Danııar Aqyshev: Beriktik qoryn qurýdamyz

2017 jyly Qazaqstan Ulttyq Banki erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵamy, bazalyq mólsherlemeniń ekonomıkanyń naqty sektoryna yqpalyn kúsheıtý saıasatyn jalǵastyrady, sondaı-aq, ınflıasııalyq targetteý qaǵıdattaryn saqtaıdy. Bul týraly «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Bankiniń Tóraǵasy Danııar AQYShEV aıtyp berdi. – Danııar Talǵatuly, aǵym­daǵy jylǵa arnalǵan jos­parlaryńyz týraly aıtpas buryn 2016 jyldyń Qazaqstan ekonomıkasy úshin qandaı jyl bolǵanyn aıtyp berseńiz jáne Ulttyq Bank qandaı syn-qa­ter­lerge ushyrady? – О́tken jyl aýyr boldy. Ol qarjy naryǵyndaǵy jo­ǵary týrbýlenttikten keıingi alǵashqy jyl boldy. Sondyqtan da, Ulttyq Banktiń aldynda qysqa kezeńde sheshilýge tıisti birqatar kúrdeli mindetter turdy. Birinshiden, ınflıasııa­ny tó­mendetý. Bizdiń piki­ri­miz­she, tómen ınflıasııa – ma­ńyzdy makroekonomıkalyq kór­setkish degen teorııaǵa mán berý ǵana emes. Shyn máninde, bul – azamattardyń áleýmettik turǵydan ózin-ózi sezinýiniń bas ındıkatory, ol Ulttyq Banktiń tıimdi qyzmetiniń jáne onyń aqsha-kredıt saıasatynyń negizinde jatyr. 2015 jylǵy tamyzdan bastap 2016 jylǵy qańtar aralyǵynda aıyrbastaý baǵamynyń eki ret ózgergenine qaramastan, ınflıasııa 2015 jyldyń qorytyndysy boıynsha 13,6%-dy qurady. Ulttyq Bank sol kezdiń ózinde ınflıa­sııanyń eń joǵary sheginen áli ótpegenin belgilegen bolatyn. Oǵan jyldyq ınflıasııa 17,7%-dy quraǵan 2016 jylǵy shildede jetti. Ulttyq Banktiń mundaı jaǵdaıdy boljaǵany kópshiliktiń esinde. Sonymen birge ınflıasııanyń 6-8%-dyq nysanaly dálizge 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha nemese odan keıinirek qaıta oralatynyna basa nazar aýdardy. Buǵan kópshilik sengen joq. 2016 jyldyń ortasynda osy boljam týraly aıtylǵan kezde sarapshylar qoǵamdastyǵynyń jáne BAQ-tyń keıbir ókilderiniń buǵan senimsizdikpen qaraǵany esimde. 2016 jyldyń qorytyndysy boıynsha ınflıasııa 8,5%-dy qurady, al 2017 jylǵy qańtar­daǵy qorytyndy boıynsha ol 7,9%-ǵa deıin tómendedi. In­f­­lıasııa belgilengen dálizge qaı­ta oraldy. Taǵy bir mańyz­dy nárse – ınflıasııalyq kútý­lerdi turaqtandyrý. Maman­dandyrylǵan kompanııalar júr­gizetin pikirterimder baǵa­nyń joǵary ósetinin kúte­tinder úlesiniń aıtarlyqtaı tó­men­degenin kórsetip otyr. Aıyr­bastaý baǵamynyń ózgerýin ishki ba­ǵalarǵa aýystyrý áseri eńse­rildi. Endi biz aqsha-kredıt saıa­satynyń standartty quralda­rynyń sheńberinde odan ári jumys isteýimiz kerek. Valıýta naryǵyn turaqtan­dyrý qajettiligi 2016 jyly basqa bir mańyzdy mindet boldy. 2016 jyldyń basynan beri Ulttyq Bank óziniń aıyrbastaý baǵamyna yqpalyn josparly túrde qysqartty. Munaı baǵasy bir barrel úshin 27 dollar bolyp, aıyrbastaý baǵamy bir dollar úshin 383 teńgege jetken, ásirese 2016 jyldyń basynda joǵary bolǵan aýytqý terbelisi barshanyń esinde. Baǵamnyń 400 teńgege nemese tipti 500 teńgege jetýi múmkin degen baǵalaýlar boldy. Eger munaı baǵasy óziniń quldyraýyn jalǵastyra berse, teńge baǵamy da odan ári qunsyzdanýy múmkin edi. Biraq irgeli faktorlar men suranys pen usynys ólshemderi teńgeniń dollarǵa qatysty baǵamynyń tym sharyqtap, sol ekpinmen negizdelgen deńgeıden asyp ketkenin kórsetti. Tipti, osyndaı sátterdiń ózinde biz aralaspaýǵa tyrystyq. Baǵam óziniń teńgerimin ózdiginshe tabýǵa tıis. Bir dollar úshin 383 teńgege jetip, aıyrbastaý baǵamy syrtqy jáne ishki faktorlardyń áserinen jyldam nyǵaıdy. Erkin ózgermeli baǵamǵa ótý ásirese qoǵam belgilengen aıyr­bastaý baǵamy jaǵdaıynda ómir súrýge úırengen kezde aýyr júretin prosess. Biz ótken jyl­dar­dyń praktıkasynan sanaly túrde bas tarttyq. Buryn aıyrbastaý baǵamy ózgermegen kezde ekonomıkada birtindep teń­g­erimsizdikter paıda bolatyn. Olar syrtqy saýdadaǵy aýyt­qýshylyqtardan jáne báse­kege qabilettiliktiń nasharlaýynan bilinetin. Bir kezde baǵam shynaıy jaǵdaıdy kórsetýin qoıyp, Ulttyq Bank­tiń jasandy baǵdarlaryna ǵana sáıkes keldi. Aıyrbastaý baǵamynyń tólem balansynyń irgeli faktorlaryna naqty sáı­kes kelmeýine qaramastan, ózimiz úırengen ólshemderge qol­­daý kórsetýge altyn-valıýta rezerv­teri jum­saldy. Rezerv­terdiń shekteýli jáne ekono­mıka­nyń ashyq bolýy jaǵdaıyn­da mundaı prak­tıka sátti bolǵan joq. Son­dyqtan da jaǵdaılardyń áse­rimen, belgilenimge jáne baı­qalyp otyrǵan turaqtylyqqa qaramastan, halyqty da, ekonomıkany da kúızeliske ıtere otyryp, baǵamdy kúrt ózgertýge týra keldi. Erkin ózgermeli jaǵdaıda baǵam kún saıyn ózgerýi múmkin. Biraq bul rette ol syrtqy naryqtardaǵy ózgeristerdiń sońyna ilesedi, árbir ýaqyt kezinde Ulttyq Banktiń ara­lasýyn­syz qandaı da bir ir­geli faktorlardyń yqpalyn kórsetedi. Qoǵamnyń buǵan úıre­nisýi úshin ýaqyt qajet ekendigi anyq. 2016 jyldyń ekinshi jartysynda valıýta naryǵynyń turaqtanýy baıqaldy. Árıne, bazalyq mólsherleme kóp áser etedi, onyń áseri aqsha naryǵynyń jandanýy, teńge quraldary tartymdylyǵynyń ósýi jáne kiristilik qısyǵynyń qalpyna kelýi arqyly iske asyryldy. Aqsha naryǵyn retteý tikeleı óktemdik arqyly emes, valıýta naryǵyna janama yqpal etýge múmkindik berdi. 2016 jylǵy qyrkúıekten bastap Ulttyq Bank valıýta naryǵyna qatyspaıdy jáne baǵam erkin túrde qalyptasýda. Úshinshi – bazalyq mólsher­lemeniń aqsha naryǵyna naqty áser etýi. Aqsha naryǵyndaǵy barlyq mólsherlemeler Ulttyq Banktiń bazalyq mólsherlemesine táýeldi. Ulttyq Bank tarapynan ótimdilikti berý nemese alý qarjy naryǵyna qatysýshy úmittene alatyn kez kelgen kólemde avtomatty túrde júredi. Bul Ulttyq Banktiń qatysýymen naryqta teńge resýrstary baǵasynyń qalyptasatynyn bildiredi, ol keıinnen ekonomıkanyń naqty sektory úshin kredıttik resýrstardyń qunyna aınalady. – Ulttyq Banktiń 2017 jyl­ǵa arnalǵan basym­dyq­tary qandaı? – 2016 jylǵy jeltoqsanda «Aqsha-kredıt saıasatynyń 2017 jylǵa arnalǵan negizgi baǵyt­tary» jarııalandy, onda bizdiń jumystyń negizgi basym­dyqtary qamtylǵan. Birinshisi – erkin ózgermeli aıyr­bastaý baǵamy rejimin saqtaý. Ekinshisi – ınflıasııalyq targetteý qaǵıdattaryna súıený já­ne ınflıasııany 6-8% dálizde saqtaý. Úshinshisi – kredıttik arna arqyly bazalyq mólsherlemeniń ekonomıkanyń naqty sektoryna áser etýin arttyrý. Ulttyq Bank aqsha naryǵyndaǵy operasııalardy jalǵastyrady. Biz Qarjy mınıstrliginiń orta merzimdi bolashaqta kiristilik qısyǵyn qalyptastyrý boıynsha jumysynyń jandanatynyna senemiz. Syrtqy naryqtardaǵy qolaıly ahýal jaǵdaıynda mindetterdiń basym bóligi oryndalady. Barlyq baǵyt boıynsha ashyqtyq jáne túsindirme ju­mysy jónindegi aqparattyq naýqan, jarııalanatyn aqparat pen statıstıkanyń tizbesin bárin qamtı otyryp keńeıtý jalǵasady. Aýdıtorııasyna baılanysty, qalyń jurtshylyq úshin jáne sol sııaqty sarapshylar, ınvestısııalyq bankter, taldaýshylar jáne basqalar úshin aqparat berýdiń túrli nysandary ázirlenedi. – Qazaqstannyń ekonomıkasyna 2017 jyly álemdik shıkizat naryqtaryndaǵy jaǵdaı aıtarlyqtaı áser etedi. Osy turǵydan alǵanda sizdiń boljamyńyz qandaı? – Ulttyq Banktiń saq jáne konservatıvti bolǵany durys. 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan bıýdjetti qalyptastyrý ke­zinde Úkimettiń boljamdary Qazaqstan ekonomıkasynda aıtar­lyqtaı beriktik qorynyń bar ekenin kórsetip otyr. 2017 jyly aıtarlyqtaı syrtqy kúızelister bolmaýǵa tıis dep sanaımyn. Eger munaıdyń baǵasy bir barrel úshin 40 – 60 dollar aralyǵynda bolsa, onda jaǵdaı qalypty bolady. – Tólem balansy týraly aıtsaq. 2016 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha aǵymdaǵy shot tap­shylyǵy ósti. Onyń negizgi sebebi nede? – Shynynda, aldyn-ala derekter boıynsha, 2016 jyly aǵymdaǵy shot tapshylyǵy 2015 jylǵa qaraǵanda mynadaı sebepter boıynsha joǵary boldy. Birinshiden, 2014-2015 jyldary teńge aıtarlyqtaı qaıta baǵalanǵan kezde, basqa eldermen saýda aǵyndarynyń teńgerimsizdigi tusynda týyndaıtyn jaǵymsyz prosester men saldarlardyń áseri bolady. Ekinshiden, 2016 jyly munaıdyń ortasha baǵasy, jyldyń sońyndaǵy ahýaldyń aıtarlyqtaı jaqsarǵanyna qaramastan, 2015 jylǵa qaraǵanda tómen boldy. Úshinshiden, kirister balansyndaǵy tapshylyq aıtarlyqtaı ulǵaıdy. 2016 jyly sheteldik ınvestorlarǵa kirister tóleý kúrt ósip, 11 mıllıard dollardy qurady. Bul statıstıkalyq turǵydan alǵanda, aǵymdaǵy shottyń nasharlaýyna alyp keldi. Alaıda, sheteldik ınvestorlarǵa tólenetin kiris­terdiń 60%-dan astamy elde qaldy jáne Qazaqstandaǵy, birinshi kezekte munaı-gaz sala­syndaǵy óz kásiporyndaryn qarjylandyrýǵa baǵyttaldy. Munaıdyń baǵasy ósken kezde ınvestorlardyń munaı-gaz salasyndaǵy jobalarǵa qyzy­ǵýshylyǵy kúrt ósedi. Mundaı jaǵdaı 2007 jyly, munaı-gaz salasyna ınvestısııalaý kúrt ulǵaıǵan kezde baıqaldy. Aǵymdaǵy shot tapshy­lyǵynyń ulǵaıýyna qaramastan qarjy shoty boıynsha kapı­taldyń ákelinýi birinshi kezekte tikeleı ınvestısııalardyń aǵyny esebinen barlyq syrtqy ekonomıkalyq operasııalar boıynsha qolaıly teńgerimdi qamtamasyz etti. Sondyqtan, 2016 jyly altyn-valıýta rezervteri, svoptar nemese bankterdiń korrespondenttik