Sulý sazdyń sańlaǵy

– Oý, Saýytbek, sen qalaısyń óziń, jetpistiń beseýine jańa tolǵan Orazbaevtan suhbat alasyń da, seksendegi  myna menen suhbat almaısyń. Álde men taqymyńa tolmaımyn ba?... Halqymyzdyń qadirmendi perzenti Qarataı Turysov týraly biz qurastyrǵan «Azamat» kitabynyń Prezıdenttik mádenıet orta­lyǵynda ótken tusaýkeserinen keıin Erkeǵalı aǵa Rahmadıev osylaısha ázildep tıisip edi. «Eraǵa, búkil ómirińizdi túgel qamtyǵan, bar syryńyzdy aqtarǵan kitapty aınalasy eki jyldyń ishinde tolyqtaı derlik jarııalap shyqqan joqpyz ba? Álde aıtpaǵan taǵy bir áńgimelerińiz qalyp pa edi?», dep jaýap qaıtarǵan bolyp jatyrmyz. Rasynda da, tanymal qalamger, júırik jýrnalıst  Bolat Bo­daýbaıdyń halqymyzdyń kórnekti kompozıtory Erkeǵalı Rahmadıevpen syr-suhbattarynan turatyn kitabynyń talaı tusyn «Egemen Qazaqstan» jarııalaǵan edi. Avtorǵa «Kitap ataýlynyń tynysy ta­rylyp turǵan mynandaı ýaqytta kitabyńyzdy 170 myń danamen taratyp berdik», dep júrgenimiz sodan. Jaqynda Astanadaǵy «Folıant» baspasynan jaryq kórgen «Tulǵa» atty ol kitap – qazaq memýarıstıkasynyń úzdik úlgileriniń biri. Bastan-aıaq  aýyzeki  áńgime yrǵaǵy ádemi saqtalǵan, ónermen órilgen ómirdiń ónegeli sátteri, taǵylymdy tustary tamasha ashylǵan, Ǵa­bıt Músirepov, Muqan Tólebaev, Qanabek Baıseıitov, Qurmanbek Jandarbekov, Nurǵısa Tilendıev, Shámshi Qaldaıaqov, Sháken Aımanov, Má­ji­ken Býtın, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev syndy asyl azamat­tarymyzdyń bıik beıneleri sózben somdalǵan bul kitapty, kezinde túgeldeı derlik qoldan ótkizgenimizge qaramastan, qaıtadan qyzyǵa oqyp shyqtyq. Mynandaı jantalas ýaqytta eki ret oqylǵan týyndynyń ǵumyry uzaq bolaryna sengimiz keledi. «Tulǵada» ulttyq mýzyka mádenıetiniń kem qoıǵanda sońǵy alpys jylynyń syrly shejiresi shertilip, ádebıetimiz ben ónerimizdiń  dúıim dúldúlderiniń tamasha portretteri jasalǵan. Kitap keıipkeriniń sonaý balalyq shaǵyndaǵy epızodtardan bastap, búgingi kúnge deıingi jaılardy jipke tizgendeı etip saqtaǵan bólekshe jady da, ǵajap ǵumyryn qazaqtyń qara tilimen tógildire aıta alǵan áńgimeshildigi de, avtordyń keıipkerge sonyń bárin sóıletip,    qaǵazǵa qapysyz túsirip shyqqan sheberligi de tánti etedi. Bizdiń osy alǵysózdi jazýdaǵy maqsatymyz,  jaqsy kitapqa jyly sózimizdi aıtyp qalý ǵana emes. Bizdiń maqsat –  qazaqtyń áńgimeshildik dástúrin damyta túsýge suhbattyń  múmkindigin barynsha paıdalaný kerektigin jazýshy, jýrnalıst aǵaıyndardyń esine taǵy bir salý. Munan buryn osyndaı jolmen, Baýkeń men Ázaǵańnyń áńgimelesýinen  qazaq ádebıetiniń tamasha týyndysy – «Aqıqat pen ańyz» romany dúnıege kelgenin barsha jurt biledi. Baıaǵyda, stýdent kezimizde Tahaýı Ahtanovtyń 50 jyldyǵynda Serke Qojamqulovtyń