Taıaýda oblys ortalyǵynda mektep dırektorlarynyń shuǵyl qatystyrylýymen jabyq esik jaǵdaıynda jıyn ótti. Oǵan kúshtik qurylymdar men bilim salasynyń ókilderi ǵana shaqyryldy. Olardyń aıaqasty jınalýyna Reseıdiń Barnaýl qalasynan soǵylǵan telefon shyldyry sebep bolǵan. Kórshi elden habarlasqan áıel petropavldyq oqýshynyń ózine ózi qol salýǵa oqtalyp júrgenin, jedel aldyn almasa, ólimge aparatyn oıynnyń qurbanyna aınalatynyn jetkizgen. Sodan keıin ǵana tıisti oryndar qaýyrt qımylǵa kóship, abyroı bolǵanda, jasóspirim ajaldan aman qalǵan. Ony qutqaryp qalýǵa dárigerler de jumyldyrylyp, psıhonevrologııalyq dıspanserge jatqyzylǵan. Barnaýldyq turǵyn der kezinde eskertpegende, bul oqıǵanyń sońy nege soqtyratynyn kózge elestetýdiń ózi qıyn. 16 jastaǵy jasóspirim qyzdy sýısıdke aparar joldan der kezinde arashalap qalǵan beıtanys jannyń áleýmettik jelidegi paraqshaǵa qalaı tap bolǵany áli kúnge deıin qupııa.
Búginde jastardy ınternet arqyly ómir súrýden túńildirip, óz-ózine qol salýǵa májbúrlep júrgen neshe túrli soıqan «oıyndardyń» jaýynnan keıingi sańyraýqulaqsha qaptap bara jatqany jasyryn emes. Reseıde «V kontakte» áleýmettik jelisindegi atyshýly ólimge shaqyrý toptaryna qatysty kúdiktilerdiń ustalǵany málim. Solardyń biri, «Sınıı kıt» oıynyn oılap tapqan Fılıpp Býdeıkın kámeletke tolmaǵan balalardy ashyq túrde óz-ózine qol jumsaýǵa kóndirip otyrǵan. Túbi sýısıdke ákeletin qaýipti oıyndardyń elimizde de etek ala bastaǵany jóninde dabyl qaǵýshylar negizinen 9-13 jas aralyǵyndaǵy jetkinshikterdiń, psıhologııalyq turǵydan álsiz balalardyń kóbirek beıim ekenin aıtady.
Jasyratyny joq, biz áli kúnge deıin myna bir jaman ádetten aryla almaı kelemiz. Bolǵan oqıǵany boıamasyz, sol qalpynda kórsetýdiń ornyna sylap-sıpap, jasyrýǵa áýespiz. «Bári jaqsy» degen keıip tanytamyz. Osyndaı nemquraıdylyq saldarynan jastarymyzdy týra jolǵa salýdyń ornyna jaryq kúnde adastyryp júrmiz. Ana jyldary Esil aýdanyna qarasty kásiptik-tehnıkalyq kolledjde sýısıdke qatysty birneshe oqys oqıǵa oryn aldy. Sol-aq eken, tekserýshiler jan-jaqtan qaraqurtsha qaptap, basshylyq pen psıhologtardy múıizdedi. Birjaqty kinálaý, qaralaý basa aıtylyp, sonymen bári tynyshtaldy. Soǵan qaraǵanda, qordalanǵan problemalardyń saldarymen ǵana kúresip júrgen tárizdimiz. Sebepterin ashyq aıtýdyń, talqylaýdyń, aldyn alýdyń, boldyrmaýdyń keshendi jumystaryn júrgizýdiń ornyna naýqanshyldyqpen shektelip júrgendeı áser qaldyrady.
Byltyr Qyzyljar óńirinde jastardy sýısıdke májbúrleıtin 41 saıt jabylyp, 5 saıttyń jumys isteýine tosqaýyl qoıylǵan. Jón-aq. Desek te, mundaı áleýmettik kontentterdi anyqtaýdaǵy sylbyrlyqtyń bir ushy mekteptermen, oqýshylarmen tyǵyz qarym-qatynas jasaýdyń, naqty jaǵdaıdy saraptap-taldap otyrýdyń ornyna qaǵazbastylyqqa, sıfrlarǵa kóbirek ıek artatynymyzda jatyr. Kúshteý-zorlaý arqyly tyıym sala almasymyz anyq. Parlament depýtattarynyń 16 jasqa tolmaǵan balalardyń áleýmettik jelige kirýine zań arqyly tyıym salý týraly usynysyna baılanysty naqty baılam jasaıtyn mezgil jetkenin ǵalamtor jelilerindegi nebir sumdyq oqıǵalar ańdatqandaı. Osyndaı sheshýshi qadamdar qajet-aq. Mundaı tájirıbe órkenıetti elderde bar. Ekinshiden, sýısıdke qatysty máselemen tikeleı qaı quzyrly oryn aınalysatynyn tap basyp aıtý qıyn. Bir-birine silteı salý tyǵyryqtan shyǵýdyń joly emes.
Taǵy bir mysal. Jaqynda jergilikti muǵalimderdiń biri 13-14 jastaǵy birneshe oqýshynyń qolyndaǵy kúretamyrynyń jaraqattanǵanyn baıqap qalyp, dabyl qaqty. Prokýratýra, oblystyq, qalalyq bilim salasynyń qyzmetkerleriniń, ata-analardyń qatysýymen ótken jıynda olardyń qaýipti oıyndarǵa tartylǵany málim boldy. Psıhologtyń jeke qyraǵylyǵy arqasynda oń-solyn tanyp úlgermegen jasóspirimder kezekti ólim tuzaǵynan aman qaldy. Eger ańdamasa qaıter edi degen sýyq oı sýmańdap qoıa beredi osyndaıda.
Búginde Qazaqstanda ólimge jeteleıtin oıyndardyń aǵashqy qurbandary belgili bolyp otyr. Qanshama jetkinshek ómirmen qoshtasýǵa bel býyp otyrǵanyn oılaýdyń ózi qorqynyshty...
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy