasyrda salynǵan Tur taýynyń basyndaǵy Sına monastyri men dál qasyndaǵy meshit ǵasyrlar boıy hrıstıan men musylmandar arasyndaǵy din­aralyq kelisimniń rámizi bolyp keldi dep aıtýǵa bolady. Áli osy kúnge deıin úsh din ókilderi (ıahýdeı, hrıstıan, musylman) sol taýdyń basyna túndeletip shyǵyp, tańnyń atqany men batqanyn bári birge otyryp tamashalaıdy. Úsh din ókilderiniń myń­da­ǵan jyldar boıy hazireti Musa paıǵambar shyqqan ushar taý­dyń basynda bári birge beıbitshilik tańyn qarsy alýlaryn din­aralyq únqatysý men tatýlyqtyń eń bıik shyńy deýge negiz bar. Bul kúnde osyndaı ǵajaıyp din­aralyq kelisim kezdesýin elordamyz – Astanada kórý tarıhı oqıǵa. Pıramıda úsh bury­shynyń bir núktege toǵysyp, birigýi de osyndaı tatýlyqtyń aıqyn nyshany. Dinaralyq únqatysý Islamnyń al­ǵash­­qy tarıhynda ǵana emes, Osmanly kezinde de jalǵasyn tapqan. Mysaly, Fatıh Ys­tambuldy alǵan kezde Ortodoks patrıar­hynyń orny bos ekendigin bilgen kezde dereý hrıstıandarǵa jańa dinı basshy saı­laýlaryna buıryq beredi. Hrıstıan halqy, shirkeý basshylary bári jınalyp, Georgıı (Kortesios) – «Gennadıı» degen atpen jańa dinı basshy etip saılaıdy. Osy­laısha Gennadıı túriktiń qol astyn­daǵy alǵashqy Ystambul din basshysy bo­lady. Osydan keıin Fatıh hrıs­tıan­nyń jańa din basshysyn ózine qonaq etip shaqy­rady. Ony qarsy alýǵa óziniń aq­saqal ýázirlerin jiberip, resmı jáne sal­ta­natty túrde qarsy alady. Ol kelgen kezde Fatıh ornynan tu­ryp, oǵan qaraı júrip onyń qoly­nan ustap qasyna otyr­ǵyzady. Onymen uzaq ýaqyt suh­battasqan Fatıh oǵan «Ult ba­sy» degen laýazym usynyp, eldegi barlyq din ókilderiniń isine aralasa alatyn bılik beredi. Sosyn qaı­tar­da ózi saraıdyń qaqpasyna deıin shy­ǵaryp salyp, sol jerde aqboz atqa mingizip, shirkeýge deıin sal­ta­natty túrde jetkizýge ýázirle­rine ámir beredi. Fatıh sultan Ystambuldy al­ǵanda tek Aıasofııany ǵana meshit etti. Ystambuldaǵy barlyq shirkeýlerge tıispeı, qaramaǵyna aldy. Aıasofııa meshit bolsa da ondaǵy hrıs­tıandardyń kıeli sanaǵan sýretterin óshirmedi. Tek namaz ýaqy­tynda ǵana perdemen jaýyp tastap turdy. Keıinnen Mımar Sınan Aıasofııanyń tórt buryshyna tórt munara turǵyzyp, onyń búgingi kúnge deıin saqtalýyna múmkindik jasady. Osyndaı dinaralyq únqatysý Osmanly tarıhynyń sońyna deıin jal­ǵasty. Osmanlylar tek hrı­s­tıan­darǵa ǵana emes, sondaı-aq ıahýdeı dininiń ókil­derine de osyn­daı kózben qarady. My­saly, birde Ispanııa ómir súrgen ıahý­deıler sol eldiń koroli Ferdınandtan qatty qysym kóredi. Tipti, Ferdınand olardyń kózderin joı­maq bolady. Mine osy kezde shalǵaıdaǵy Osmanly eliniń sol kezdegi sultany II Baıazıt onyń bul isin kinálap, dereý zań shyǵaryp, Ispanııada ómir súrgen bar­lyq ıahýdeı dininiń ókil­derin