aıtqan sózi eske túsedi. «Sózdi bireýdiń mańdaıyna beredi, bireýdiń tańdaıyna beredi. Tahaýı, sózdi seniń mańdaıyńa bergen, myna meniń tańdaıyma ǵana bergen», dep edi sonda Seraǵań. Sol aıtqandaı, kókeıdeginiń bárin kóńil­degideı etip aq qaǵazǵa kóshirý árkimniń qolynan kele berer óner emes. Bul jaıynda kitaptyń «Álqıssasynda» Erkeǵalı Rahmadıev avtorǵa: «Kórgen-bilgen nárse kóp. Sonyń bárin, rasyn aıtqanda, ózimmen birge ana-a-ý jaqqa, basqa dúnıege ala ketkim kelmeıdi. Bastan keshkenderdi jazyp qaldyrsam qaıtedi dep ótken jyly biraz ýaqyt qaǵazǵa da shuqshıyp kórdim. Jıyrma shaqty bet jazdym. Biraq, jazǵanymdy ózim oqyp, ózim unatpadym. Áńgime qashan jaqsy aıtylady? Tyńdap otyratyn bireý bolsa. Ol seni suraq qoıyp, qamshylap, jetelep, súırep otyrsa», dep ádemi aıtypty. Sol áńgimelerden osyndaı tamasha týyndy shyqqan. Onyń jaryq kórýine elimizdiń ardaqty  azamaty Qajymurat Naǵmanov demeýshilik jasapty. Saýapty is tyndyrǵan. Búgin Prezıdenttik mádenıet ortalyǵynda taǵy bir ıgilikti is-shara uıymdastyrylǵaly otyr: Qazaqstannyń Eńbek Eri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, KSRO halyq ártisi, kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń «Sulý sazdyń sańlaǵy» atalǵan án keshi ótedi. Shaqyrý bıletinde «Keshte Erkeǵalı aǵamyzdyń asyl jary – Klara Smaǵul­qyzy án salady», dep kórsetilipti. Osyǵan oraı Bolat Bodaýbaı kita­bynyń kezinde redaksııa portfelinde irkilip qalǵan  myna bir úzindisin de oqyrman nazaryna usynǵaly otyrmyz. Bylaısha qaraǵanda ot basy, oshaq qasynyń áńgimesin aıtqandaı kórinetin osyndaı jaılardan da dáýir sýreti, kezeń kelbeti qalyptasady. Qysqa qaıyrym sóz basyndaǵy Eraǵańnyń qaǵytpa qaljyńyna   qaıta oralsaq, eldikke qyzmet etetin esti sózge el gazetiniń betinen qashanda oryn tabylady degimiz keledi.

Saýytbek ABDRAHMANOV.

Klara: Úıde júrgende ákemiz, úlken kisiler uı­qy­dan turǵanda sý jylytyp, qoldaryna sý quıatynbyz, oramal beretinbiz, demalyp, uıyq­tap jatsa, ty­sy­ry­myzdy bildirmeı, aqyryn júrýge ty­rysatynbyz. Erkeǵalı: Keıin bizdiń qolymyzǵa sý quıatyn boldy. Bizge oramal beretin boldy. Hıkaıamyz osy­laı elý jyldaı jalǵasyp kele jatyr ǵoı. Shú­kirshilik buǵan. Meniń qazir aıtatyndarym da sol hıkaıanyń jalǵasy. Sodan, úılengen soń páter jaldap tu­rýymyzǵa týra keldi. Jańa aıtqan Mámbet Bestibaev degen meniń jaqsy dosym edi, ózi Bórlitóbeniń ja­la­ıyry. Ol oqýǵa 1950 jyly keldi, men 1948 jyly bar­dym. Keremet táýir jigit edi. Sodan aýda­ny­myz bir, týǵan jerimiz, ishken sýymyz bir degendeı, jaq­sy joldas bo­lyp ketkenbiz. Ákesinen jalqy týǵan bala edi. Men Más­keý­den oqý bitirip kelgen soń áýeli kon­ser­­va­torııa­nyń folklor ka­bınetiniń meń­gerýshisi bo­­lyp istep, sodan soń fılarmonııada kór­kem­­dik jetekshi bolyp bar­ǵanymdy aıtqanmyn. Mámbet sol kezde fılar­monııanyń dırektory bolatyn. Sol fılar­mo­nııa­nyń qo­rasynda salynǵan kishkentaı, shaǵyn ǵana qonaqúı bar edi, úsh bólmeli. Basqa respýblıkalardan, oblystardan ártister keledi ǵoı, keıde úkimettiń qonaqúıinde oryn bolmaı qalady, keıde fılarmonııanyń oǵan jaqsy qonaqúı alyp berýge aqshasy bolmaı qalady, sondaıda jatatyn. Sony bir qys bizge ábden qınalyp, qańǵyp júrgen kezimizde jany ashyp berdi. Sol jerde úlken qyzymyz Janargúl dúnıege keldi. Talaı qıyndyqtar men qorlyqty kórdik qoı. Klara: О́zi jańa salynǵan, keppegen, ishi dym­qyl. Qabyrǵalary kógala-kógala bolyp, kógerip ketken. Sýlanyp turady. Shelektegi sý qatyp qa­lady sýyqtan. Bosanǵan soń omy­ra­ýym isip, operasııa jasap, aýyryp jatyp qaldym. Erkeǵalı: Sol ýaqytta kerogaz bolatyn. Álgi kerogazdy kúndiz-túni jaǵyp qoıamyz. Sol jańaǵy Janartaı, alǵashqy tuńǵysh qyzymyz ǵoı, apam sony aldyna ustap alyp, sol kero­gazdyń ja­nynda otyrady. Úıdiń azabyn kórdik qoı. Avtor: О́z balalaryńyzǵa qosa aǵańyzdyń ba­lalary jáne bar. Erkeǵalı: Iá. Olar da kishkentaı-kishkentaı. О́mirzaq, Sáýle, Januzaq. Avtor: Klara oqýyn jańa bitirgen, úısiz júr­gen kezderińiz, soǵan qaramaı aǵańyzdyń ba­la­la­ryn qosa baǵyp júrsizder. Klara ol kezde ju­mysqa turyp pa edi? Klara: Men konservatorııa bitirgen soń áýeli mektepte istedim. Sodan Janargúl týdy. Sonda qoıdym jumysty birazǵa deıin. Keıinirek konservatorııada istedim. Erkeǵalı: Iá, konservatorııada kitaphana­shy boldy. Marqum Qojamııarovtyń kezi edi. О́mir bol­ǵan soń neshe túrli jaǵdaı bolady ǵoı. Ondaı jaǵdaı ekiniń biriniń basynan ótti ol ýaqytta. Sol kezde úılengen adamdardyń eshqaısysynda páter bolǵan joq. Biren-saran qalada turatyndardyń ba­lalary bolmasa. Biz sııaqty elden kelgen nemese Almatynyń ma­ńaıyndaǵy aýyldardan kelgen aza­mattardyń bar­lyǵy úısiz-kúısiz júrdi. Áneýgúni aıttym ba, aıt­padym ba? Men bir qalamaqy alǵanda kók bazarǵa baryp, úlken alıýmınıı astaý sa­typ aldyq. Men sol astaýdy kúzetip turamyn. Klara, Qudaı saqtasyn, dalaqtap shapqylap ba­ryp, ana jerden bir qushaq alıýmınıı qasyq, myna jerden alıýmınıı shanysh­qylar alyp kelip, sal­dyr-gúldir tastaıdy. Pyshaq, tostaǵan sııaqty alıý­mınııden jasalǵan tabaqtar – bárin ákeledi. Bári de alıýmınıı. Klara: Erkeǵalı álgilerge qarap turyp: «Oıbaı-aý, mynanyń bári kúmis qoı!», dep qoıady. Erkeǵalı: «Jarqyrap tur, mynaýyń kúmis qoı», deımin. Ádeıi kóńilin kótereıin dep aı­tamyn ǵoı. Bul máz bolady. О́zi úı bolyp, dúnıe jınaǵan, alǵash ózi alǵan zattary, jasaýy ǵoı. Bazardan alatynymyzdy alyp bolǵan soń, ekeýmiz astaýdyń eki qulaǵynan ustap, ánimizdi aıtyp, úıge keldik. Ol kezde qalaıy qasyq, shanyshqy – sonyń barlyǵy bizge kádimgideı dúnıe kórinedi. Ár nárse óz ýaqytyna baı­lanysty ǵoı. Sol ýa­qyttaǵy biz­diń estetıkalyq talǵamymyz da sondaı ǵana dá­re­jede boldy ma eken?! Álde aq­shanyń joqtyǵy ma? Sóıtip bastaǵanbyz. Qudaıǵa shúkir, bireýden artyq, bireýden kem, el qatarynan qalǵan joq­pyz. Dastarqanymyz jınalǵan joq, osy Klaranyń ar­qasynda bizdiń dastarqannan dám tatpaǵan qa­zaqtyń úlkenderi kemde-kem shyǵar baǵymyzǵa oraı. Birazdan beri áńgimelep aıtyp júrgen adamdardyń barlyǵy bizben aralas-quralas bolsa, sonyń bári osy apalaryńnyń arqasy. Elge syıly talaı adamdar bizdiń úıden dám tatyp qana qoıǵan joq, únemi keletin syıly qonaqtarymyz boldy. Sonyń bar­lyǵy osy Klaranyń jaqsylyǵy ǵoı, onyń ústine meniń jaǵymnan bolsyn, óz jaǵynan bolsyn, qashan bolsa da úı tolǵan bala bolatyn. Seniń týysyń anaý, meniń týysym mynaý dep bóliskenimiz joq. Sheshemdi óz qolynan jóneltti, kútip, barlyq jumys­taryn atqaryp degen sııaqty. Aldy, qoly keń Kla­ranyń. Munyń bir jaqsy jeri sol. Qudaıǵa shúkir, áli kúnge deıin úıden qonaq úzilgen emes. Klara: Sonda emshekte balam bar, ózimiz páter jaldap turamyz. Qonaqtar kelgende ázir­legen tamaq keıde ózime jetpeı qalady. О́zim sondaı aryqpyn, salmaǵym otyz jeti-otyz segiz kılogramm ǵana. Avtor: Klara, sizden bir nárse suraǵym keledi. Baıaǵyda, Eraǵań sizge ǵashyq bolatyn kezde, siz bul kisige kórkińizben ǵana emes, án salatyn ónerińizben de unaǵan bolarsyz? Klara: О́leńdi men bala kezimnen aıtyp óstim. Úıde júrgende buryn ylǵı yńyldap, ándetip jú­retin ádetim bar edi. Odan keıin stýdenttik keshterde án salatynmyn. Biraq kór­kemónerpazdar úıir­mesine barǵan joqpyn. Sonan keıin Er­ke­ǵa­lıǵa tur­mys­qa shyqqan soń án salýdy qoıdym. Erke­ǵalıdiń sheshesi bar ǵoı qolymyzda, sol kisiden qaımyǵamyn, aýzymdy ashpaımyn. Erkeǵalı: Jaratylystan daýysy bar ǵoı. Biraq ol ýaqytta men án aıtatynyn bilmeıtinmin. Án sal dep aıtqan da emespin. Keıin úılengen soń, kele-kele baıqasam, daýysy áp-ádemi eken. Klara: Sol alǵash úılengen kezde keıde apam: «Áı, seniń jasaýyń qaıda?», dep qoıady. «Jasaýy nesi?» dep oılaımyn. Ol kezde apamnyń, úlken kisilerdiń aldynda óleń aıtpaq túgili, dastarqan basynda birge otyryp, tamaq ishkenge uıalatynmyn. Erkeǵalı: 1961 jyldan bastap Ǵabıt Músi­repov aǵanyń úıinde bolyp júrdik. Onda úılen­genimizge eki-aq jyl bolǵan. Klara: Muhametqalı Qasenovtiń úıinde bári­miz kóńildi otyrdyq. Osy Obaev bar, umytpasam, Sháken aǵaı da bar. Alǵash ret óleń aıttym sonda. Bári aýzyn ashyp qalypty. «О́leńdi jaqsy aıtady ekensiń», dep jatyr. Eraǵań meniń án salǵanymdy buryn estimegen ǵoı, kózi alaıyp qarap qalypty. Erkeǵalı: Jurtpen birge tyńdap, sol joly ózim de tańǵaldym. Sodan keıin qoldap, roıalde oınap, súıemeldeıtin boldym. О́zi oryssha oqyǵan. Qazaq ánderiniń sózin keıde durys bile bermeıdi, solardy, ıirimderin aıtyp degendeı, biraz baýlydym. Áneý­gúni estidiń ǵoı, qalaı aıtatynyn. Jetpiske kelgen eldiń kempiri osylaı aıtatyn bolsa, jaman bolmaıdy. Avtor: О́tken joly konsert sońynda ózińiz de: «Men án salǵyzbaı qoıdym, áıtpese halyq ártisi degen ataqty óz talantymen alatyn edi», dep aıttyńyz ǵoı. Jeńgeıge bergen sol baǵańyz durys. Klara: Sháken aǵa: «Mynadaı ánshini úıde ustap otyrǵan sen – feodalsyń!», dep aıtýshy edi. Erkeǵalı: «Nadansyń sen», deıtin ol. Klara: Kezinde Molodov kapellasyna shaqyrdy, jeke ánshi bol dep. Odan keıin Shamǵon Qajyǵalıev ta shaqyrdy. Dos qyzym: «Jas kezińde nege óleń aıtpaǵansyń?», dep suraıdy. Men: «Qaıda-a, jas kezimde shag vlevo, shag vpravo – rasstrel ǵoı, qazir ǵana ǵoı, endi qartaıǵanda aıtqyzyp júrgeni», desem kúledi. Avtor: Klara, Eraǵań alǵash sizge óziniń jaqsy kóretinin, sizben bas qosqysy keletinin aıtqanda «maǵan shyqsań ne ishemin, ne kıemin demeısiń» dep edi ǵoı. Keıin úı tappaı qı­nalǵanda, ishetin tamaqqa da aqshalaryńyz jetpeı qalyp júrgende sol aıtqanyn esine salyp renjigen kezderińiz boldy ma? Klara: Bári adamnyń kóńiline baılanysty ǵoı. Turmysta qıynshylyqtar bolǵanmen, mende esh ýa­qytta Erkeǵalıǵa renish sezimi bolǵan emes. Joq­shylyq kezdiń ózinde de, bir-birimizdi jaqsy kór­gen­nen bolar, ol qıyn­dyqtarǵa moıymaı, oınap-kúlip júre beretinbiz. Ári ol kezdegi qıyndyqtar eldiń bárine ortaq edi ǵoı. Avtor: Sondaı qıynshylyqtardy kórip júr­gen­derińizde alǵashqy qyzdaryńyz Janargúl dúnıege keldi? Klara: Iá, Janar­gúlimiz sol kezde ómirge keldi. О́zi erekshe aqyl­dy boldy. Týǵa­ny­na 38 kún bol­ǵanda apam bir joly dalada tur: «Oıbaı, mynaý bala qyz­ǵanǵandy biledi, biraq eshkimge aıtpa, kóz tıedi», deı­di. «Qane, qalaı qyzǵanady?», dep suraımyn ǵoı. «Mynany qara­shy», deıdi. Sho­ta­nyń nemeresi bar. Soǵan apam: «Moınymnan qu­shaqtashy», deıdi. Anaý qushaq­tasa, týǵanyna 38 kún ǵana bolǵan Janargúl jaqtyrmaı ál­­gi balanyń qolyn ká­dimgideı ıteredi. Qu­shaq­­tama degeni ǵoı. Máskeýden oqýyn bitirip kelgen soń Er­keǵalı jumys isteı bas­tady. Sol ýaqytta tań­erteń jumysqa ket­­ken­de túske deıin taǵat tappaı ony sa­ǵy­natyn boldym. Ju­­­mysqa ketip bara jatqanda betimnen súıip ketedi, keshke kelgende taǵy da qushaqtap jatady. Bir kúni bir jol­dastary aıtady deıdi: «Bularda ev­reılerdiń ádetteri bar, kúıeýi tańerteń jumysqa ketkende áıeliniń betinen súıip ketedi eken». Sony aıtyp bári keıde qar­qyldap kúletin. Erkeǵalı aqyryndap maǵan qaraıdy, men oǵan qaraımyn (Klara jeńgemiz bulardy kúle otyryp aıtty da, osy jerge kelgende óziniń jaqsy kúlkisimen taǵy biraz rahattanyp kúlip aldy).