shottary esebinen emes, Ulttyq Banktiń valıýtalyq qorlarynyń ulǵaıýy esebinen naqty ulǵaıdy. Bul rette kapıtaldyń esepke alynbaı elden «qashýynyń» kórsetkishi retinde túsindiriletin «Qateler men qalyp qoıýlar» baby 2015 jylǵy 5,4 mıllıardtan jáne 2014 jylǵy 9 mıllıardtan 2016 jyly 1,7 mıllıardqa deıin qysqardy. – Kapıtaldandyrý kór­setkishterine qoıylatyn ta­lap­­tardyń osy jyly óskenin eskersek, bank sektorynyń aǵym­daǵy ekonomıkalyq jaǵ­daı­daǵy jaı-kúıi qandaı? – 2017 jylǵy 1 qańtardaǵy eseptilikke sáıkes birde-bir bank kapıtaldyń jetkiliktiligi jónindegi prýdensııalyq nor­matıvterdi buzǵan joq. Bank­terdiń kópshiligi qosymsha rezervterdi qalyptastyrýǵa da­ıy­n boldy jáne qalyp­tastyrdy. Basqa mańyzdy másele jekelegen bankterdiń bıznes-model­deriniń jumys isteý qabi­let­tiligi bolyp tabylady. Turaqty kiristi jınaqtaý jáne qarjy ınstıtýtynyń ornyq­tylyǵyn qamtamasyz etý múmkindigi óte mańyzdy. Daǵdarysty qubylystar, tuty­nýshylyq suranystyń qys­qarýy, qorlandyrý qunynyń ulǵaıýy, ekonomıkanyń naqty sektoryndaǵy sapaly jobalar úlesiniń tómendeýi qarjy sektory rentabeldiliginiń tómendeýine sebepshi bolady. Naryqqa qatysýshylardyń jaqyn aradaǵy jyldardaǵy, kapıtal salý talap etiletin kezdegi óz múmkindikterin naqty baǵalaýy da mańyzdy. Bankter negizinen kapıtaldy óz paıdasyn kapıtaldandyrý esebinen tolyqtyrýǵa ádettengen. Bul joǵary rentabeldilik jaǵ­daıynda múmkin bolady. Qazir ahýal ózgerdi. Bankterdi odan ári kapıtaldandyrý birinshi kezekte, aksıonerlerdiń qara­jaty esebinen júrgizilýge tıis. Qosymsha provızııalar­dy qalyptastyrýdy talap etetin problemalyq aktıv­ter jáne retteýshiniń kapıtaldan­dyrýdy arttyrý týraly talaptary banktik bızneske eki jaqtan áser etedi. Shyǵyndardy ońtaılandyrý, konservatıvtik saıasatty júrgizý, ne qarjy nary­ǵynyń neǵurlym ómirsheń bıznes strategııasy bar basqa qaty­sýshylarynyń shoǵyrlandyrý prosesterin bastaý qajet. – Bankterdi stress-testileý naryqtaǵy naqty ahýaldy baǵalaýǵa kómektesýge tıis. Ony bıyl ótkizý jospary kúshin­de qaldy ma? – Iá, mundaı jospar bar. О́tkizý ádisnamasy jáne stress-testileýdiń nátıjeleri qalaı paıdalanylatyny talqylanýda. Bankterdiń yqtımal shoǵyrlaný prosesterin eskere otyryp, ony ótkizýdiń ońtaıly kezeńin aıqyndaý qajet. 2017 jyldyń sońyna qaraı árbir iri banktiń stress-testileýden ótkeni qup­tarlyq. – Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń halyq­qa Joldaýynda Ulttyq Bankke banktik qadaǵalaý máse­leleri boıynsha qosymsha ókilet­tikter berý qajettiligi týraly málimdedi. Is júzinde bul qalaı bolady? – Shyn máninde, zańnamaǵa táýekelge baǵdarlanǵan qadaǵa­laýdy engizý boıynsha túzetýlerdi daıyndaý jumysy bastaldy. Bul tetik damyǵan elderde iske asyrylǵan. Retteýshi bankti prýdensııalyq normatıvterdi saqtaýy turǵysynan ǵana emes, banktiń táýekel-beıini boıynsha da baǵalaýǵa tıis. Banktiń táýekelge tábeti, baılanysty tulǵalardy jáne jeńildik talaptarmen kredıtteý belsendiligi, banktiń bıznes-modeli