«Bóten sózben bylǵansa sóz arasy...»

Adam erikkennen qolyna qalam almaıdy. Oı mazalap, tolǵanǵan kezde, qalam izdeısiń. Aıtaıyn degenim, «Bóten sózben bylǵansa sóz arasy, ol – aqynnyń bilimsiz beısharasy», degen uly Abaıdyń osy óleń joldary tek aqyndarǵa ǵana arnalǵan desek, áste qatelesemiz. Bulaı deýime sebep, jaqynda Parlamentte talqylanǵan «Medıasııa týraly» zań jobasynyń memlekettik tildegi mátini, basqa ultty bylaı qoıǵanda, óz tilin bir adamdaı jaqsy bilemin deıtin qazaqtardyń ózderin de shatastyryp jiberetindeı. Mysaly, zań jobasynyń 20-babynyń 5-tarmaǵy mynadaı redaksııada jazylǵan: «Medıasııany júrgizý medıasııa taraptary medıasııa týraly shart jasasqan kúnnen bastalady». Tek bul ǵana emes, jobadan bastan-aıaq osyndaı shubatylǵan shubarala sóz tirkesterin kezdestiresiń. Ne túsinip, ne aıtýǵa bolady? Árıne, bul jerde zań jobasyn daıyndaýshylardyń ne aıtaıyn degenin qarapaıym jandardyń birden túsine qoıýy qıyn. Sondyqtan, túsindirý úshin bul baptyń qazaq­sha­syn qaıtadan qazaqshaǵa aýdaraıyq. Sonymen, qazaqtyń jalpaq tilinde bul baptyń aıtaıyn degeni: «Mámilelestirý – mámilegerler shart jasasqan kúnnen bastalady» degen kádimgi qazaqtyń eńbek­tegen balasynan eńkeıgen kárisine deıin túsinikti, alty-aq sózden turatyn uǵym. Al bul jerde bárin shatastyryp turǵan, Abaısha aıtqanda, bylǵap otyrǵan «medıasııa» degen bóten sózdiń kiriskendigi. Osyndaı shatasýlar qaıdan shyǵady? Negizi, bizdiń qazaqtyń tabıǵatyndaǵy bir erekshelik – bir jerden birdeńeni kórip ne estı qalsa, at basyndaı altyn tapqan adamsha elirip shyǵa keletindigi. Máseleniń baıybyna barmaı, ony aspandata kóte­rip, jalpaq jurtqa jarııalap, tipti onyń jolynda ózimizdiń qundylyqtarymyzdy da qurbandyqqa shalýǵa barmyz. Tek, sabyr saqtap, máseleniń baıy­byna baryp, kesip-piship sheshim qabyldaýǵa ǵana orasholaqpyz. Buǵan mysal osy aıtyp otyrǵan «Medıasııa týraly» zańnyń jobasy. Kórip otyrsyzdar, bul jerde – «medıasııa» degen uǵymǵa jerden jeti qoıan tapqandaı jabysatyn biz úshin (ásirese, qazaq úshin) aıtar­lyq­taı jańalyq joq. Bul bizdiń ata-babalarymyzdyń álimsaqtan beri el ishinde daý-damaıdy sheshýde qol­danyp kele jatqan mámile, mámilelestirý, bitistirý degen ejel­­den elge tanys sóz­deri­niń bas­qa tildegi (latyn) balamasy. Qajet deseńizder sózdikke júgineıik. «Noveıshıı slovar ınostrannyh slov ı vyrajenıı» kitabynda «medıator» sózin by­laı túsindirgen: «lıso, organızasııa ılı gosýdarstvo, vystýpaıýshee posrednıkom v mejdýnarodnom spore». Ap-aıqan emes pe? Talas týǵanda araaǵa­ıyndyqta, mámilege keltirý jolynda júretin adam nemese uıym, memleket. Eger zań osy qalypta qabyldanatyn bolsa, onda biz keleshekte: «Bálenshe-eke, biz myna Túgenshe-eke ekeýmiz sotqa baryp edik, aryzymyzdy qabyldamady. Aıtyp túsindirgenderi, «medıasııa týraly shart jasaýǵa medıatorǵa baryń­dar, medıasııanyń taraptarysyz­dar» deıdi (Zań­daǵy 20-bap, 5-tarmaq). Túk túsinsek buıyrmasyn, ózińizge kelip turmyz, medıator ekensiz, qyzmetińiz qutty bolsyn, endi bizdi medıasııalap jiberseńiz, eńbegińizdi jemeımiz», – degen syńaıly áńgime­lerdiń kýágeri bolatynymyz sózsiz. Aıta ketý kerek, bul jaǵdaı depýtattardyń nazarynan tys qalǵan joq. Parlamenttiń qos palatasynda bir top depýtat: K.Saǵadıev, I.Elekeev, A.Smaıyl, B.Tileýhan, J.Súleımenov, senator О́.Baıgeldı jáne taǵy basqalar «mámilelestirý» qazaqta ejelden bar sóz ekenin, sondyqtan halqy­myzben bite qaınasqan uǵymdar tól tilimizde atalýy kerek ekenin aıtyp, «medıasııa» sóziniń «mámilelestirý» sózine ózgertilýin talap etti. Zań jobasyn daıyndaýshylar depýtattardyń bul oryn­dy pikirlerine qulaq aspady. Endi osy zań jobasyn daıyndaǵan jumys tobynyń pikirin tyńdap kóreıik. Jalpy, zań jo­ba­syn daıyndaǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Jo­ǵarǵy Soty ekenin atap kórsetýimiz kerek. So­nymen, ju­mys to­by­nyń je­tek­­shisi depýtat Svet­lana Bychk­ova ha­nymnyń jáne ony qoldaǵan basqa­lar­dyń «mámile, mámi­leger» sózderin qol­danýǵa qarsy aıtqan basty ýájderi: – birinshiden, «me­­dıasııanyń» latyn só­zi ekeni, ha­lyq­ara­lyq zańnamalarda onyń aýdar­ma­syz sol kúıinde beriletini, al usynylyp otyrǵan «mámile» degen onyń qazaqsha balamasy múlde basqa aspektide (basqa zań­dar­dyń baptarynda dep túsinýge bolady) qoldanylatyny; – ekinshiden, eger bul termındi aýdarsa, buryn qabyldanyp ketken birqatar zańnamalar boıynsha túsinispeýshilik týyndaıtyndyǵy (menińshe, bar másele kezinde aýdarmada ketken qatelikti túzeýge baılanysty); – úshinshiden, jáne bul «medıasııany» jaq­taýshylardyń eń basty kóziri – Elbasynyń Jarlyǵynda bul termınniń memlekettik tilge aýdarylmaǵandyǵy. Al endi zań jobasyn daıyndaýshylardyń keltirgen osy ýájderi qanshalyqty durys, senimdi, naq­tyly zańmen negizdelgen? Osy turǵydan qara­ǵanda, joǵaryda keltirilgen ýájderdiń olqy tustary da, senimsiz jerleri de jetkilikti. Sol týraly óz pikirimdi aıtyp kóreıin. Birinshiden, «medıasııanyń» latyn sózi ekeni, halyqaralyq zańnamalarda onyń aýdarmasyz sol kúıinde beriletini. Shynynda da kóptegen latyn sóz­deri halqaralyq qujattarda aýdarmasyz qol­danylatyny belgili, biraq odan ol termınderdi eshbir el eshqashanda óz tiline aýdarmasyn degen túsinik týmasa kerek. Máselen, aýdarylmaı qoldanyl­syn degen termınder tizimi bekitilgen halyqaralyq shartty men ózim kórgen de, estigen de emespin. Al endi ondaı shart bolǵannyń ózinde, ol sharttyń talaptaryna qosylý, qosylmaý ár eldiń óz erki. Qosylǵan jaǵdaıda, ondaı shart sol eldiń parlamentinde ratıfıkasııalanyp, bekitilý kerek ekenin aıtyp, túsindirip jatýdyń bul jerde qajeti joq qoı dep oılaımyn. Biletinim, dál búgin bizdiń Parlamentte ondaı shart bekitilgen joq. Mysaly, «terrorızm», «korrýpsııa», «aero­port», t.s.s. izdeı berseń kóp termınder halyqara­lyq qujattarda aýdarmasyz qoldanylady. Alaıda, bul termınder qazirgi kezde bizdiń zańdarymyzda «lańkestik», «jemqorlyq» «áýejaı» bolyp tól tilimizge aýdarylyp, qoldanylyp júr, odan eshqandaı qolaısyzdyq týyndap jatqan joq. Jáne bul pikirdiń durystyǵyna kórshi Reseı memleketiniń ja­qyn­da qabyldaǵan osy bitimgerlik týraly zańynyń ataýy dálel. Ol bylaısha atalady: Federalnyı zakon «Ob alternatıvnoı prosedýre ýregýlırovanııa sporov s ýchastıem posrednıka (prosedýra medıasıı). Kórip otyrsyzdar, reseılikter «posrednık» sózin «medıasııaǵa» aýdarmaǵan. Al endi, Reseıdegiler muny halyqaralyq qaǵıdalardy bilmegennen istep otyr deýge esh negiz joq ekeni túsinikti shyǵar. Demek, bizge de ata-babalarymyzdan jetken kóneniń kózindeı «mámileger» sózin sózdik