Ár sýısıd – estilmeı qalǵan jan aıqaıy

Sońǵy ýaqytta aqparat qural­da­ry, ásirese, áleýmettik jelilerde ba­la­lar arasyndaǵy sýısıd máselesi qy­zý talqylanyp jatyr. Sol talqy ba­rysynda kópshilik estip-bilip jat­qan aqparat – sýısıd dep atalatyn alyp aısbergtiń kózge kórinip tur­ǵan basy ǵana. Maǵan bul máselemen qyzmet ba­byna oraı, jaqyn tanysýǵa týra kel­di. 2014-2016 jyldary Qyzylorda obly­sy ákiminiń orynbasary retinde jas­­óspirimder isteri jónindegi aı­maq­tyq komıssııaǵa tóraǵalyq ettim. Komıssııada qaraıtyn negizgi má­se­leniń biri – aımaqtaǵy balalar men jas­tar arasyndaǵy sýısıd. Aıyna eki ret jınalatyn komıssııanyń ár otyrysy oblys aýmaǵyndaǵy aıaq­­- t­alǵan nemese aıaqtalmaǵan sýısıd, ıaǵnı mektep jasyndaǵy balalar arasyndaǵy ózine ózi qol salý oqı­ǵalaryn qaraýdan bastalady. Bi­raq, qansha tyryssaq ta, «órimdeı ba­la ómirden nege kúder úzedi?» degen su­raqqa tushymdy jaýap taba al­ma­dyq. Bul – jekelegen aımaq qana emes, jalpy elge ortaq jaǵdaı. Resmı málimet boıynsha, 2015 jy­ly Qazaqstanda mektep ja­syn­da­ǵy 201 bala ózine ózi qol salǵan, 485 ba­la sýısıdke talpynǵan. So­nyń 68 paı­yzynyń sebebi beımálim. «Mundaı oqıǵalardyń aldyn alý úshin ne isteý kerek»? Bul suraqqa da ja­rytyp eshkim jaýap bere almady. Osy sharasyzdyq janymyzǵa qatty batty. Kóp izdendik. Álemde ne istelip jatqanyna kóz saldyq, tá­jirıbelerin zerttedik. Negizgi túı­genimiz, sýısıd – jan-jaqty, san-salaly, josparly, keshendi de júı­­eli áreketti talap etetin, eldiń áleý­­mettik damýynyń quramdas bó­li­g­i retinde qaralýy tıis, asa kúr­de­li problema. О́zin ózi óltirý – jahandyq sı­pat­­taǵy kesel. Jer betinde ár 40 se­­kýnd saıyn bir adam ózin ózi mert qy­­lady. Sol sátte taǵy keminde 10 adam ózin ózi óltirýge talpynys ja­saıdy. Muny aıaqtalmaǵan sýı­sıd deıdi. Sońǵy 50 jylda bar­lyq el­degi sýısıd aıtarlyqtaı ja­sar­ǵan, osy kúnde óz qolynan ajal ta­ba­­tyndardyń 60 paıyzynyń jasy 40-qa da jetpeıdi. Sýısıd jıiliginiń ǵalamdyq kar­tasyna qarasaq, Qazaqstan – jaǵ­daıy eń nashar elderdiń sanatynda tur. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń málimeti boıyn­sha, 5 pen 14 jastaǵy balalar ara­syn­daǵy sýısıd boıynsha bizdiń el qaýipti bestikke kiredi. Al 15 pen 29 jas aralyǵyndaǵy jastar sýı­sıdi boıynsha Qazaqstan hali eń mú­sh­kil 10 memlekettiń biri. О́zin ózi óltirý – 15 jastan 49 jasqa deıingi qazaqstandyqtar arasyndaǵy ólim-jit­i­mniń ekinshi negizgi sebepshisi. Birin­shisi – jol-kólik apattary men abaısyzda bolatyn túrli jara­qat­tar. Jyl saıyn Qazaqstanda eki júz­deı mektep jasyndaǵy bala ózi­ne ózi qol salady. Árbir osyndaı aıaqtalǵan sýısıdke taǵy 200-deı balanyń aıaqtalmaǵan talpyny­sy keledi. Árbir aıaqtalmaǵan talpy­nys aldaǵy ýaqytta iske asýy yq­tımal