onyń bolashaq ornyqtylyǵyn qam­ta­masyz etý turǵysynan qan­shalyqty qolaıly ekeni baǵa­lanady. Keıbir bankter formaldy turǵydan prýdensııalyq normatıvterdi aǵymdyq burma­laýǵa aparmaıtyn joǵary táýekeldi operasııalar júr­gizedi. Alaıda, osyndaı ope­ra­sııalardyń shoǵyr­lanýy já­ne osyndaı saıasat júr­gizýdi jalǵastyrý bolashaqta qar­jylyq jaǵdaıynyń nasharla- ý­yna aparady. Bul jaǵdaıda Ult­tyq Banktiń osyndaı operasııa­lardy shekteý boıynsha naqty yqpal etý quraldary joq. Tıisti quraldar qajet. – Memleket basshysynyń taǵy bir tapsyrmasy Ult­tyq Banktiń mandatyn keńeı­týge qatysty boldy, oǵan Úkimet­pen birlese otyryp, eko­­no­mıkalyq ósý kórset­kish­teri úshin jaýap­kershilik júkteldi. Bul baǵanyń ósýin baqylaý jónin­degi mindetke qaıshy kelmeı me? – Negizgi mindet Ulttyq Banktiń negizgi maqsattary men ekonomıkalyq ósýdi qoldaý arasyndaǵy ońtaıly teńgerimdi aıqyndaý bolyp tabylady. Basqa elderdiń tájirıbesi osyndaı teńgerimniń maqsattardyń naqty satylylyǵy men bir-birine baǵynystylyǵy bolǵan kezde ǵana múmkin ekenin kórsetedi. Eń aldymen, Prezıdenttiń Joldaýynda ınflıasııalyq targetteý qaǵıdattaryn saqtaý qajettiligi belgilengen, bul Ulttyq Banktiń negizgi maqsaty retinde baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdi qarastyrady. О́z kezeginde, Ulttyq Bank, eger bul onyń negizgi maqsatyn oryndaýǵa qaıshy kelmese, ekonomıkalyq ósýdi yntalandyrýǵa qatysa alady jáne aldaǵy ýaqytta da qatysatyn bolady. – BJZQ-ǵa qatysty soń­ǵy oqıǵalar onyń ishki bas­qarý prosesterindegi bir­qatar problemalardyń bar ekenin kórsetti. О́kili Qor­dyń Dırektorlar keńesin basqa­ratyn Ulttyq Bank olardy qalaı sheshpek? – BJZQ jańa basshylyǵynyń málimdemesine qaraǵanda, bas­qarýda belgili bir ózgerister bolady. Bul josparlardyń is júzinde júzege asyrylýyn baǵalaý ýaqytty talap etedi. BJZQ jumysyndaǵy kemshi­likterdi joıamyz, ishki baqylaý jáne aqshany paıdalaný júıesin barynsha kúsheıtemiz. Biraq eń mańyzdy problemalardy sheshý qajet. Qazirgi kezde azamattardyń jınaqtaýshy zeınetaqy júıesine syn kózimen qaraýy nelikten basym bola bastady? Investısııalaý modelderin, sondaı-aq, zeınetaqy aktıv­terin basqarý ınstıtýttaryn tańdaýda básekelestik qaǵı­dat­taryn qalpyna keltirý qajet. Qazirgi kezde salymshylar­da tańdaý múmkindigi joq. Zeınet­aqy jınaqtaryn aýdarý BJZQ-da júzege asyrylady, zeınetaqy aqshasyn basqarý úshin uıymdy tańdaý múmkindigi joq, ınvestısııalyq strategııany tańdaýǵa múmkindik joq. Memleket salymshylar úshin barlyǵyn sheshedi jáne tıisin­she barlyq táýekelderdi ózi kóteredi. Sol úshin de biz Memleket basshysynyń zeınet­aqy aktıvterin basqarý fýnksııalaryn jeke jáne sheteldik kompanııalarǵa berý jónindegi tapsyrmasyn iske asyrý boıynsha belsendi jumys júrgizýdemiz. Ulttyq Bank árdaıym zeınetaqy aktıvteri naryǵyndaǵy báse­kelestikti jáne salymshyǵa tıisti tańdaý quqyǵyn berýdi qoldaıdy. Biz osy baǵytta jumys isteıtin bolamyz. Suhbatty daıyndaǵan Dınara BITIKOVA,  «Egemen Qazaqstan»