Toıdyń sáni – asaba, alaıda...

Jyl-on eki aı boıy jaratqan ıemizden «Jıǵan-tergenim toıǵa buıyrsyn» dep tileıtin qazaqpyz ǵoı, endeshe, dál qazirgideı qystyń kózi qyraýda da asabalyq óner týraly sóz qozǵaǵannyń esh sókettigi bola qoımas.

Ázildeımin dep, uıatqa qaldyrady

...Álqıssa, atam qazaq álimsaqtan sóz óne­rine erekshe mán bergen. Tarıhtyń tereńine zer salsaq, oǵan mysal jetkilikti, árıne. Babalarymyzdyń búkil óner ataýlynyń aldyna «О́ner aldy – qyzyl til» dep sóz ónerin qoıǵany da jetkilikti shy­ǵar. Áıtpese, qantógiske ulasqaly tur­ǵan talaı daý-damaıdy oramdy oı, utym­dy sóz arqyly beıbit jolmen sheshken bu­­ryn­ǵylardan «El bas­taý qıyn emes, qo­nam degen jerden kól tabylar, qol bas­taý qıyn emes, shabam degen erge jaý ta­byl­ar, bárinen buryn alqa toptyń, alaman jurttyń aldynda sóz bastaý qıyn, Taý­yp aıtsań, bereke, tappaı aıtsań, kelek­e bo­la­syń» degen ǵıbrat qalar ma edi?! Qazir kim kóp, Qudaı saqtasyn, asaba kóp. Taıaq laqtyrsań, asabaǵa tıedi, áı­teýir. Biraq san bar, sapa joq. Búgingi asabalardyń basym kópshiligi toı bas­tal­ǵ­annan toı tarqar sát taıanǵansha aýzy-aýzyma juqpaı sóıleı bersem boldy, me­nen ótken myqty joq dep oılaıtyny ká­mil. Al bizdiń dáýirimizge deıingi ejelgi Rımniń aýzymen qus tistegen shesheni, mem­leket hám qoǵam qaıratkeri Mark Týlıı Sıseronnan joly kishi, jasy kishi bir zamandasy birde «Ýshyqqan talaı daý­dy odan ári órshitpeı, siz sóz arqyly beı­bit jolmen rettedińiz. Sizdińshe, she­shen­dik degenimiz ne?» dep surasa kerek. Sóı­tip, álgi beıbaq sheshendik týraly sa­la qulash jaýap kútip tursa, Sıseron «She­shen­dik degenimiz – kerek jerde, qajet kez­de úndemeý», dep qysqa-nusqa qaıyrǵan kó­rinedi... Demek, kórdińiz be, sheshendik de­ge­nimiz áste eshqandaı tatymy, dámi joq syl­dyr sózdi sýsha sapyrý emes. Ár toıdyń ózindik azdy-kópti erek­she­ligi, ıakı ishki ıirimderi bar. Toı tiz­gi­nin ustar tulǵanyń áp degennen eń bas­ty nazar aýdarýy tıis máselesi, mi­ne, osy faktor. Bul – keshegi toıdaǵy aı­t­qanyńdy aına-qatesiz búgingi toıda aıtyp, bereke tappaısyń degen sóz. Mun­daı qaradúrsindikten toı jaqsy ótip, asabanyń abyroıy artyp, reıtıngisi kó­terilmeıdi. Ári álgindeı atústilik asabany shyǵarmashylyq toqyraýǵa tirep ty­nady. Endeshe, kóp oqý, talmaı izdenis ke­rek! Jalpy, toı ótkizý – úlken jaýap­ke­r­­shi­lik. Mysaly, bir úıdiń boıjetken qyzy ja­sy 20-ǵa tolyp, uzatylyp bara ma, demek, álgi áýlet qyzynyń teńine qosylý toı­yn baqandaı 20 jyl kútti degen sóz. Al