Jambyl Artyqbaev. Naǵanaı bek

«Qazaq handyǵy jasaqtalý barysynda onyń aıasynda ár taraptan jınalǵan el-jurttyń rý-taıpalyq qurylymynyń jańasha júıelengenin paıymdaý qıyn emes» dep jazypty belgili folklortanýshy-ǵalym Aqseleý Seıdimbek. Qazaq memleketi atalatyn ákimshilik-terrıtorııalyq qurylymnyń negizi bolyp tabylatyn jańa rý-taıpalyq júıeniń ómirge qalaı kelgenin túsiný úshin etnoáleýmettik qurylymnyń iri birlikteriniń tarıhyna tereń úńilgen durys. Osy oraıda biz qońyrat taıpasynyń túp atasy Naǵanaıǵa qatysty derekterdi saralap, Qazaq handyǵynyń jasaqtalý zańdylyqtarynyń birin anyqtaımyz. Shejirelik derekterge qarasaq, qońyrattyń túp atasy Naǵanaıdyń otyz balasy bolypty-mys. Qazaq qo­ńy­rat­tary onyń Jyǵaly, Meldebı, Oryn­bı degen úsh balasynan tarapty, qalǵandary Jıdelibaısyn jaqta eken delinedi. Qońyrat – mıf pen ańyz keıipkeri, al Naǵanaıdy biz Horezm aımaǵynyń basshysy retinde Altyn Orda dáýirinen kóremiz. Horezm men Qazaq dalasy tym erte zamandardan-aq qorjynnyń eki basyndaı jaqyn bolǵan sııaqty. Erte ortaǵasyrlyq saýdagerlerdiń jazbalaryna qarasaq, Horezmnen qazaq dalasyna bastaıtyn jol Jankent shahary arqyly júredi. Túrkistan-Tashkent saý­da kerýenderiniń birazy qazaq dalasyna osy qala arqyly shyǵady. Gardızı «Zaın al-ahbar» kitabynda (HI ǵ.): «Chto kasaetsıa pýtı k kımakam, to ız Faraba (Otyrar-J.A.) ıdýt v Iаngıkent, na pýtı ız Iаngıkenta v straný kımakov vst­rechaıýt reký, perepravlıaıýtsıa cherez nee ı prıhodıat v peskı; tıýrkı nazyvaıýt eto mesto Ýıýkman (Qaraqum-J.A.). Dalshe prıhodıat k reke Sokýk (Torǵaı-J.A.); posle perepravy cherez nee nachınaıýtsıa solonchakı. Dalshe prıhodıat k gore Kendır-tagy (Ulytaý-J.A.). (Pýteshestvennık) ıdet vse po beregý toı je rekı, sredı zelenı, travy ı derevev, do ıstoka rekı; gora vysoka. Posle etogo podnımaıýtsıa na gorý po ýzkoı tropınke. Ot gory Kendır-tagy prıhodıat k reke Asýs (Esil-J.A.); po etoı doroge v techenıe pıatı dneı na lıýdeı sovsem ne padaet svet solnsa vsledstvıe tenı derevev, do samogo berega Asýs voda v reke chernaıa. Posle etogo prıhodıat k reke Irtysh, gde nachınaetsıa strana kımakov...» deıdi. Bul baılanysty Shyńǵys han da eskergenge uqsaıdy. О́temis qajy ózi­niń «Shyńǵys-name» kitabynda: «Ámma Iojy-han barcha oǵlanlaryndyn ýlý­ǵraq árdi. Ázim láshkár qoshýb Dáshtá Qypchaq vilaıátinǵá salǵaba ıibárdi. Atlaryńǵa ıám bolsýn táb Hvarázm vilaıátini bárdi. Chún Iojy-han Dásht-i Qypchaq vilaıátinǵa ki mútávájájih boldy. Ýlýǵ-taǵ-ki máshhúr týrýr, ańa ıetishdilár», – dep jazdy. Sóıtip, Joshy ıeligine tıgen ulan-ǵaıyr ulystyń ortalyǵy Ulytaý boldy. Orta Azııany jaýlap alý (1219-1222 jj.) barysynda Úrgenish túbindegi soǵys Joshy han men inileri arasyndaǵy jan­jaldy ýshyqtyryp jibergeni bel­gili. Hanzadalar Horezmshah astanasyn tez qorshap alǵan bolatyn, biraq Joshy ózine tıisti megapolısti qıratýǵa qı­mady. Shyńǵys han bılikti Úgedeıge tap­syr­dy. Bir jaǵy Shaǵataıdyń qylyǵyna, ekinshiden, ákesiniń bılikti Úgedeıge jyǵyp bergenine narazy bol­ǵan Joshy qosh aıtpastan Ulytaýǵa ke­tip qaldy. Qazaq handyǵy