qorymyzdan óshirýdiń esh qısyny joq! Zań jobasyn ázirleýshilerdiń kelesi ýáji – «má­mile» sóziniń múlde basqa aspektide (basqa zańdardyń baptarynda dep túsinýge bolady) qolda­nylatyny jáne eger bul termındi aýdarsa, buryn qabyldanyp ketken birqatar zańnamalar boıynsha túsinis­peý­shilik týyn­daıtyndyǵy. Joǵaryda aıtyp kettim, zań jobasyn da­ıyndaǵan jumys to­bynyń «medıasııa» termınin «má­mile­ge» aýys­­tyrýǵa qar­sy­ly­ǵy­nyń basty sebebi osy jerde jat­qan sekildi. Barshaǵa belgili, bizde barlyq zań­dar­dyń jobasy negizinen orys tilinde daıar­lanyp, sodan keıin memlekettik tilge aýdarylady. Son­dyqtan qazirgi qolda­nysta júrgen keıbir zańdardy memlekettik tilge aý­dar­ǵanda kóptegen qatelikter ketkeni eshkimge qupııa emes. Sondaı qatelik Azamattyq kodeksti aýdarǵan kezde ketken. Naqtylap aıtsam, osy kodekstiń 7-ba­bynyń 1) tarmaqshasyn orysshadan qazaqshaǵa aýdar­ǵanda «sdelka» sózi «kelisim» degen balamasy bola tura «mámile» dep aýdarylǵan. Al endi zańdar­dyń ırrarhııalyq satysynda kodekstiń dárejesi joǵary bolǵandyqtan, basqa zańdardy qabyldaǵan kezde de «sdelka» sózi «mámile» bolyp, kodekske sáıkes aýda­ryla bergen. Minekeı, «mámilge» qarsy pikir aıtý­shylardyń «bul sóz basqa aspektide qoldany­lady» dep meńzep otyrǵany kezinde aýdarmada ketken osy qatelik jáne sol qatelikti moıyndamaý. Aýdarmada ketken qatelik degendi men nege súıenip aıtyp otyrmyn? Birinshiden, kezinde Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń Til bilimi ınstıtýty­nyń, fılologııa ǵylymdarynyń doktorlary, Qazaq KSR Ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi Ǵ.Ǵ.Musabaev pen Qazaq KSR Ǵylym akademııa­sy­nyń akademıgi N.T.Saýranbaevtyń redaksııalaýymen 1981 jyly shyǵarylǵan «Oryssha-qazaqsha sózdik­te» «sdelka» sózi «kelisim, ymyralasý», «vygodnaıa sdelka» «paıdaly kelisim», «zaklıýchıt sdelký» «kelisim jasaý», dep aýdarylǵan. Shynynda da, biz eshqashan da «vygodnaıa sdelka» degendi «paıdaly mámile» dep aıtpaımyz», «paı­da­ly kelisim» deımiz. Osy oraıda, Májilis depý­taty Jarasbaı Súleımenovtiń: «Osydan on, jıyrma jyl buryn keıbir sózderdiń balamalaryn taba almaǵan ýaqyt bolǵan shyǵar. Biraq, solaı eken dep osy jolmen júre berý tildiń baǵyn ashpaıdy. Sondyqtan, biz osy qatelikti birte-birte túzep, zań­dar­dyń sapasyn jaqsartýymyz kerek», – degen sózi durys aı­tylǵan sóz. Endi daý týǵyzyp otyrǵan «medıasııa» sóziniń ma­ǵynasyna keletin bolsaq, ol – latynnyń «mediare» sózi, orysshalaǵanda «posrednıchestvo» uǵymyn bildiredi. Al qazaqsha maǵynasy «deldal­dyq, tatýlas­tyrýshylyq, bitistirýshilik, mámile­ger­lik, araaǵaıyn­dyq» degenge sáıkes keledi. О́kinishtisi, depýtattar­dyń oryndy eskertýlerin osy zań jobasyn daıyn­dap, zań shyǵarý organynda baıandaǵan ókiletti organ ókilderi de túsinbestik tanytty. Qoryta kelgende aıtarym, asyqpaı, sabyr saqtap, máseleniń baıybyna baryp sheshim qabyldaý kerek edi. Asyǵystyq tanytyldy. Osyndaıda qa­zaqtyń «Asyǵysta týǵan balanyń atyn Abyr-Sabyr qoıady» degen sózi eriksiz eske túsedi. Ázil-qaljyń retinde aıta salǵan qazekemniń osy bir sóziniń astarynda atan túıege júk bolarlyqtaı salmaqty maǵyna jatqandaı. Olaı deýime joǵaryda aıtylǵan «Medıasııa týraly» zań jobasy aıqyn dálel. Ǵanııat NASYROV, zań ǵylymdarynyń kandıdaty.