sýı­sıdtiń basty nyshany. Osy sta­tıs­tıkaǵa súıenip, Qazaqstan­da­ǵy barlyq mektep oqý­shy­laryn 25 ba­la oqıtyn bir synyp dep alsaq, olar­dyń keminde 5-eýi ózine ózi qol salý tý­raly oılaǵan, al bireýi sýısıdke tal­pynǵan bolyp shyǵady. Árbir sýısıd – ony jasaǵan adam­nyń týystary men jaqyn­da­ry­nyń sanasyn ýlap, jany men jú­rek­terin uzaq jyldarǵa qatty ja­ralaıtyn aýyr tragedııa. Sýısıdtiń basty sebebi ne? Nege jyl saıyn osynshama adam óz er­ki­m­en opat bolady? Onyń astarynda tur­mys taýqymeti jatyr ma, álde adamdar arasyndaǵy arazdyq pa? Depressııa men psıhıkalyq aqaý­dyń saldary ma? Álde, shynyn­da da ınternet pen áleýmettik je­li­le­r­diń zardapty yqpaly ma? Ashý men yzadan týatyn dert pe, álde araq pen nashanyń kesiri me? Osy ispettes ushyǵyna jet­kiz­beı­tin kúrdeli suraqtar kóp-aq. Bi­raq kesimdi, kóńilge qonymdy qara­pa­ı­ym jaýap joq. Birde-bir jekele­gen sebep nemese faktor adamnyń ózin ózi óltirýine sebep bola almaıdy. Ondaı áreket – jeke, áleýmettik, di­nı, moraldyq, psıhıkalyq jáne bıo­logııalyq astary bar, birqatar jaǵ­daılardyń ózara shıelenisýinen bo­latyn kúrdeli fenomen. Sonymen birge, qoǵamdaǵy adam­dar­dyń ózine ózi qol salý jıi­ligi el­degi áleýmettik saýlyqty, saıası-eko­nomıkalyq jaǵdaıdy sıpattaıtyn ómir sapasynyń asa mańyzdy «baro­metri», qoǵamdyq ahýaldyń ın­dıkatory. Kez kelgen eldegi sýısıdtiń kór­set­kishi sol qoǵamdaǵy ıntegrasııa deńgeıine, ortaq qundylyqtary bar qaýym retindegi uıysý dárejesine ke­ri proporsıonal bolady. Iаǵnı, mem­lekettiń tıimdiligi men qoǵa­m­nyń sapasy artqan saıyn sýısıd aza­ıýy kerek. Joǵaryda atalǵan jasóspirimder isteri jónindegi komıssııanyń bir oty­rysynda aýylda bolǵan sýısıd talqylandy. Anasy 15 jasar ba­la­synan telefonmen oınaǵandy do­ǵaryp, úıdiń bir sharýasyn jasaý­dy talap etedi. Ákesi de anasyna qosylyp, balany sógedi. Bala osyǵan ashýlanyp, qoraǵa baryp asy­lyp qalǵan. Komıssııaǵa shaqyrylǵan mek­tep­tiń psıhology men dırektory balanyń berekeli otbasynan shyqa­nyn jáne oqý úlgeriminiń jaqsy eke­nin aıtyp, mundaıǵa ne sebep bol­ǵanyn túsinbeıtinderin jetkizdi. Ko­mıssııa músheleri ınternet pen uıa­ly telefonnyń keri áseri týraly aıt­ty. Sonymen, sebebin anyqtaı al­­maı, mektepke balalardyń psıhı­ka­syn kúsheıtý amaldaryn qaras­ty­­­rýdy, al tıisti mekemelerge zııa­­­ny bar ınternet resýrstar men áleý­met­tik jelidegi toptardy anyq­tap, ja­býdy tapsyrdyq. Sonymen birge, balanyń ata-anasynyń qalaýy boıynsha bul oqı­ǵa ózin ózi óltirý bolyp tir­kel­megen bo­lyp shyqty. Son­dyq­tan oqıǵanyń tir­kelmeý jaı-japsaryn tekserýdi qo­symsha tapsyrdyq. Teksere kele, mynadaı mán-jaılar anyqtaldy. Qaıtys bolǵan bozbala 4 jasynda týǵan ata-anasynan ajyratylyp, ata­sy men ájesine berilgen. Sodan be­ri týǵan ákesi jáne sheshesimen du­rys qarym-qatynas bolmaǵan. Ási­rese, týǵan anasymen qatty araz bolǵan. Atasy jáne ájesimen de aıtarlyqtaı jaqyn bolmapty. Ol tý­raly ózi syrlasyp júrgen bir do­syna aıtqan. Sondaı-aq, bolar oqı­ǵa­dan birer kún buryn sol dosyna ba­la qundy degen buıymdary men je­ke zattaryn syılaǵan. Syılap tu­ryp «bular endi maǵan kerek bol­maıdy», degen. Jaqyndarymen sóz­ge kelgende «men bárinen sharsha­dym, jalyqtym, jalǵyzbyn», degen sózder aıtqan. Biraq mekteptegi psı­holog pen synyp jetekshisi ol tý­raly bilmegen, balanyń minez-qul­qynan ózgeris baıqamaǵan. Bala asy­lyp qalǵan qora tap-tuınaqtaı jı­nalǵan, eshkim kedergi jasaı almaı­tyndaı etip daıyndalǵany baı­qal­ǵan. Mine, bul ashý men yzadan býlyǵyp kenetten jasalmaǵan, sanaly túrde, uzaq ýaqyt pisip-jetilgen she­shimniń mysaly. Sebep – erte ba­la­lyq shaqta ata-anasynan ajyraý ke­sirinen bolǵan psıhıkalyq zaqym. Osy bir ǵana mysal arqyly bizdiń má­selege tereń boılaı almaı, mán-jaı­yn jete túsinbeıtinimiz anyq kó­rinedi. Endi ne isteý kerek degen su­raq­qa keleıik. Halyqaralyq zert­teý­­ler men tájirıbe balalar men jas­óspirimder arasyndaǵy sýı­sıd­­tiń aldyn alýǵa bolady degendi ras­taıdy. Tıimdi aldyn alý jumysyn uıym­­dastyrý úshin bizge bilim be­rý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qam­­syzdandyrý, quqyq qorǵaý, aq­pa­rattandyrý qyzmetterin qam­tı­tyn, sa­laaralyq keshendi baǵ­dar­lama qa­jet. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń usynysy boıynsha álem­niń 30 elinde mundaı baǵdarlama sýı­sıdtiń aldyn alýǵa arnalǵan ult­­­tyq strategııa deńgeıinde iske asý­­­da. Bul strategııalardyń maqsaty – 2020 jyl­ǵa deıin sýısıd jıiligin 10 paı­yzǵa deıin azaıtý. Sýısıdti tejeýge arnalǵan ju­mys­ty eki baǵytqa bólýge bolady. Ol­ qysqa merzimde nátıje berýi tıis shu­ǵyl aldyn alý sharalary jáne tu­raq­ty tómendeýge jol ashatyn, ba­la­lardyń psıhıkalyq saýlyǵyn qa­lyptastyryp, kúsheıtýge baǵyt­tal­ǵan uzaq merzimdi amaldar. Qysqa merzimde sýısıdtik qaý­ip-qaterge dýshar bolǵan balalar­dy anyqtap, olarǵa jeke-jeke psı­ho­lo­gııalyq kómek kórsetý júıesin qa­l­yptastyrý qajet. Ol úshin osy ju­mysqa qatysatyn 4 túrli mamandar tobyn oqytyp, daıyndyqtan ót­kizý kerek. Birinshiden, barlyq muǵalimder balanyń sózi men is-áreketinen sýısıd týraly oıdyń belgilerin tanyp úırenýi tıis. Ol qıyn emes. Bala minezindegi ózgerister, jalǵyzdyq tý­raly áńgimege áýestik, «men sharshadym», «bárinen jalyqtym» degen sııaqty sózder, jeke zattaryn taratý sekildi ómirge qyzyǵýshylyqtyń azaıǵanyn bildiretin áreket – osy­nyń barlyǵy muǵalimder jáne ba­la­­­larmen etene jumys isteıtin bas­­qa da mamandar ıgerýi qajet qa­­r­apaıym daǵdylar. Bul topty «sýı­­sıd saqshylary» dep ataıdy. Olar­dyń mindeti – atalǵan bel­gi­lerdi­ baıqap, mektep psıhologyna habar berý. Oqytylýy tıis ekinshi jáne eń ma­ńyzdy top – mektep psıhologtary. Pedagog-psıhologtar oqýshylar ara­synda táýekel tobyn anyqtaýǵa ar­nalǵan dıagnostıka júrgizýdiń ádis­temesin ıgerip, táýekel tobyna kirgen balalarǵa naqty kómek kór­sete bilýi qajet. Atalǵan dıag­nostıka saýalnama negizinde jasalady. Saýalnamada bir qaraǵanǵa oǵash kórinýi múmkin suraqtar bar. Má­selen, mynadaı: – О́zińizge qol salý týraly oıy­ńyz boldy ma? – Bolsa, ony qalaı jasamaq edi­ńiz? Osy suraqtar tóńiregindegi pikir­ta­las úshin biz Qyzylorda oblysynda jasaǵan qanatqaqty jobany 6 aıǵa shegindirdik. Alaıda, beldi otandyq jáne halyqaralyq mamandar aralasyp, bul suraqtardyń kerektigi dá­lel­dendi. Sýısıdtik oıy bar bala ádette syrttan kómek kútedi, son­dyqtan kópshiligi tótesinen qoıy­l­ǵ­an osyndaı suraqtarǵa tartynbaı jaý­ap beredi, ózi senetin adam bolsa, ashyq áńgimeden qashpaıdy. Sondyqtan mundaı suraqtardan qorqýdyń qajeti joq. Biraq balany ashylyp, aqtarylýǵa shaqyrǵannan keıin oǵan naqty kómek kórsetýge de daıyn bolýymyz qajet. Kómek alam degen ár balanyń úmtiniń oryndalýy, seniminiń aqtalýy óte mańyzdy. Iаǵnı, táýekel toby­na kirgen ár ba­la­ǵa bilikti psıhologııalyq, qa­jet bol­sa dárigerlik jáne psı­hıat­rııa­lyq kómek kórsetilýi tıis. Táýekel tobyn anyqtaýǵa arnal­ǵan dıagnostıkaǵa 14, 15 jáne 16 jas­­taǵy balalar qatysady. Jyl saı­yn jobaǵa jasy 14-ke tolǵan ja­ńa tolqyn kiredi, jumysqa aralasa­tyn mamandar jańaryp otyrady, sondyqtan jyl saıyn bul joba da jańaryp, jańa bilimmen tolyǵyp, mamandar udaıy oqytylyp otyrýy qajet. Qanatqaqty jobada bizge bas­ty kedergi bolǵany – túrli sala ma­­mandary arasyndaǵy birlesken ju­­­­mysty úılestirý edi. Bul ju­mys­­­tyń tıimdiligi – muǵalimder men dá­­rigerlerdiń, áleýmettik qor­ǵaý qyz­­meti men polıseılerdiń, son­daı-aq, jýrnalıster men ákimdik qyz­­­metkerleriniń úılesimdi bir­les­ken áreketine táýeldi. Atalǵan ju­mys­­pen qatar, kópshilikti aq­pa­rat­tan­dyrý, qoǵamdaǵy psıhologtyń kó­megine júginý mádenıetin qa­lyp­tas­tyrý mindeti tur. Osy atalǵan ba­­ǵyttardyń barlyǵy jalpy jaǵ­daı­­dyń ońalýyna tikeleı áseri bar óza­ra táýeldi máseleler. Sondyqtan ortaq oń nátıje bolý úshin – bul jumystyń barlyǵyna or­taq, ulttyq úılestirýshi qajet. Bar ádisteme men aqparatty bir jer­ge jınap, barlyq aýyl-aımaqqa or­t­aq júıe, ortaq talap qoıylǵany ab­zal. Eń durysy, osy máselege ma­­mandanǵan úkimettik emes uıym bel­gilenip, sol uıym negizgi úı­les­tirýshi bolýy qajet. Qazir bul usy­nys negizgi eki mınıstrlikten quptaý taý­yp, aımaqtar deńgeıinde birlesip ju­mys isteý tetikteri naqtylanýda. Sonymen birge, bul máseleniń kúrmeýin sheship, tıimdi áreket etý úshin tek memleket aıasynda jumys is­teý