endi áke-sheshe baryn salyp, naryn sa­lyp, qajet deseńiz, tipti, janyn salyp, 25-ke kelgen ulynyń úılený toıyn ja­saý­dyń qamynda ma, endeshe, bul da ata-ana men aǵaıyn-týystyń jyldar boıy ań­s­ap kútken qýanyshy. Endi osy talaı jyl kútken toıdyń qalaı ótýi toı tizginin us­taǵan asabaǵa tikeleı baılanys­ty. Jaq­sy asaba toı ıeleriniń qolynyń qysqalyǵynan dastarqany jutańdaý jaı­ylǵan nemese basqalaı mini bar toı­dy óziniń toı júrgizý sheberligimen baı­qat­paı, álgi toıdyń kem-ketigin eletpeı ji­beredi. Kerisinshe, olaq, qaradúrsin asabalar (eger olardy asaba deýge bolsa, árı­ne) dastarqany maıysqan, ózge sharýa­sy da kelisken toıdyń óziniń berekesin qa­shyrady. Qazirgi asabalardyń deni toı bastalar-bastalmastan toı tarqaǵansha qol sha­pa­laq surap, yǵyryńdy shyǵarady. Eı, aı­nalaıyn-aý, eger seniń sóz saptaýyń, toı júrgizý máneriń toıshy qaýymǵa unap, kóptiń kóńilinen shyǵyp jatsa, olar seni qaqsatpaı-aq qol shapalaqtaıdy emes pe?! Osyǵan da kól-kósir aqyl kerek pe??? Toıdy júrgizip turyp, óziniń rýyn aı­typ, «Qane, osy rýdyń qazaqtary bolsa, qol kóterińizder!» dep býynsyz jerge py­shaq uryp, buıyra sóıleıtin asabalar da barshylyq. Keń-baıtaq dalasynyń ár qıy­rynan quıylyp, úsh júzdiń balasynyń ba­sy jıylyp toıǵa kelgen qazaqqa traı­ba­lızmdi tyqpalaýdyń ne qajeti bar??? Ne­mese «Men bir aıdyń ózinde 2-3 nesıe tó­leı­min. Osyny eskerip, asabaǵa da de­meýshi bolyp otyryńyzdar, aǵaıyn» dep buldanatyn, oryssha aıtqanda, ári nag­lyı, ári qaıyrshy asabalardy da kórip júr­miz. Alsań, nesıe alǵan sen óziń, al ony jeleý etip, halyqtyń qaltasyna tú­sý­diń ne jóni bar??? Byltyr bir aǵamyz óziniń 60 jasqa tolý mereıtoıyna qonaq retinde sha­qyr­ǵan soń bardyq. Qazaqtyń qaı toıy ýa­qytynda bastalyp edi, bul mereıtoı da mejeli ýaqytynan eki saǵattaı kesh bastaldy. Jáı bastalýynyń basty sebe­bi, asaba túste taǵy bir mereıtoıdy basqaryp, sol bitip bolmaı, keshigip kel­gen eken. О́ziniń keshigip kelgenimen qoı­maı, álgi asaba ózinshe toıdy bastap ja­typ, «...osyndaı elge syıly, basy mıly aǵamyz alpysqa toldy dep qadirli qonaq­tar sizder de keldińizder, keshigip bolsa da, qarnym qampaıyp, butym taltaıyp, men de kelip qaldym», dep saldy. Deni dur­ys, sózi durys, ıakı jón biletin kisi áýeli asaba basymen keshigip kelgeni úshin kóp­shilikten keshirim suramas pa edi?.. So­nan soń dene bitiminiń kem-ketigi onsyz da kózge uryp, kórinip tur ǵoı, «qarnym qam­paıyp, butym taltaıyp» deýdiń ne qa­jeti bar-dy?..

Utymdy sózdiń jóni bólek...

