Syrt kóz synshy

Elimizde ótip jatqan prezıdenttik saılaý barysyn baqylap júrgen sheteldik baıqaýshylar keshe Astana qalasyndaǵy kóptegen saılaý ýchaskelerin aralap, olardyń jumysymen jaqyn tanysty. Sondaı sátterdiń birinde biz Eýropaparlamentiniń depýtaty, EP-nyń Ortalyq Azııa jónindegi delegasııa­synyń jáne «Birlesken eýropalyq solshyldar» partııasynyń múshesi Mıloslav Ransdorfty sózge tartqan edik.­­ – Ransdorf myrza, siz úshin elimizdegi saılaý qalaı ótýde? – Saılaýǵa daıyndyq, uıymdastyrý jáne saılaý úderisi mate­rıaldyq ba­za­synyń ja­sa­lýy joǵary deńgeıde. Eń bastysy, turǵyndar úshin barlyq jerde aqpa­rattyq qamtamasyz etý máselesi sheshimin tapqan. Munyń ózi Qazaq­stan­nyń de­mokratııalyq damýynda serpin bar ek­en­digin kórsetedi. Kóptegen tur­ǵyn­­dar­dyń kelip daýys berip jatýy halyq tarapynan saılaýǵa degen nem­quraı­lyq­tyń joqtyǵyn bildirse kerek. Me­niń oıymsha, el turǵyndarynyń ba­sym bóligi kelip óz daýystaryn beretin sııaqty. Meni osy jaǵy qýantyp otyr. – О́zgelermen, mysaly, sol ózi­ńizdiń elińiz Chehııamen salys­tyr­ǵan­da Qa­zaq­standa ótip jatqan prezıdenttik saılaýda nendeı ózgeshe­lik­terdi baıqadyńyz? – Demokratııa máselesi únemi damy­typ otyrýdy qajet etetin prosess. Son­dyqtan ony da eskergen jón. Eń bastysy, quqyqtyq memleket ornatyp, turǵyndar­dyń jaǵdaıyn barynsha jasaý jáne ómir súrý standarttaryn eń­gizý aldyńǵy or­yn­ǵa shyǵýy tıis. Qa­zaqstandy alar bol­saq, saılaý táji­rıbesinde mundaı pro­gres­tiń bar ekendigin baıqaımyz. Chehııada prezıdentti parlament saı­laıtyndyqtan, mundaǵy jaǵdaı sál óz­gesheleý. Qazirgi tańda qoǵamda tikeleı saılaý ótkizý qajet degen de pikirler aı­tylyp qalyp júr. О́ıtkeni ár túrli saıası partııalar ózara kelisip, prezıdent saı­laýyna yqpal etýde. Olaı bolsa halyqtyń ózi tikeleı saılaý arqyly tańdaý jasasa degen paıymdaýlar da joq emes. Bizdegi bastysy depýtattardy saılaý bolsa, onyń ózin qarjy máselesi sheship jatyr. Qa­zaqstanda sol qarjy kóz­derin paıdala­nýǵa, ıaǵnı saılaý qor­la­rynda qarjynyń belgili bir mól­sher­den artyq bolmaýyna shekteý qoıýdyń ózi quptarlyq. – Prezıdenttikke úmitkerler týra­ly ne aıtar edińiz? – N.Nazarbaev týraly aıtar bolsam, halyq aýyrtpalyq ákelgen ótpeli ke­zeń­derdi basty úmitkermen birge ótkizdi. Sondyqtan da úırenisip qaldy, ekinshi jaǵynan, ol óziniń naqty eldi da­my­tý­dyń saılaýaldy tujyrymdamasyn usy­na bildi. Mine, osynyń barlyǵyn eksheıtin bolsaq, ózge kandıdattarǵa qa­raǵanda, N.Nazarbaev áldeqaıda utym­dy jaǵ­daı­da ekendigin kóremiz. Ár qa­zaq­stan­dyq­tyń basyna shaqqanda 50 AQSh dolla­ry­nan kelgen ishki jalpy ónimdi 9 myńnan asyrǵan adam, árıne, kópshiliktiń qol­daýyna ıe bolary túsinikti de. *** Lord Djon Anderson Ýeıverlı, Ulybrıtanııa Koroldigi Parlamentindegi lordtar palatasynyń múshesi. – Qazaqstannyń Fransııa, Italııa jáne Ispanııamen áriptestik týraly kelisimi bar. Qazirgi kezde Germanııamen de osyndaı qujatqa qol qoıý máselesi qarastyrylýda. Ulybrıtanııa qazir óziniń joǵarydaǵy eýropalyq áriptesterine qaraǵanda Qazaqstanmen baılanysty damytýda artta qalyp bara jatyr dep oılamaısyz ba? – Strategııalyq áriptestik týraly kelisim eki jaqqa da mańyzdy. Ony biz jaqsy túsinemiz jáne bilemiz. Árıne, men Qazaqstan men Ulybrıtanııa ara­syndaǵy qarym-qatynasty joǵary baǵalaımyn. Biraq strategııalyq áriptestik týraly qujattyń orny bólek. Qazir Qazaqstanda Anglııanyń munaı kompa­nııalary jaqsy jumys isteýde. Osy eki el arasyndaǵy baılanysty biz odan ári damytqymyz keledi. Sol úshin Ulybrıtanııa premer-mınıstriniń Qazaqstanǵa issaparmen kelýin quptaımyn jáne onyń tezirek bolǵanyn qalaımyn. – Ortalyq Azııa jáne Qazaqstan boıynsha sarapshy retinde Prezıdent saılaýy týraly ne aıtar edińiz? Onyń ózińiz baıqaýshy bolǵan 1999 jylǵy saılaýdan aıyrmashylyǵy bar ma? – Qazaqstan táýelsizdik alǵan kezden beri saıası jáne ekonomıkalyq refor­malardy tabysty júrgizýde. 20 jyl degenimiz – bul tarıhı kezeń. Sizder kóptegen zańdardy qaıta qarap, olardyń halyqaralyq talaptarǵa saı bolýy úshin kóp jumys istedińizder. Qazaqstandy Ortalyq Azııadaǵy jetekshi el retinde bilemin. Buǵan dálel keltirip aıtýdyń ózi artyq. 2012 jyly 1 qańtarda Ortalyq Azııa boıynsha esep jarııalaıtyn bolamyz. Sonda osy jaǵyn eskeremiz, árıne. – Ulybrıtanııanyń Qazaqstanmen jáne Ortalyq Azııanyń basqa elderimen bolashaqtaǵy qarym-qatynasyn qalaı baǵalaısyz? Perspektıvasy qandaı? – Qarym-qatynas barlyq salada bolý kerek. Bizdi jaqyndastyratyn kóptegen salalar bar. Bul saıası reformalar, ekonomıkadaǵy, mádenı saladaǵy baıla­nys­tar. Bizdi jaqyndastyratyn sondaı-aq dostyq jáne yntymaqtastyq. Eń bastylary osy. – Saılaý ýchaskesinde ne baıqadyńyzdar? – О́zim aralaǵan saılaý ýchaskeleriniń bári jaqsy uıymdastyrylypty. Saılaýshylar tarapynan ótinish, aryzdar bola ma dep oılap edik. Olardyń biri de bolǵan joq. – Saılaýǵa qandaı baǵa beresiz? – Jaqsy baǵa beremin. Saılaý ashyq jáne ádil túrde ótti dep oılaımyn.   *** Elimizde ótken kezekten tys Prezıdent saı­la­ýyna álemniń ár shal­ǵaıy­nan kóp­­tegen baıqaýshylar keldi. Sonyń biri retinde Lat­vııa­nyń Eýroparlament­te­gi de­pý­taty, «Birikken eý­ro­pa­lyq solshyldar» par­tııasy­nyń múshesi Alfred RÝBIKS elordadaǵy saılaý ýchas­kelerin aralap shyqty. Sondaı jumys barysynda bizge halyq­ara­lyq baıqaý­shy­­­men kezdesý­diń sáti tú­sip, oǵan birneshe suraq qoıdyq. – Sizdiń Qazaqstanǵa kelýińiz birinshi ret pe? – Men Qazaqstanǵa osymen úshinshi ret kelip otyrmyn. Alǵash ret sonaý Keńes ókimeti kezinde kelip edim. Sodan sońǵy ret byltyr mamyr aıynda boldym. Astana men úshin eń kórikti qalalardyń biri bolyp tabylady. Qarjylyq tapshylyq kezinde jáne aınaldyrǵan on jyldyń ishinde osyndaı sáýletti qala turǵyzyp, onda 600 myńnan astam adamnyń júrek qalaýymen jumys isteýine jan-jaqty jaǵdaı týǵyzý úlken jetistik. – Durys eken. Al endi sheteldik baıqaýshy retinde ne aıtar edińiz? – Men bul joly halyqaralyq baıqaýshy retinde kelgen soń kezekten tys Prezıdent saılaýy barysyn qadaǵalap júrmin. Tańerteńnen beri kóptegen saılaý ýchaskelerin aralap shyqtym. Shynymdy aıtaıyn, daýys berip jatqan adamdardyń is-áreketine qarap otyryp baıqaǵanym, kádimgi bir meıramdy toılap jatqandaı olardyń kóńil-kúıleri óte joǵary. Kóptegen saılaý ýchaskelerinde kórkemóner­paz­dar úıirmeleri jumys isteýde, olardyń qoıǵan konsertterin tamashaladyq. Bul saılaýdyń, jalpy basqa saılaýlardan aıyrmashylyǵy dep, onyń óte joǵary deńgeıde uıymdastyrylýyn aıtar edim. Taǵy bir baıqaǵanym, halyq saılaýǵa aǵylyp kelip jatyr. Bul memlekettiń demokratııalyq baǵytyn, adamdardyń durys tańdaý jasaýǵa umtylysyn baıqatady. Qaı saılaý ýchaskesine barmaıyn, barlyǵyn­da saılaýshylar bar, bireýinde kóp, birinde az degendeı, birde-bir bos turǵan ýchaskeni kórgenim joq. Erteńgisin, máselen, saılaý ýchaskelerinde adamdar kóp boldy. Demek, saılaýshylar belsendiligi óte joǵary. – Kemshilikter baıqaldy ma? Zań buzýshylyqtar bar ma? – Joq, qaladaǵy ázirge men aralaǵan saılaý ýchaskeleriniń birde-birinde, anaý aıt­qandaı zań buzýshylyqtardy baıqaǵanym joq. Birde-bir rıza emes saılaý­shy­ny kórgenim joq. Árıne, keıbir saılaýshylar ózderin tizimnen taba almaı jat­ty, biraq ony sheshýdiń tetikteri de aldyn ala oılastyrylǵan eken, másele birden sheshimin taýyp ol adamdar daýys berýge múmkindik aldy. Saılaý ko­mıs­sııalary qaltqysyz jumys isteýde. Olar kelgen adamdardy óte jyly qa­byl­daıdy eken. Eger bireýge túsiniksiz jaǵdaı týyndap jatsa, oǵan sol mezette qolma-qol bárin túsindirip beredi. Osynyń bári adamnyń kóńiline jylylyq uıalatady. Jalpy, meniń aıtarym, Latvııanyń Eýroparlamenttegi depýtaty retinde ondaǵy saı­laý­lardy jaqsy biletindikten jáne Keńes ókimeti kezinde de talaı márte saılaý­lar­ǵa qatysqandyqtan sizdiń elde ótip jatqan kezekten tys Prezıdent saılaýyna óte joǵary baǵa beremin.