tarıhynyń onyń aldyndaǵy Joshy Ulysy (Uluǵ ulys, Altyn Orda) atalǵan ımperııalyq qury­lym­men tyǵyz sabaqtasyp jatqany má­lim. Áýelde Altyn Ordanyń handyq ta­ǵyna otyrý quqyǵy Joshynyń úl­ken balasy Orda-Ejenge tıesili bol­ǵanymen, ol óziniń aǵalyq jolyn bir shesheden týǵan inisi Batýǵa be­rip, ózi sol ulys quramyna enetin Aq Or­da­ny (sol qanatty) basqardy. Aq Orda­nyń aýmaǵy Ortalyq Qazaqstan je­rin Syr boıymen qosa qamtyp jatty, ıaǵnı Horezm ólkesi osy saıası-ekonomıkalyq keńistiktiń bir bólshegi. Qazaq shejiresindegi qońyrattardyń túp atasy retinde sıpattalatyn Naǵanaı bek­ti biz Horezm ýálaıatynyń basshysy retinde kóretinimiz de sol sebepten. Naǵanaı bek – Altyn Ordanyń erekshe gúldengen zamanynda bılik qurǵan О́zbek hanmen jasy shamalas, al onyń balasy Jánibek hannyń kezinde Ordanyń qarasha bekteriniń biri. Onyń Altyn Ordadaǵy qyzmeti áıgili ulysbegi Qutlyq Temirge uqsas. Taq múddesine qaltqysyz qyzmet etken, sondaı-aq Ulyǵ ulysta ıslamnyń memlekettik din retinde ornyǵýyna óz úlesterin qosqan bekterge erekshe qurmet kórsetilgen. HIV ǵasyrdyń basynda ómir súrgen Mýın ad-Dın Natanzı qalamynan týǵan, biraq «Eskendir anonımi» dep shartty atpen tanylǵan shyǵarmada «О́zbek han eli tarapynda Ámir Naǵadaıdaı eleýli tulǵa bolǵan emes» degen joldar bar. Naǵanaı bek óziniń karerasyn ım­pe­r­ııanyń ortalyǵy Saraıda bas­ta­­ǵan sııaqty, bul sol zamanda qarasha bek­terdiń mindetti qyzmettik satysyna uq­saıdy. Ibn Haldýnnyń jazýynsha, Qut­lyq Temir biraz ýaqyt Qyrymda da qyz­met istegen. Naǵanaı bek te ordada qyz­met etkennen keıin Horezm aımaǵyna baryp, Joshy ulysy ydyrar aldynda Úrgenishti bıleıdi. Bir qyzyǵy, bular bir-birine týys qana emes, handarmen de jekjat. Qutlyq Temir О́zbek hannyń áp­kesin alǵan, balasy Harýnbekke О́z­bek­­tiń Taıdýly hanymnan týǵan qy­zyn ápergen; Naǵanaıdyń qyzy Kebek begim О́zbek hannyń ekinshi hanymy, sonymen birge О́zbek hannyń qyzy Sheker­bı­kege Naǵanaı uly Aqqusaı­yn­sopy úılengen. Jalpy, Naǵanaı esiminiń tarıhı eń­bek­ke enýi saıahatshy Ibn Battýtanyń arqasy. Ol 1334 jyly О́zbek hannyń Qyrym mańyna jaılaýǵa shyqqan ordasyna barǵanda óziniń Naǵanaı bekpen jolyqqanyn jazady. Ibn Battýtanyń aldymen bas hanym Taıdýly begimniń ordasyna salem bergen soń, kelesi kúni Kebek begimniń ordasyna barǵanyn oqımyz. «Hanym jaıly tósenish ústinde kıeli Quran kitabyn oqyp otyrdy» deıdi Ibn Battýta. Meımandardyń ıilip amandasqan iltıpatyna Kebek hanym sonshama bııazy túrde jaýap berip, sándi tostaǵandarmen qymyz aldyrady. Saıahatshyǵa qurmetin bildirip, óz qolymen usynady. «Bul Naǵadaı bektiń qyzy. Ákesin kórdim. Zor deneli kisi. Aıaǵyna tuz baılaný dertimen aýyrady eken. Aıaǵyn basa almaıtyn bolǵan soń, kóbine arbamen júredi. Bir jerge barý kerek bolsa, qyzmetshileri ony qoldarymen kóterip alyp keledi, sońyra solaı alyp ketedi», – dep jazady Ibn Battýta. Sonymen, Naǵanaı – Horezm (Hıýa) óńirin bılegen ulysbekter áýletiniń ókili. Áýel basta Joshy hanǵa tıesili ulys shekarasy belgilengende onyń na­ǵashysy bolyp keletin qońyrattar óz úlesine Horezm ólkesin