Menińshe, asaba toıǵa deıin toı ıele­ri­men júzdesip-pikirlesý barysynda toı qonaq­tarynyń negizin kimder quraıdy so­ny bilip alyp, toı ssenarııin toı qonaq­tarynyń negizgi bóligi súısinip qa­byl­daıtyndaı deńgeıde qurýy shart. Má­se­le­nkı, toı qonaqtarynyń basym kópshiligi halyqtyń qandaı bóliginen quralatyndyǵyn kúnilgeri bilý arqyly asaba atalmysh toıdyń aýdıtorııasyna folklorlyq sıpattaǵy ma, joq álde qazirgi zamanǵy ázil-qaljyń kóbirek óte me, mine, osyndaı mańyzdy máselelerdi aldyn ala boljaı alady. Árıne, toıǵa jıylǵan jurttyń kóńilinen tolyqtaı shyǵý óte qıyn, biraq toı tizginin ustaǵan kisiniń soǵan umtylýy paryz. Eń bas­tysy, asaba toptyń ishine sińip, bar-joǵy belgisiz bolyp ketetindeı emes, kerisinshe, ıntellektýaldyq turǵydan kópti jetelep otyratyndaı tulǵa bolýy tıis. Osy oraıda, qazirgi asabalarǵa tán taǵy bir ortaq kemshilik – olardyń ortaǵa tilek aıtýǵa shyqqan qonaqtardy keketip-mysqyldaýy. Máselen, keıbir asabalar qonaq tilegin aıtyp bolysymen ile-shala, «Endi siz súı deısiz ǵoı, endi siz búı deısiz ǵoı» degen saryndaǵy kekesin mysqylǵa kóshedi. Mundaı arzan manevr oǵan abyroı ápermeıdi. Kerisinshe, asaba sózden ja­ńyl­ǵandy jetelep, súringendi demep jibe­rýge ár kez peıildi bolýy shart. Fýtboldan 1966 jyly Anglııada ótken VIII (segizinshi) álem chempıonatynyń ekinshi jartylaı fınalynda Anglııa men Portýgalııa quramalary kezdesip, osy oıynnyń tek 22-mınýtynda ǵana fran­sııa­lyq tóreshi Shvınteniń ysqyryǵy qaı­yra estilgen eken. Meniń bul mysaldy al­ǵa tartyp otyrǵan sebebim, keıbir toılar asaba bastap berisimen ózi bir júıeli ar­naǵa túsip, jarasymdy jalǵasyp júre be­redi. О́z basym ıntellektýal asabalarǵa qur­metpen qaraımyn. Mundaı deńgeıdegi asabalar qysqa kúnde qyryq qubylatyn saıasattyń ózin ádemi ázil, oryndy qaljyńǵa aınaldyryp jiberedi. Osydan úsh jyl buryn Aqtóbedegi bir joldas jigittiń qyzynyń uzatylý toıyna qa­tysýdyń sáti tústi. Otaǵasy sharýasy sharyqtap turǵan kásipker, al onyń sha­ńy­raǵynyń shamshyraǵy áýeli, árıne, Alla taǵalanyń, sonan soń otaǵasynyń ar­qa­synda attóbelindeı az ǵana qazaqty ba­qan­daı bes adamǵa kóbeıtken (Qudaı kóp­sinbesin!) ardaqty ana ekendigin bile­tin­biz. Ári ár perzentiniń arasyna kóp ýaqyt salmaı, bes ret bosansa da, dosy­myz­dyń kelinshegi tal boıynda bir mini joq taldyrmash, gúlnázik kelinshek-ti. Máni men sáni kelisip, qaı-qaı jaǵynan da jarasymdy ótken toıdyń sońyn ala ádettegideı qonaqtaryna rızashylyǵyn bildirý úshin toı ıelerine, ata-anaǵa sóz usynyldy. Otaǵasy toıǵa kelgen dúıim jurtqa kelistirip rahmetin aıt­ty. Al zaıyby «Men otaǵasynyń aıt­qa­ny­na qosylamyn», deı kele, qyz-kúıeý ba­la­syna baıandy baqyt pen uzaq ta jaı­­ma­shýaq ómir tilep, sóziniń sońyna taman týǵan uıasynan ushyp bara jatqan balapanyna degen analyq qımastyq sezimge boı aldyryp, janaryna jas úıirildi. Osyny baıqap turǵan asaba: – «Gúlderaıym jeńeshe, Erik aǵam ekeýi­ńiz bes perzent súıip, ul-qyzyńyzdy tú­gel­deı