Qarshyǵa aýyldy saǵynyp júrýshi edi

Qarshyǵa degende eleń etpeıtin qazaq sirá, joq shyǵar. Iá, Qarshyǵa dese Qurmanǵazy, Dına bastaǵan dúldúl kúıshiler tizbektelip kóz aldyńda ótip jatqandaı bolady. О́ıtkeni, Qarshyǵa ótken ǵa­syr­dyń qazaqqa bergen baǵa jetpes syıy, óner ıesi, kıelisi edi ǵoı. Bala kezimizde eline qadirli, ónegeli isimen ózgeni de, ózin de syılaı da, syılata da biletin azamat ómirden ótkende “Mańdaıy­myzǵa syımaı ketti ǵoı” deýshi edi qarııalar. Osy teńeý Qarshyǵaǵa tán. Qarshyǵa ómirden óterden buryn elge kelgende kezdestik. Qasynda júrip, biraz áńgime­les­tik. Sol júzdesýlerde jazý­shy-kıno­ger Latıfolla Qapashev ekeýmiz Batys Qazaqstan oblysy­nyń bu­ryn­ǵy Jańaqala, Fýrmanov, Kaztalov, Aqjaıyq aýdan­dary­nyń eldi mekenderin aralap, sol jaqta Qur­man­­ǵazynyń báıbi­shesi Áýes ana­myz­dyń zıraty jatqan Kók­te­rek eldi mekenine barǵanymyzdy, Qurman­ǵazy, Dına, Amanǵalı, Erǵa­lı júr­gen jerlerdi kórgenimizdi, sol jaq­tan kúıshi Jańbyrbaı tý­raly estip-bilgenimdi oǵan aıtqan bolatyn­myn. “Iá, Latıfolla Qapashev ma­ǵan bárin de aıt­ty” dep eleń ete túsken ol endi sol jó­ninde bilýge qushtarlyq bildirgen edi. Aqjaıyq aýdany, Esensaı eldi mekeninde Amanǵalımen qýǵynda bir­ge bolǵan áıeli Muqsınanyń jaqyn apasy, Balqan apaıdyń b­a­lasy Ǵı­lym­men kezdesip, apaıdyń zıratyn sý­retke túsirip alǵanymdy aıttym. Muqsına apamyzdyń 1938-40 jyl­dar­daǵy túsken fotosýreti jáne Balqan apaıdyń 1957-60 jyldar shamasyn­daǵy túsken, keıinnen ekeýiniń biriktirilip úlkeı­tilgen sýretin Ǵılym úıi­nen taýyp alǵanymyzdy jetkizdim. Sol aýyldyń ákimi Ábýhan Mol­da­baevtyń da kómegi mol boldy. Osy joly Jańaqala aýdanynyń burynǵy Jańa­talap sovhozynda Dına Núr­peıis­ova­nyń Baqtyly degen qyzynan týǵan Ul­meken apaımen kezdesip (1924 jyly týǵan), áńgi­melestik. Kishi qyzy Nur­ǵanymnyń qolynda turady eken. Jań­byr­baı­dyń “Qoshtasý” degen kú­ıin dıkto­fonǵa jazyp alǵan edik. So­ny Qar­shyǵa eki kózin jumyp alyp, bar yntasymen tyńdady. – Bul kúıdi oryndap, bizge jetkizip otyrǵan kim? – dedi so­syn. Kúıdi oryndaýshy Isataı aýda­nyn­daǵy “Saz” mektebiniń dı­rektory Syrym Berdibekov eke­nin aıttym. Biz tyńdatqan kúıge rıza bol­ǵa­ny sonsha, “Myna kúıdi oryn­dap otyrǵan kúıshi durys kúıshi, men neǵyp buryn estip-bilmegenmin” dep ókinishin bildirgen ol ile oıyn jalǵap, reti kelse, osy kisini aldyryp, taǵy bir tartty­ryp qarasaq” dedi. Qolma-qol Syrym­ǵa telefon shalyp, Qarshyǵanyń kór­gisi keletinin aıtyp, tezdetip kelýin suradyq. Syrym kelgende, ol balasha qýan­dy. Kúıdi kimnen, qashan úıren­ge­nin surap jatty. “Kúıdiń saǵa jaǵyn­da, sosyn aıaq­talar jaǵynda muńdy sazdar jetispeı turǵandaı, – dedi. – Biraq notaǵa túsirerde Kárıma ekeýimiz sol jetpestigin tabamyz dep oı­laı­myz” – dep taǵy da qosyp qoıdy. Al, Syrym bolsa 1974 jyly 10-synyp­ty bitirgen kezde “Zabýryn” sov­hozynda jyl­qy baqqan Qurman Ilııasov degen kisiden úırengenin aıtty. Qarshyǵanyń ónerge degen qyzy­ǵýshylyǵy qaıran qaldyr­ǵan. “Myńtóbege mashına tap, kúıdiń dúnıege kelgen jerin kóreıik. Kúı ózdiginen týmaıdy, ony qasireti mol ozbyrlyq pen óshpendilik, jetimdik pen joqtyq­tyń almasýynan týatyn áserler ǵana týǵyzady. Ol jerde el bar ma eken? Sol jerge baryp, bir aýnap qaıtaıyq” dedi. Kún óte ystyq bolatyn, bárimiz úgittep, kúzge qaldyrdyq. – Kúzde aman bolsa, Orda arqyly Qurmanǵazyǵa, Mahambetke duǵa baǵyshtaý oıym bar. Jolaı Myńtóbege de soǵatyn bolarmyn, – dep te qoıdy. – Osy aýdanda 500 kisilik, álde 300 kisilik bola ma, dombyra orkes­trin uıymdastyryńdar. Men kúzde kelip, kómektesemin. Bary­myzdy ar­daqtap, joǵymyzǵa belgi taýyp qoı­masaq, kesh qalamyz – degen ol endi bir sát týǵan jer qudireti jaıly áńimelep ketken. – Talaı jer­di araladym, qansha elde bol­dym. Sol elderdiń sahnasynda qan­shama kúı­ler tarttym, týǵan elim Qazaq­stan­dy tanytýda dom­by­ramen aıanbaı ter tóktim. Áıtse de, týǵan jerdeı, óz aýylyńdaı jeruıyq, ystyq jerdi kórmedim. Kúni keshe qurdastarmen birge júr­gen kezderim oıyńa túsip, kó­zińe ottaı basyl­ad­y, – dep, áńgi­mesin jalǵaı túsken edi... Bul alty alashtyń ardaq­ty­sy Qarshyǵanyń elge kelgen sońǵy sapary ekenin bilgen joq edik sol kezde. Sóıtsek, boı ja­zyp júr­geni eken ǵoı. Murat BEKTENULY. Atyraý oblysy, Isataı aýdany, Tushyqudyq aýyly.