alsa kerek. Osylaısha bul áýlet jalpy qońyrat atymen belgili tolyp jatqan ákimshilik-terrıtorııalyq birlikterdiń barlyǵyna da basshylyq jasaǵan. Qońyrattyń túp atasy Naǵanaı de­gen derek qaraqalpaq halqynda da ba­r. «Naǵanaıdyń arǵy tegi kim? Ol qo­ńy­rattyń qaı tuqymynyń urpaǵy?» de­gen saýaldarǵa jaýap izdegen ǵalym Ja­­r­­ylqap Beısenbaıuly «Naǵanaı bek jáne onyń urpaqtary» atty maqa­la­­synda ony Altyn Ordanyń Toqtaı han zamanyndaǵy (1291-1312 jj.) áı­gili qońyrat bekteriniń eń mártebelisi bol­ǵan Saljudaı noıanmen baılanystyra­dy: «Saljudaı – Joshy ulysynyń dúm­di bekteriniń biri. Ákesiniń aty – Bulaǵan noıan. Bulaǵan bek – óz ýaqytynda Shyńǵys hannyń Eke Moǵul ulysynyń tórt tiregi bolǵan uldarynyń kenjesi, qara shańyraq ıesi Tóleniń týǵan nemeresi – Kelmish bıkege quda túsip, balasy Saljudaıǵa alyp bergen. Saljudaı men Kelmish bıkeden týǵan Oljaı begim Uluǵ ulystyń hany Móńke Temirge (1266-1282 jj.) shyǵyp, ekeýiniń nekesinen Altyn Ordanyń 1291-1313 jyldardaǵy bıleýshisi Toq­taı han týǵan» («Ana tili» gazeti. 2012, №19.). J.Beısenbaıuly amerıkalyq ǵa­lym Iý.Bregeldiń ortaazııalyq qo­ńy­rat­tardyń áýlettik tarıhyn zert­te­gen eńbegindegi «30 myń úıli qońyrat pen 100 myń úıli basqa da túrk jurt­ta­ryn basqaryp, Bulǵar, Sherkes, Qa­zan ulystaryn bıledi, onyń balasy Naǵd­aıdy (Naǵanaı) О́zbek han Edil da­rııasynyń tómengi aǵysyndaǵy elge bı etti, ol bek Horezmde jerlendi» degen de­rekterge súıenip, Naǵanaıdyń ákesi Aǵa­daı bahadúr dep baılam jasaıdy. Oǵan bir qosymsha dálel, Hıýa tarıhshylary Shırmuhammed Mýnıs (1778-1829) pen Muhammed Rıza Agahıdiń (1809-1874) «Fırdaýs al-Ikbal» atty shyǵarmasynda atalatyn Bulǵardy bi­raz jyl bılegen Aǵadaı bahadúr. Ol orystar men sherkesterge qarsy jo­ryqtarǵa shyǵyp, ol jerlerdegi qalalardyń qorǵandaryn qalpyna kel­tir­i­pti. Mýnıstyń jazýynsha, Aǵadaı 1312-1313 jyldary bolǵan bir soǵysta qa­za tapqan. «Aǵadaı týraly bul málimet Iý.Bregel eńbegindegi О́zbek hannyń ke­zin­de qarasha bek laýazymynda bolǵan Naǵanaıdyń ákesiniń aty Aǵadaı edi degen qısyndy odan ári dáıekteı túsedi» deıdi J.Beısenbaıuly. Sonymen, Aǵadaı óz ákesi Saljudaıǵa tıesili bolǵan joǵarǵy dárejeli ulys­bek mindetin jalǵastyrǵan bolyp shy­ǵa­dy. Eger Rashıd ad-dın málimetine súıe­nip, Saljudaı 1302 jyly dúnıeden ozǵan desek, onyń uly Aǵadaı 1312-1313 jyly ótken bir soǵysta qaza boldy degen qısyndy, al onyń uly Naǵanaıdyń 1360 jyldary dúnıeden ozýy ábden múmkin. Altyn Orda – qazaq jerinde ómir súr­gen ımperııalyq qurylymdardyń soń­­ǵysy. Osy memlekettik qurylym teti­gi­niń biri hanǵa senimdi qarasha bek­ter­di ımperııa quramyndaǵy aımaq­tar­ǵa ulysbegilikke jiberý edi. Ibn Battýta bul qyzmetti «ýálı» dep ataǵan. «Altyn Orda handarynyń jar­lyq­tary» dep atalatyn qujattardyń ishin­de ǵylymı aınalymǵa «Jánibek han­nyń venesııalyq kópesterge 1342 jyl­ǵy jarlyǵy» degen atpen engen derek bar. Onyń tómengi jaǵynda Altyn Ordanyń áıgili segiz beginiń esimderi tizilgen jáne eń birinshi bop Naǵanaı esimi jazylyp tur. Buny Naǵanaıdyń ordadaǵy bedel-bıiginiń sol kezde