teń qurbysynyń aldy qylyp jet­kizdińizder. Bul toıǵa deıin sizder Aınur qaryndasymyzdyń eki aǵasyn úı­lendirip, uıaǵa, eki ápkesin uzatyp, qııa­ǵa qondyrdyńyzdar. Mine, búgin kenje qyzyńyzdy el-jurttyń aq bata, aq tile­gimen alaqandaryńyzdan ushyryp, te­ńine qosýdasyzdar. Ana retinde sizdiń kó­ńilińiz birjola jaılandy. Endi sizdiń sám­bi taldaı symbatty ón boıyńyzǵa sal­maq jamap, qoń jınap, álemdegi eń ir­geli memleketterdiń biri – Germanııanyń tiz­gi­nin ustaǵan qazirgi at ústindegi kansleri Angela Merkel sekildi nán kelinshek bo­lý­ǵa tolyq haqyńyz bar», degende asaba­nyń tapqyrlyǵyna rıza bolyp, dýyldata qol soqpaǵan qonaq qalmady. Saıası taqyrypqa taǵy bir sátti mysal. О́tken jazda kelin túsirgen áýlet ja­qynda jańa qudalaryn shaqyryp, biz sol dastarqanda jańa qudalarmen bir­ge boldyq. Kelin túsirgen otbasy jas kelinge dán rıza. Shynynda da, «Júzi jy­lydan túńilme» degendeı, jas kelin­niń kórkine aqyly saı, ári ádemi, ári ádep­­ti bala ekendigi bir kórgennen-aq sy­paıy sálemdesýi men tárbıeli jú­ris-turysynan-aq ańǵarylyp turdy. Jas kelinniń áp degennen úıdiń sharýa­syn úıirip áketkendigin, úı-jaıdy mun­taz­daı taza ustaýy men tamaqty dámdi pisiretindigine qosa, ıne-jip ustaýǵa kerim ıkemdi ekendigin úıdegi úlken kisi – Zúbaıda ájeı dastarqan basynda súısine áńgimeledi. Tipti, aby­syndarynyń biri sóz arasynda jas ke­linniń jasaýynda tigin máshınesi bar eken­digin de aıtyp ótti. Qaıyr-hosh, sol qudalyqty kelin túsirgen úıdiń áli úı­lenbegen kishi uly júrgizdi. О́zi bir ájep­táýir asabalyq óneri bar bala eken. Bul jigit te jas jeńgesine bek razy. «Eger Astanadaǵy kókeler meniń Láılá jeńeshem daıyndaǵan jenttiń dá­min tatsa, birden «Myna jentti EKSPO –2017 halyqaralyq kórmesine qoıaıyq» dep usynys aıtar edi», – dedi bir sózinde. Qaı­nysy maqtaǵan jenttiń dámin kórdik, shy­nynda da, til úıiredi eken! Demek, jańa­ǵy saıası sıpaty bar teńeý ábden oryn­dy! Men biletin bir asaba «Qazaqtyń toıyn asaba bolyp bastap, asaba bolyp aıaqtaý úshin asabaǵa eń sezimtal ıntýısııa, aıaqasty ımprovızasııa, qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasyndaı keń kózqaras, jan-jaqty erýdısııa, shy­myr logıka jáne úlken dıp­lo­matııalyq sheberlikke qo­sa, qazaqsha aı­tqanda, temirdeı júıke kerek» dep esep­teıdi. «Bolmasań da, uq­sap baq...» dep hakim Abaı aıtqandaı, menińshe, asa­ba bitkenniń jańaǵyndaı ıntel­lek­týaldyq órege umtylǵany lá­zim. Áı­teýir, «О́leń – sózdiń patshasy, sóz sarasy, Qıynnan qıystyrar er dana­sy» degendeı, asabanyń ár sózi, ár sóz sap­taýy «alamanǵa dem berip, alqa top­ty meń­gerip», toıdyń jaqsy ótýine qal­tqy­syz qyzmet etýi shart. Iá, toıdyń sáni – asaba, alaıda, bári bir­deı emes. Aıtqan emes, aıtar sóziniń áser-yqpalyn aldyn ala dál boljaı biletin suńǵyla asaba ǵana toıdyń sáni. Bizdiń bul aıtqanymyzǵa sizdiń ne alyp-qosaryńyz bar bolar, áleýmet?.. Baýyrjan ǴUBAIDÝLLIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi ORAL