Iаdrolyq qýatsyz damý joq

BIRAQ ONYŃ QAÝIPSIZDIGI MÁSELESI ShEGINE JETKIZILÝI TIIS Keshe Elbasy Nursultan Nazarbaev Ýkraınanyń as­tanasy Kıev qalasyna kelip, Chernobyl AES-indegi apatqa 25 jyl bolýyna oraılastyryla uıymdastyrylyp, atom qýatyn qaýipsiz jáne ınnovasııalyq maqsatta paıdalaný máselelerine arnalǵan sammıtke qatysty. Sammıtke uzyn sany 60-qa jýyq delegasııa kelgen eken. Sonyń ishinde BUU, NATO, Eýropa Keńesi, Eýrokomıssııa, MAGATE, DDU sııaqty bedeldi halyqara­lyq uıymdardan kelgen delegasııalar da boldy. Halyqaralyq uıymdar delegasııalarynyń bas­shy­lary qatarynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Eýroko­mıs­sııanyń prezıdenti J.Barrozý, MAGATE-niń bas dırektory Iý.Amano jáne t.b. kelipti. Delegasııa bastaǵan memleket basshy­la­ry qatarynda Qazaqstan Prezıdentinen basqa Polsha, Horvatııa, Vengrııa, Rýmynııa, Chehııa prezıdentteri, al Ázirbaıjan, Belgııa, Lıtva, Fransııa, Malaızııa, Slovakııa memleketteriniń úkimet basshylary, Qytaı, Reseı jáne t.b. kóptegen elderdiń úki­met basshylarynyń orynbasar­la­ry, syrt­qy ister mınıstrleri boldy. Bir sózben aıtqanda, Ýkraına as­tanasy jeltoqsan aıynda EQYU-nyń Sammıtin ótkizgen Astana sııaq­ty qatty ábiger ústinde eken. Ýkraına Prezıdenti Vıktor Iаnýkovıch qarsy alýshy memle­ket­tiń basshysy retinde delegasııa basshylaryn dál bizdegi sekildi jeke-jeke qarsy alyp tur­dy. Astana ýaqyty boıynsha keshki 18.00-de, al Kıev ýaqy­ty­men tús aýa bere, ıaǵnı 15.00-de sammıt óz ju­mysyn bastady. Osydan 25 jyl buryn Ýkraına qalasy – Chernobylde HH ǵasyrdyń aıaǵyndaǵy adamzat ta­rıhynda oryn alǵan eń úlken teh­nogendik apatqa qazaq­stan­dyq­tardyń da qatysy boldy. Onyń zardaptaryn joıý úshin sol kezdegi KSRO aýmaǵyndaǵy barlyq respýblıkalardan mamandar men jumysshylar tartyldy. Sonyń ishinde 30 myńnan artyq qazaq­standyq apattyń zardabyn joıý­ǵa qatysyp, óz densaýlyqtaryna zalal keltirý qaýpine bardy. Sondyqtan da, onyń zardabyn aıtqanda, Qazaqstan eshqashan shet qala almaıdy. Sol kezdegi KSRO memleketin ǵana emes, búkil álemdi dúr silkindirgen apat 1986 jyldyń 26 sáýirinde bolǵan edi. Sol kúni osyndaǵy AES-tiń tórtinshi blo­gy jarylyp, joıqyn apat oryn alǵan-tyn. Odan taraǵan radıasııa kórshiles elderdiń bárine jetti. Mundaı bolady dep oı­la­maǵan eýropalyq elderdiń bári de qatty dúrligip, atomnyń zarda­byn joıýǵa búkil álemdi jumyl­dyrdy. Sol úshin «Ýkrytıe» atty halyqaralyq qor quryldy. Onyń negizgi qarjygeri jáne qarajatty iske jumyldyrýshy Eýropa Qaıta qurý jáne damý banki boldy. Búgingi kúnge deıin osy qordyń qorjynyna 864 mln. eýro tústi. Oǵan 30 donor qa­tys­qan edi. 2000 jyly AES-tiń soń­ǵy reaktory toqtatylǵan bola­tyn. Qazir jarylys bolǵan tór­tin­shi blokty tolyǵymen zalal­syzdandyrý jáne 1-3 bloktardyń qoldanylǵan ıadrolyq otyndary­nyń qaýipsiz jaǵdaıda saqtalýyn qamtamasyz etý máseleleri alda tur. Onyń qoımasy Iаdrolyq qaýipsizdik esep-shottary esebinen qarjylandyrylady. Búgingi kúnge deıin onyń qorjynyna 17 donor 321 mln. eýro aýdardy. Búgingi kúni álemniń aldynda paıdalaný merzimi jetip, eskirgen atom elektr stansalaryn paıdalanýdan shyǵarý mindeti tur. Biraq sony iske asyratyn ın­fra­qurylym áli kúnge jasalmaǵan. Eýro­pa Qaıta qurý jáne damý banki arqyly bólinetin qarajat negizinen paıdalanylǵan ıadrolyq otyndardy saqtaý jumystaryn atqarýǵa ǵana qoldanylady. Al eskirgen atom elektr stansa­la­ryn paıdalanýdan shyǵarý da birlesken joıqyn qarjylyq, tehnogendik kúshti qajet etetin shara. О́ıtkeni, mundaı jaǵdaıda sol eldiń energetıkalyq proble­ma­la­ryn sheshetin balamaly qýat kó­zin de qarastyrý kerek. Osy ýa­qytqa deıin osyndaı qıyn­dyq­tar­dyń saldarynan bul iske ja­handyq turǵyda bálendeı mán berilmegen bolsa, endi Japo­nııa­daǵy «Fýkýsıma-1» AES-inde bol­ǵan apat bul sharýany keıinge qal­dyra berýge bolmaıtynyn kórse­tip berdi. Ýkraına sammıti osy máselelerge jahandyq tur­ǵy­da qozǵaý salýdy maqsat etken eken. Sammıt jumysyn Ýkraına Prezıdenti V.Iаnýkovıch quttyq­taý sózben ashyp, júrgizip otyr­dy. Ol óziniń sózinde Chernobyl apatynyń zardabyn joıýǵa qa­tys­qan burynǵy KSRO respýb­lı­ka­lary azamattary men álem elderiniń kómegine rızashylyǵyn bildirdi. Iаdrolyq energııany beı­bit maqsatqa paıdalanýdan esh­kim de bas tarta almaıdy, bir­aq másele qatań baqylaýda bolýy kerek, dedi ol. Alǵashqy sózdi BUU Bas hat­shysy Pan Gı Mýn aldy. Ol BUU tarapynan Venada osy isti ba­qylaýǵa alý týraly másele kóte­rilgenin eske salyp ótti. Álemniń barlyq túkpirinde ıadrolyq qýat­ty paıdalanýshylarǵa birdeı qaýipsizdik normalary jasalyp, ol qatań saqtalýy kerek, dedi ol. Bul iste barlyq elderdiń bir-birine degen senimi de zor bol­ǵanyn qalaımyz. Ekinshi bolyp sóz alǵan Eýro­komıssııanyń prezıdenti J.Barrozý Chernobyl apatynyń zarda­byn joıýǵa Eýroodaq tarapynan jasalǵan kómekterge toqtaldy. Sonyń ishinde ol Eýropa Qaıta qurý jáne damý bankiniń kóme­gimen jasalǵan áreketterge keńi­nen toqtalyp, jasalǵan jumys­tar týraly aıtty. Úshinshi sóz Memleket basshy­la­ry arasynan birinshi bolyp Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Nursultan Nazarbaevqa be­rildi. Chernobyl apaty alǵash­qy bolyp atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdyń da orasan zor qaýpi bar ekenin búkil álemge kórsetip berdi dep aıtsaq qatelespeıtin shyǵarmyz, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Apat zar­da­byn zalalsyzdandyrýǵa júzde­gen myń adamnyń qatarynda 32 myń qazaqstandyq ta qatysty. Olardyń kóbi densaýlyqtarynan aıyryldy, birazy ómirimen qosh­tasty. Iаdrolyq radıasııanyń zar­dabyn basynan keship kelgen bizdiń halqymyz chernobyl­dik­ter­diń taǵdyryna barynsha túsi­nistikpen qaraıdy. Osylaı deı kelip, Nursultan Ábishuly Qa­zaq­stan jerinde álemdegi eń úl­ken ıadrolyq synaq polıgonynyń bolǵanyn, onda 116 Chernobyl apatynyń zardabyna teń 456 jarylys jasalǵanyn jáne ony Táýelsiz Qazaqstannyń Prezıdenti bolyp saılanǵannan keıin alǵashqy Jarlyqtarynyń birimen óziniń japqanyn aıtty. Odan ári osy synaq polı­go­nynyń ornynda byltyr BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bolyp, Qa­zaqstannyń jahandyq ıadorolyq qarýsyzdaný isine súbeli úles qosqanyn atap ótkenin jetkizdi. Biz bıylǵy qazan aıynda Semeı polıgonynyń jabylǵanynyń 20 jyldyǵyn atap ótip, soǵan baı­lanysty halyqaralyq «Iаdrosyz álem forýmyn» ótkizemiz. Osy múmkinshilikti paıdalanyp, sizderdi