Ystam­bulǵa kóshir­tip alyp, olarǵa qalanyń eń shu­raıly jerlerine oryn berip, barlyq quqyqtaryn saq­taıdy. Qazaq eliniń basshylyǵy da búgingi álemniń jańa tarıhynda burynǵy halıfalar men sultandardaı bir basshy, bir jolbasshy retinde dinaralyq jáne ultaralyq tatýlyq pen úndestik ıdeolo­gııa­syn júrgizip, álemge beıbitshilik sha­ńy­raǵyn turǵyzýǵa qadam jasap keledi. Biz Qazaqstan halqynyń dinı jáne etnos­aralyq tatýlyqty tý etken asyl qasıet­terin ádaıym maqtan tutamyz. Bul jetistikterimizdi álem jurtshylyǵyna úlgi etýge umtylamyz. Jańa myńjyl­dyqta tolastamaı otyrǵan álemniń ár bury­shyn­daǵy dinı teketirester men ulttyq qaqty­ǵystardyń aldyn alýǵa yqpal etip kelemiz. Astanadaǵy búgingi basqosý – eli­mizdiń osyndaı tabandy ustanymynyń bir kórinisi. Sondyqtan Álemdik jáne dás­túrli dinder kóshbas­shylarynyń III sezi dúnıe júzinde dinaralyq kelisimniń órken jaıyp, órkenıetterdiń ózara ún­des­tik tabýy isinde aıtarlyqtaı ról at­qa­rady dep esepteımiz. Quranda: «Eı, kitap ıeleri! Bizdiń ara­myz ben senderdiń aralaryńa birdeı sóz­ge kelińder», dep aıtylady. Bul jerdegi «kitap ıeleri» degen sózdi «ǵylym, máde­nıet jáne órkenıet ıeleri» dep tápsir­le­gender de bar. Endeshe, Islam dininde tek qana áhli kitapty shaqyryp turǵan joq. Sonymen qatar, jer betindegi barlyq ór­ke­nıetti elderdi birlikke, tatýlyqqa sha­qy­rady. Olaı bolsa, elimizdegi dinaralyq, ultaralyq jáne el­ara­lyq únqatysýlardyń ózi de júzdegen jyldar boıy qazaq halqynyń sengen qasıetti kitabynan alynǵan ónege eken­diginiń belgisi. Biz tegimiz – túrki, dinimiz – Islam ekenin umytpaýymyz kerek. Ol úshin qasıetti kitap – Quran Kárimdi nasıhattaýymyz kerek. «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıtetin ashyp, IH ǵasyrda ashylǵan ál-Ázhar ýnı­versıtetimen tikeleı baılanys ornatýymyz da ǵy­lymnyń beıbitshilikke qyzmet etýi tıis ekendigine negiz. Bul ıdeıa dinaralyq kelisim sezinde ǵana bastal­ǵan joq. Bul sonaý elimiz egemendik alyp, ıadrolyq qarýdan óz erkimen bas tartqan kezde bastalǵan. Keıbir elder ıadrorlyq qarý jasaýǵa janta­lasyp jat­qanda Qazaqstannyń ıadrolyq qarýdan bas tartý pikirin bildirýi álemdi beıbitshilikke sha­qyrýǵa jasaǵan al­ǵashqy qa­dam bola­tyn. «Adam túzel­meı, zaman túzel­mek emes. Búlingen zamandy túzeý – adam­nyń óz mindeti» degen ıdeıa sol kezde qalyptasqan bolatyn. Elimiz­diń EQYU-ǵa tóraǵalyq etýi de osy tyń ıdeıanyń jal­ǵasy ispetti. Alda­ǵy Islam Kon­ferensııasy Uıymyna tóraǵalyq etýimizde de musylmandardyń úmbet­aralyq kelisiminde jańasha bir úrdis, erekshe bir serpilis bolady degen úlken senim jatyr. Muhıtdın ISAULY, teologııa ǵylymdarynyń doktory, «Nur-Múbárak» Egıpet ıslam mádenıeti ýnıversıteti rektorynyń ǵylymı keńesshisi.