Ádebıetimizdiń altyn táji

Halyqaralyq Abaı klýby «Jıdebaı» jylnamasynyń tusaýyn kesti Abaıǵa júginý – árqashan jaq­sylyqtyń nyshany. Osydan 10 jyldyń arasynda arda azamat, aqberen jazýshy Rollan Seısenbaevtyń muryndyq bo­lýy­men sonaý tumandy Albıonda ashylǵan halyqaralyq Abaı klýby qalyń qazaqtyń kó­ńiline sondaı bir súıinish sú­ıin­shiletkeni esimizde. Sol klýbtyń «AMANAT» jýrnaly álem áde­bıetiniń joralǵysyndaı etip shy­ǵaryp kele jatqan 200 tom­dyq kitaphanasy da jol or­ta­synan asypty. Endi, mine, taǵy bir tynysy keń, oıy bıik jańa joba – «Jıdebaı» jylnamasy dúnıege kelip, halyqqa óz súr­leý-soqpaǵyn tartty. «Jıdebaı» da Abaı at­a­myz­dyń amanatyna adaldyqtan, Abaı úlgisi men hakimdik ósıet­terin jan-jaqty jalǵastyrý nıe­tinen týyndaǵan. Qasym aqyn: «Qaraısyń Qaraýyldan Jıde­baı­ǵa, Bergendeı kúnde sálem uly Abaıǵa» dese degendeı-aq, jyly­na bir ret shyǵyp, qazaq áde­bıetindegi ozyq shyǵarmalardy toptastyratyn bul almanah-jylnamanyń «Jıdebaı» ata­lýy­nan da biraz syr túıýge bo­la­tyn­daı. Kezinde asyltek Asqar Sú­leı­menov: «Jıdebaı degen qazaq ádebıetiniń Mekkesi ǵoı» dep baz-bazynda aıtyp qoıýdy unatady eken. Jańa jylna­ma­nyń Jazý­shy­lar odaǵyndaǵy tu­saý­kese­rin­de Odaq tóraǵasynyń birinshi oryn­ba­sary, aıtýly aqyn Ǵalym Jaılybaı sol oıdy jal­ǵas­tyr­ǵandaı: «Jıdebaı qazaq balasy úshin óte qasıetti jer, kıeli meken, qasterli ataý. Abaı men Shá­kárim týǵan, ulylyq besigin terbetken, táý etetin rýhanı Mekkemiz sııaqty jer. Demek, myna jyl­namanyń «Jıdebaı» dep atalýy tegin emes. Mundaı jyl­nama shyǵýy qazaq halqy­nyń rýhanı, ádebı-mádenı ómi­rin­degi óre­li oqıǵa. Ol eki jyl­daǵy ja­rııaǵa shyqqan eleýli týyn­dy­lar­dyń basyn qosýymen, qazaq oqyrmanyna ozyq máde­nıet úl­gi­lerin jańasha jetkizip turǵan tosyn jańalyq bolýy­men de qun­dy» deı kele, barsha­ny osyn­daı kózaıymmen qut­tyq­tap, ba­sylymnyń órkenıet­ke jaqyn­dy­ǵyn basa aıtty. Osy rettegi qu­­rastyrýshy, aqyn Ábý­bákir Qaı­rannyń talanty men talǵamyn salǵan eńbegin de atap ótti. Joba avtory Rol­lan Seı­sen­baev­­tyń sózine jú­gin­sek, «AMANAT»-tyń janynan taza qa­zaq tilinde, qo­­ǵamdyq oı­dyń kó­­riginde shyń­da­lyp shynyq­qan áde­­bı, saıası, pál­­safalyq jyl­na­ma shyǵarý kóp­ten kókeıinde júr­­­­gen armany eken. Ge­te­niń Veı­mary, Tols­toı­dyń Iаsnaıa Po­lıa­nasy sııaq­ty, Abaı­­dyń Jıde­ba­ıy da álem­dik óner men rýha­nııat­­tyń asyl me­­keni. Osy­laı dep maqtan tutýymyz ke­rek. Abaı babamyzdyń Jıde­baıy sonaý HIH ǵasyrdan beri álem oı­shyldarynyń oılaryn to­ǵys­tyr­ǵan qutty orda bolǵany jal­py alash jurtyna keńinen má­lim. Olaı bolsa, qazaq rýhynyń osyn­daı qutty uıyǵynan bastaý alǵan jańa da jas «Jıdebaıdyń» oı álemi, rýhanı bıigi, murat-maqsat aıasy, zerde parasaty alda aıqyn­dala túserine úmit te mol. Qolymyzda «Jıdebaıdyń» birinshi kitaby. Onyń ár tarap arnasy asyl syrlardy, ólmes ónegeni túzildirgendeı. Ár aıdarda astarly oılar bar. Aıtalyq, «Saryn» – VII ǵasyrdaǵy kók túriktiń ushqyr jebedeı zaýlaǵan syry, Kúlteginniń tasqa qashal­ǵan jyry. «Alash» – el derbestigin ańsaǵan atalar jolyn paıym­daǵan tolǵamdardy usynypty. «Arzý» men «Taǵzymda» qazaq ádebıetindegi qımas tulǵalar Baýbek Bulqyshev, Qasym Amanjolov, Tóleýjan Ysmaıylov, Arty­ǵalı Ybyraevtar oryn alǵan. Prozadan qazirgi kemel qalam­gerler Muhtar Maǵaýın, Turys­bek Sáýketaı, poezııadan Iran-Ǵa­ıyp, Ulyqbek Esdáýlet, Járken Bódeshuly, Baıanǵalı Álimjanov sııaqty júırikter kórinis tapqan. «Tulǵada» Abaı, Oljas Súleı­menov (Oljekeń jaıyndaǵy Myr­zataı Joldasbekovtiń «Eli­niń elshisi, ultynyń uıaty» atty tamasha esse-maqalasy alǵash biz­diń «Egemende» jarııalan­ǵanyn aıta ketkenimiz artyq bolmas), Ishtvan Qo­ńyr turpattary bederlene sul­balansa, «Oı kerýende» Tur­syn­jan Shapaı, Amangeldi Aı­ta­ly­lar qazaq oıynyń búgingi bul­qy­nysyn tanytady. «Shy­ǵys­tan» Omar Haıamnyń «Naý­ryz-name­sin», «Batystan» madııar baýy­ry­myz Shandor Pete­fıdiń ja­qyn­da ǵana kelmestiń kemesine mingen uly aqynymyz Qadyr Myrz­a-Áli tárjime­sin­degi otan­shyl jyrlary berilgenin de bir ulaǵat tumaryndaı qabyldadyq. Sonymen birge «Jı­debaı» jas aqyn-jazý­shy­lar shyǵarma­shy­ly­ǵyna kóńil bólýdi, olardy shet­ke qaqpaı, oryn berýdi umyt qal­dyr­mapty. «Jıdebaı» týraly keńinen tolǵap aıta kele, Rollan aǵamyz qazirgi qazaq ádebıetiniń hal-jaıy, jazýshylyq qaryz ben paryz, ádebıetti órge súırer qa­ra nar ispettes prozanyń mıs­sııasy, ómir shyndyǵyn shynaıy kórsetý, halyqtyń muń-muqta­jy­nan alshaqtamaý sııaqty aza­mat­tyq oılaryn baıan etti. Myń­baı Rásh, Ábýbákir Qaıran, Baýyr­jan Jaqyp, Baýyrjan Qarabek, Kámıla Qudabaeva, Almat Isadil, Ábdildabek Salyq­baı, Járken Bódesh sııaqty ta­nymal aqyn-jazýshylar jyl­namaǵa jyly iltıpattaryn ja­syrmady. «Jıdebaıdyń» kelesi kita­byn jas daryndar qurastyrmaq. Onyń kólemi úlkeıe túspek, aıbyny keńeıe bermek, keleshekte óziniń arnaıy syılyǵyn taǵaıyndamaq. Ataýy qasıetti basylym ádebıetimizdiń altyn tájine aınalýyna, qadamy qut­ty bolýyna biz de tilektespiz. Qorǵanbek AMANJOL, Sýretti túsirgen Bersinbek SÁRSENOV.