qandaı deńgeıde ekendigin baıqatatyn salmaqty derektiń biri retinde qabyldaýǵa bolady (Beısenbaıuly J. Altyn ordanyń túrki bekteri // Mádenı mura. –Astana, 2012. №3. – 45-56 b.). Arada biraz jyldar ót­ken­­de, ıakı 1358 jyly Jánibek hannyń ba­­lasy Berdibek hannyń da Venesııa kó­pes­terine qatysty jarlyǵynda ti­zimde bi­rin­shi bop Naǵanaı balasy Aqqu­saıyn­sopy esimi jazylǵan. Berdibekten keıingi saıası daǵda­rys kezinde Naǵanaı óz balala­ry Aq­qus­aıyn­sopy, Júsipsopy, Súleımen­so­py­larmen birge Horezm ulysyn derbes mem­leket retinde bıledi. Shaǵataı ıelik­te­­rin birtindep ózine qarata bastaǵan Ámir Temir 1372 jyly Úrgenishti qor­shap, qorǵanys shaıqasy kezinde Aqqusaıynsopy qaza tabady. Onyń orny­na bılikke kelgen Júsipsopy, amal joq, Ámir Temirmen kelissózge shyǵyp, Qııat pen Hıýadan bas tartýǵa májbúr bolady. Ámir Temir men Joshy uly­syn qaıta qalpyna keltirgisi kelgen Toq­tamys han arasyndaǵy kıkiljiń ta­las­tardyń kezinde Horezm aımaǵy jyl­dan jylǵa quldyraı bastaıdy. Aqy­ry Ámir Temir 1388 jyly Úr­ge­nish­ke shabýyl jasap, tamyry tereńge ketken mem­lekettilik joıyldy. HVIII ǵasyrdyń basynda Hıýa dep atala bastaǵan Horezm handy­ǵy­n­yń bı­ligine qaıtadan Naǵanaı ur­paq­ta­ry­nyń kelý úrdisi baıqalady. 1760 jyl­darǵa deıin taq tóńiregindegi jo­ǵar­ǵy oryndarǵa taǵaıyndalyp júr­gen qońyrat bekteriniń arasynan Ish­mu­hammed bı jańa qońyrat áýletiniń negizin qalaıdy. Bul áýlet ózderi han tuqymy bolmaǵannan keıin, taqqa keıde qazaq sultandaryn da shaqyryp, mártebelegen sııaqty bolǵanymen, óz­de­ri ınaq degen laýazymdy ıelenip, ne­gizgi bı­likti qoldarynda ustap otyrdy. Olar 1920 jylǵa deıin Hıýa handyǵynyń tiz­ginin qoldan shyǵarǵan joq. Hıýa ta­rıhshylarynyń jazbalarynda sol qo­ńyrat bıleýshileriniń báriniń О́zbek hannyń zamandasy, Qııat qalasyndaǵy Abbas Ýálı sheıhtyń mazaraty qasynda jerlenip, basyna bıik kesene ornatylǵan Nýǵdaı bıdiń (Naǵanaıdyń) urpaqtary ekendigi árdaıym nazarǵa alynady. Qońyrattardyń bir toby Naǵa­naı jáne onyń urpaqtary bılegen Úr­genish, Hıýa óńirlerinde, sondaı-aq О́zbekstannyń Surhandarııa obly­syn­da­ǵy Baısyn aımaǵynda ornyqsa, qazaq qo­ńyrattaryn quraǵan úlken bir toby Syr boıyna qonystanyp, Ulytaýǵa deıin kóship júrdi. Qońyrat ishindegi rý­lar­dyń túp tórkini qazaq quramyndaǵy je­ke-jeke rýlar ekenin jáne túrli se­beptermen qońyrat taıpasy ataýy tóńiregine uıysqany ańǵarylady. Bul máseleniń Horezm, Ámýdarııa aı­ma­ǵ­yn uzaq ýaqyt bılep, Syr alabyna keńinen tanylǵan Naǵanaı bek pen onyń áýletiniń ataq-abyroıymen baıla­nysyp jatqandyǵyn joqqa shyǵarýǵa bol­maıdy. Ony qazaq qońyrattary she­jirelerindegi Syr, Túrkistan óńir­le­ri men Úrgenish arasyndaǵy qarym-qa­tynastardy sóz etetin derekter de qýat­taıdy. Qazaq handyǵy irge kó­ter­gende, onyń quramyna engen, oǵan deıin Na­ǵanaı bektiń qaramaǵynda bolǵan qo­ńyrattar jańa memleketti jasaqtaýǵa ti­keleı qatysty. Osylaısha Naǵanaı aty qońyrattyń túp atasy retinde Qazaq handyǵynyń shejiresine engenine esh kúmán joq. Jambyl ARTYQBAEV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor