Maıqamysta – Shtrek, kórshi aýylda – Evaldt...

Aınalasyn jasyl jelekke, tal-terekke oraǵan úlken jol oblys ortalyǵyn Ýspen aýdanymen jalǵastyrady. Keńestik kezeńnen nemis ultynyń ókilderi bul aýdanda kóp turdy. Qazaqstandy Otanym dep, ósken aýyldarynda qalyp qoıǵandary áli de az emes. Bizdiń izdep kele jatqan Nıkolaı Shtrek pen Rýff Evaldt ta solardyń qatarynda. Nemister sol ýaqytta-aq turaqtap qalǵan aýyldar úı-jaılaryn, kóshelerin jaınatyp jóndep, baý-baqsha egip, sol kezden-aq talpynyp, jaqsy turmysqa qol soza bastady. Sharýashylyǵy qarqyndy damyǵan, tur­mys­tary jaqsy, respýblıka kóleminde bas­shy­lardyń kózine túsken ozyq aýdan retinde aty shyqty. Ári nemis ultynyń ókilderi tu­ra­tyn aýdan dep erekshe bólip, ózgelerge úlgi tutylyp keldi. Aty Máskeýge jetken, tynym tappaıtyn Eńbek Eri Iаkov Gerıng degen basshysy boldy. Bizdiń qazaq aýyldarynyń keı­biri endi ǵana qol jetkizip, qyzyǵyn kó­rip júrgen mádenı, oıyn-saýyq demalys túr­leriniń bári, onyń ishinde basseın, kafe, klýb, sporttyq oıyndar alańdary, tipti, qys ishinde kókónis jep otyratyn jylyjaıǵa deıin sol kezdiń ózinde bar edi. Eki-úsh qabatty jańa zaman úıleri bul aýdanda 80-shi jyl­dardyń ózinde-aq boı kóterdi. Áli kúnge deıin Gerıngtiń aýylynda Iаkov Gelbertovıch­tiń aýyl men sharýashylyq arasyna júrip-tu­ratyn tramvaı jolyn salmaq bolyp daı­yndap qoıǵan aıaqtalmaǵan qurylysy jatyr. Tramvaı turmaq, ol kezde Gerıngtiń aýylyn­daı órkenıetti ómir súrý degenińiz qazaq aýyldary úshin ertegideı edi. Aýyldaǵylar nemister turyp jatqan ómirdi kórý úshin bul jaqqa kelip, tańdanyp qaıtatyn. Sóıtip, nemister Germanııaǵa baryp, sol jaqtan kórip kelgenderin osy jaqtaǵy óz aýyldaryna birtindep ákele bastaǵan edi. Jer­gilikti jurt bul jerdi “Gerıngtiń aýy­ly” atap ketkenimen, sol kezdiń ózinde “sha­ńy­raqqa qaraı bilgen” Iаkov Gelbertovıch sonaý jaqtan taǵdyr tálkegimen aryp-ashyp kelgende qushaq jaıa qarsy alǵan qazaq jerine bas ıip, aýylyndaǵy qurdasyna arnap “Dobraıa zemlıa Nýrgalı” degen kitap jazyp ketti. Al, Nurǵalı atanyń sol urpaqtary búginde eldik maqsat, ult bolyp uıý jolynda osy jerge tirek bolyp qaldy. QIYRSYZ KEŃ DALA QYMBAT Mine, Qozyketken aýyldyq aýmaǵyna qaraıtyn Maıqamys bólimshesi, keń dala, Shtrektiń otbasy turatyn jalǵyz úı, esik aldynda qymbat «Djıp» máshınesine qosa taǵy da jeńil kólikter, topyrlaǵan saqqulaq kúzetshi ıtter, jańa úlgide salynyp jatqan qora-qopsy, astyq saqtaý qoımalary... Alys­tan qaraýytyp mola-zırattar kórinedi. – Onda qypshaqtardyń ata-babalary ja­tyr. Buryn osy mańaıda aýyldar bolǵan, bári kóship ketti, orny ǵana jatyr, qypshaq­tardy kúzetip men ǵana qaldym, – dedi Nıkolaı Shtrek ázil-shyny aralas kúle sóılep. О́zi­niń de týǵan aǵasy, kórshi-qolańy qazir Ger­manııada turady, ózi osy Maıqamystan ket­peı, olardyń sońynda qalǵan. Osy jerde týdy, ósti, oqydy, bilim aldy, kóshken elge qosylýǵa aýylyn qımady. Keń dalada qyzǵan eńbek, jaıqalǵan astyq, ákesi mehanızator bolǵan Nıkolaı bala kezden jermen qalaı jumys jasaý kerektigin kórip, túsinip ósti. Áli esinde, kórshileri bolǵan Qazbek Júnisov aǵa egis brıgadıri bolyp eńbek etti.Ol kisilerde demalý degen joq edi, kúni-túni dalada, erte ketip, kesh keletin-di. Al, kúzgi jıyn-terin, kóktemgi naýqan ýaqytynda tynym joq, jospardan jospar, mol ónim alý jolynda kúres bastalatyn. Qazir múlde basqa. Ákeleriniń ýaqytynan bólek tamasha bir zaman keldi. Qazir óziń úshin eńbek etesiń. Bári ózińdiki. Memleket qol­daý kórsetip otyr. Jer al, eńbek et, qy­zyǵyn kór deıdi. Ákeleri kombaın, traktordan túspese, uldary «Djıp» minip, en dalanyń yrzyǵy men baılyǵynyń qyzyǵyn kórýde. Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı, degen osy. Orta mektepti bitirgennen keıin, aýdan ortaly­ǵyndaǵy kásiptik-tehnıkalyq ýchılıshege oqýǵa tústi.Sodan, 24 jasqa kelgende ákeleri – úlken Nıkolaı 1991 jyly «Shtrek» sharýa qo­jalyǵyn qurdy. Biraz jurttyń ýaqytsha qıyndyqtan qorqyp, jan-jaqqa údere kóship jatqan kezi edi. Áke­leri kishkentaılarynan jerdiń qadirin uqty­ryp ósken uldary Nıkolaı, Sergeı, Alek­san­drǵa sendi. Qazir ózderi yr­zyǵyn kórip júrgen myna keń dalaǵa terin tógip eńbek etken ákelerin eske alyp, ózderi demeýshilik ja­sap, aýyl mektebinde jyl saıyn ús­tel ten­nısinen jarystar ótkizip turýdy dás­túrge aınaldyrypty. «E-e, aǵama qonaqqa ba­ryp qaıtýǵa barǵanym bolmasa, ol jaqta tura al­maımyn. Osy Maıqamys, osy jer me­niń ós­ken jerim, týǵan aýylym. Qarańyzshy, my­naý keń dalaǵa, jerdiń ıesi, kıesi bolady deıdi qa­zaqtar, deıdi ol. – Keń dalanyń aty keń dala ǵoı, dalaǵa úırengen aýyl balasyna Germa­nııa­ǵa baryp turý, áı, qıyn bolar. Balalarym da osy bólimshede týyp-ósip, erjetip keledi. Qo­zy­ketken aýylyna baryp-kelip mektepte oqıdy». Balalary da keıin ózi sııaqty «dalamen aýyratyn» shyǵar dep oılaıdy N.Shtrek. Degenmen, jańa ómirdiń jastary ǵoı, alda ony ómir kórsete jatar. Bul kúnderi aty ob­lysqa belgili “Shtrek” sharýa qojalyǵy negizinen aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn – bıdaı, qaraqumyq­­, kartop, kúnbaǵys ósirýmen aınalysady, 6560 gektar jeri bar. Tehnıka­nyń túr-túri jetedi. Qojalyqta, sonymen qa­tar, 270 qara mal, 16 jylqy, 80 qoı, 40 shoshqa, 100 bas qus ósiriledi. Aılyq eńbek­aqylary 25 myń teńgeni quraıtyn aýyldyń 15 adamy jumys jasaıdy. «REGTAIM» – NEMIS AÝYLY Kelesi baǵytymyz – kórshi aýyl, ıaǵnı “REGTaım” atty sharýa qojalyǵy. Onda oblys kólemine aty belgili sharýashylyqtyń basshysy Rýff Gıldebertovıch Evaldt degen nemis jigiti turady. Jalpy, bul sharýa­shy­lyq “Doıche Kase” jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń negizinde qurylǵan kóri­ne­di. Et jáne sút óndirýmen aınalysady. Syr men shujyqtyń on shaqty túrin shyǵaratyn Rýff Evaldtyń bul zaýyty túgelimen nemis tehnologııasynyń quraldarymen jabdyqtal­ǵan. О́nimderi О́skemen, Qaraǵandy, Astana, Semeı jáne óz oblysymyz boıynsha tuty­nýǵa túsedi. Zaýytta otyzǵa jýyq adam eńbek etedi. Aıyna 35 myń teńge jalaqy alady. Negizinen nemis ulty ókiliniń adamdary eń­bek etetin zaýytqa kelgende shynynda ne­mistiń jerinde júrgendeı bolasyz. Qural-jabdyq, dúnıe-múlik Germanııadan jetkenimen, et pen sútiń osy aýyldardan. О́zgeshe bir aýyl, ózgeshe bir tártip ornaǵandaı. Kásiporyn aınalasy da, ishi de órkenıetti zamanaýı tirlikti kózge elestetedi. Bylaısha aıtqanda, Evaldtyń aýylynda bári nemisshe tirlik dersiń. Et pen sút óńdeıtin, syr, shujyq, sary maı, kúnbaǵys maıyn shyǵaratyn «REGTaım» kásipornyn aralap shyqtyq. Evaldt 1956 jyly tyń ıgerýdiń qyzǵan shaǵynda Selınograd oblysynda dúnıege kelipti. Ákesi Gıldebert 1941 jyly Alýshta qalasynan Chelıabi jaqqa jer aýdarylady. Al, Evaldt bolsa, sol jaqta 8 jyldyq mektep bitirgennen keıin Selınogradtaǵy selhoztehnıkýmdy tehnık-mehanık mamandyǵy boıynsha bitiredi. Eki jyl ásker qatarynda bolyp, sodan keıin áke jolyn qýyp, dala tósinde eńbek jolyn bastaıdy. Jınaqtalǵan tájirıbe, jermen jumys jasaýdyń qyzyqtylyǵy arqasynda ol aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyna oqý túsedi. Sóıtip, ınstıtýtty bitirgen soń, biz joǵaryda atap ketken Iаkov Gerıngtiń shaqyrýy boıynsha ol basqaratyn kileń nemis ulty turatyn ataqty kolhozǵa jumysqa keledi. – Gerıng jaı ǵana basshy emes edi, bizdi – jastardy baılyqtyń kózi – jermen qalaı jumys jasaý kerektigine úıretti, deıdi Evaldt ótken kúnderin eske alyp. Ol kolhozda júrip, traktor brıgadasy­nyń brıgadıri, drenajdyq-sýlandyrǵysh júıeni salý ınjeneri, jerasty sýlaryn sýlandyratyn «Radýga» atty zerthananyń meńgerýshisi boldy. Keńes ókimeti de kelmeske ketti. О́mirge úlken ózgeris keldi. Qazaq eli óz egemendigin aldy. О́zge ult ókilderi jan-jaqqa – óz elderine qaıtyp jatqan kez. Evaldt qazaqqa baýyr basyp, osy jerdi, keń dalany qonystanǵan Gerıngtiń aýylynda qaldy. Osy jerde týdym, erjettim, bilim aldym, óstim, otbasyn qurdym, orys, qazaq, nemis dostarym bolsa jetedi, myna dalany qıyp tastap, qaıda baramyn, óz aýylym – óz Otanym emes pe, degen toqtamǵa keldi ol. Sóıtip, aýylda 1992 jyly «Nemeskıı» degen markaly irimshik óndiretin shaǵyn ortalyq ashty. Shaǵyn ortalyq birtindep Evaldtyń aty-jóni, teginiń bas áripterinen quralyp «REGTaım» sharýa qojalyǵy ataldy. Búginde ol oblysqa tanymal úlken seriktestik bolyp otyr. Evaldt Qazaqstan nemisteriniń 4 sezine delegat bolyp qatysty. Aýdandyq máslıhattyń depýtaty retinde aýdandaǵy aýyl sharýashylyǵy jáne basqa da kóptegen máselelerdiń jaqsy jolǵa túsýine úles qosyp keledi. Aýdanda turyp jatqan osy jerdi elim, Otanym dep qalǵan nemis ultynyń ókilderi de, kásipkerler de az emes. Oblystaǵy nemis kásipkerleri basqarmasynyń múshesi, Qazaqstan nemis kásipkerleri assosıa­sııasynyń múshesi Rýff Evaldt Elbasy atynan Alǵys hatqa, marapattaýlarǵa ıe boldy. Prezıdentimizdiń Germanııaǵa, Berlın qalasyna jasaǵan saparlaryna qatysty. Jyl saıyn oblystyq baıqaýlarda ónim sapasy úshin básekelerde bıikterden kórinip keledi. DEREK PEN DÁIEK Mal sharýashylyǵy qatar júretin aýyl sharýashylyqty óńir bolyp sanalatyn Ýspen aýdany bul salany damytý úshin aıanyp qalǵan joq. Aýdanda 22 aýyl, 239 sharýa qojalyǵy, 14 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik bar. Sharýa qojalyqtarynyń basym kópshiligi egin, kúnbaǵys ósirýmen aınalysady. Mal basy, qustyń sany jyldan-jylǵa ósip keledi. Otyz myńǵa jýyq iri qara mal, úsh myńnan asa jylqy, basqa da túlikter qatar ósip keledi. О́tken jyldary aýdan boıynsha egis alqaptary qosymsha 20 myń gektarǵa ulǵaıtyldy. Aýdannyń aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge tartqan ınvestısııasynyń kólemi jyl saıyn 200 mıllıon teńgeni qurap otyr. Bul tek kóktemgi dala jumystaryna jumsalatyn qarjy bolyp tabylady. 2004 jyly aýdanda “Týǵan jer” atty aýyl sharýashylyǵyn órkendetýdiń arnaıy baǵdarlamasy qabyldandy. Bul baǵdarlama dándi daqyldar egýde jer tańdaýdyń bir kezderi ekologııalyq jaǵdaılarǵa saı júrgizilmegenine qaraı, jerdi, topyraqtyń qunarlylyǵyn saqtap qalý úshin quryldy. 2001 jyldan beri shamamen 664 mıllıon teńgege elimizde jáne shetelderde shyqqan tehnıka túrleri satyp alyndy. Sút te, et te kóp. Ár aýylda qazir sút qabyldaıtyn arnaıy oryndar bar. Bul aýdanda aýyl sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdiń klasterlik júıesin paıdalanýǵa jol ashty. Turǵyndar úshin naýbaıhanalar, kondıterlik sehtar jumys isteıdi. Farıda BYQAI. Pavlodar oblysy, Ýspen aýdany. --------------------------------------------- Sýretterde: sol jaqtan birinshi turǵan N.Shtrek; R.Evaldt.