jetkiliksiz. Ol úshin bıznes pen qoǵamdyq uıymdardyń, ha­lyq­ara­lyq uıymdardyń, ǵylymı jáne eks­perttik ortanyń kúsh biriktirýi ma­ńyzdy. Osy tusta Qazaqstanǵa álemde bar tájirıbeni alyp kelip, ony beıim­dep engizýge jaǵdaı jasaǵan BUU-nyń balalar qory – IýNISEF-tiń zor úlesin atap aıtpasqa bolmaıdy. Qanatqaqty joba júıelik sıpat­taǵy oń nátıjesin berdi. Qazaqstan­dyq mamandar tıimdi ádis­te­me men jumysty uıymdastyrý daǵ­dy­la­ry­na ıe boldy, jobany bú­kil el kó­leminde júzege asyrýǵa baı­la­nys­ty ózindik kózqaras pen is-qı­myl algorıtmi qalyptasty. Áleýmettik zertteýdiń kór­se­týin­she, Qazaqstandyq kámeletke tol­­maǵan balalardyń 26 paıyzy sýı­sıdke ákeletin túrli qaýip-qaterdiń yqpalynda júr. Sýısıdtiń ózi – alyp aısbergtiń kózge kórinetin basy ǵana ekendigi túsinikti boldy. Balalar men jastardyń ara­syn­daǵy sýısıd – olardyń tán jáne jan saý­lyǵyn, qazirgi ýaqytqa qajetti ómir daǵdylaryn qalyptastyrýǵa ar­nalǵan júıeli jumystyń joq­ty­ǵynan dep bilemiz. Balalar men jet­kinshekterdiń densaýlyǵyn, so­nyń ishinde psıhıkalyq saýlyǵyn kú­sheıtý, ómirlik daǵdylaryn qa­lyp­tastyrý – sýısıd máselesiniń ta­my­ryna shyndap balta shabý bo­lar edi. Biz búginde balalardyń bi­l­im­ge negizdelgen aqyl-oı áleýetin art­tyrýǵa barynsha kúsh salýdamyz, al jas urpaqtyń emosıonaldy áleýetin qalyptastyrýǵa óte ús­tirtin jáne samarqaý qaraımyz. Osyǵan oraı, kámeletke tol­ma­ǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý úshin olardyń densaýlyǵyn kúsheıtý men ómirlik daǵdylaryn qa­lyp­tastyrýǵa arnalǵan baǵdarlama ázir­lengen. Bul baǵdarlamanyń bas­ty tiregi mektep psıhologtary. Qazir bizdegi olardyń sany 8 myńǵa jýyq. Psıholog jumysy jaqsy jol­ǵa qoıylǵan mektepterde talaı balanyń ajal aýzynan aman qal­ǵa­nyna kýá boldyq. Sonyń bir my­salyn aıtaıyn. Anasynan 6 saý­saqpen týǵan qyz bala óziniń sol kemistigin jasyrýdyń keremet tá­silin ıgergen, tipti ony eń ja­qyn qur­bylary da kópke deıin baı­qa­maı júrgen. Ata-anasy bolsa, ony dá­rigerge kórsetýdi oılamaǵan da. Qyz 14-ke tolǵanda, osy jaǵdaı úlken jan kúızeline sebep bolyp, boıjetkendi jaman oıǵa jeteleıdi. Mektep psıhologyna qatty sengen qyzdyń qurbylary apaılaryna jaǵdaıdy jetkizedi. Psıholog apaıy qyzben til taýyp, syrlasa kelip, dárigerge barýǵa kóndiredi. Ná­tıjesinde, artyq saýsaqqa ota ja­sa­lyp, boıjetkenniń jańa ómiri bas­talady. Mine, bul jaqynyna janashyr adamdardyń «saqshylyq» qyzmetin atqaryp, ýaqtyly habar berýiniń, psı­holog pen dárigerlerdiń óz ju­mysyn sapaly oryndaýynyń ar­qa­syn­da bolǵan oń nátıje. Mamandanǵan psıhologtardyń aıtýynsha, árbir sýısıd – estilmeı qal­­ǵan janaıqaıy. Olaı bolsa, qo­ǵam bolyp, qaýym bolyp qu­lyn­da­ǵan daýysqa qulaq asa bileıik! Raýan KENJEHAN, «BILIM Foundation» qorynyń jetekshisi