soǵan qatysýǵa shaqyra­myn, dedi N.Nazarbaev. Elbasy atom energetıkasyn búgingi kúni paı­dalaný máselesine toqtal­ǵan­da, AES-terdi salý josparyna barynsha muqııat qaraıtyn ja­ńa­sha ustanym kerek ekenin atap kórsetti. Ásirese, buryn mundaı energetıkany paıdalanbaǵan elderde baqylaý eselep arttyry­lýy kerek. Ústimizdegi ǵasyrdyń ortasyna qaraı elý el AES-ke qol jetkizgisi kelip otyrǵany bel­gili. Apat bolǵan jaǵdaıda olar eldiń aýqymynan shyǵyp, trans­shekaralyq ólshemge jetetinin eskerýi tıis. Sondyqtan AES jáne basqa da azamattyq atom nysandarynyń qaýipsizdigi ja­han­dyq ıadrolyq qaýipsizdiktiń mańyzdy quramdas bóligi bolyp otyrǵany aıdan anyq. Osylardy es­kerip, qaýipsizdiktiń halyq­ara­lyq, barynsha qatańdatylǵan, bir­tekti standarttaryn ázirleý kerek. Osy qatarda MAGATE sheń­berinde táýelsiz sarapshy­lar­dyń kúshimen AES-terdi basqarý júıelerine turaqty túrde stress-test jasalyp turýy qa­jet. Sonymen birge AES paıda­lanýshy memleketter men kompanııalar ıadrolyq nysanda bolǵan kez kelgen oqys oqıǵa týraly óz turǵyndaryn da, halyqaralyq qoǵamdastyqty da shuǵyl habardar etkeni talap etilýi kerek. Eger mundaı talaptardy oryn­daǵysy kelmegender bolsa, álem­dik qaýipsizdikti saqtaý isi ondaı memleketke qatań sanksııalar qol­dansyn. Atom energetıkasyn damytqysy kelgen kez kelgen eldiń ókimeti apatqa jol bergen jaǵdaıda basqa memleketter men jahandyq ekologııaǵa keltirgen zardabynyń shyǵynyn óteýge daıyn bolýy shart. Bizdiń bala­la­rymyz ben nemerelerimiz búgingi kúni eldiń bıligi men bıznesiniń basynda bolǵan adamdardyń qatelikterine jaýap bermeıtin bolsyn, dedi N.Nazarbaev. Odan ári Elbasy Qazaqstan­nyń atom energetıkasyn damytý josparlaryna toqtaldy. Biz bul iske barlyq jaǵdaıdy ekshep kiriskeli otyrmyz. Bizdiń elimiz qa­zir ýran rýdasyn óndirýden álem­de birinshi orynda tur. Elimiz reaktorlardy paıdalanýda da, qol­danbaly ıadrolyq fızıka sa­la­synda da jetkilikti dárejede ǵylymı-tájirıbelik synaqtar­dan ótken. Atom ónerkásibin da­mytý barysynda biz ıadrolyq otyn sıkliniń vertıkaldy ınte­gra­sııalanǵan kompanııasyn qurý­dy josparlap otyrmyz. Iаǵnı, ýrandy óndirýden bastap, odan otyn alýǵa deıingi sıkldi ja­samaq­pyz. Sonymen birge, biz qaýipsizdik sharalaryn tolyǵy­men qarastyryp jáne onyń MAGATE tarapynan baqylaýda bolǵanyn qalaımyz, deı kelip, Qazaqstan óz aýmaǵynda paıda­la­nylǵan otynnyń bankin orna­las­tyrýǵa daıyn ekenin taǵy qaı­talady. Sóziniń sońynda Elbasy Fransııa men Ýkraınanyń Cherno­byl AES-i zardaptaryn joıý jónindegi halyqaralyq jo­balar­dy aıaqtaýǵa kómek suraǵanyn Qa­zaqstan Úkimeti qarastyryp, osy iske qarajat bólý týraly sheshim qabyldaǵanyn jetkizdi. Men Kıev sammıtindegi atom energe­tı­kasyn damytý men onyń qaýip­sizdigin saqtaý jóninde keńinen aı­tylǵan máseleler naqty nátı­jelerge qol jetkizer degen úmit­temin, dedi Qazaqstan basshysy. Qazaqstan Prezıdentinen keıin sózdi Polsha, Shveısarııa, Vengrııa, Horvatııa prezıdentteri jáne basqalar alyp, kóterilgen másele jóninde óz oılaryn or­taǵa saldy. Sammıt qorytyn­dy­sy boıynsha atom energetıkasyn beıbit maqsatta paıdalaný bary­syn­da halyqaralyq qaýipsizdikti saqtaý máselelerine jaýapkershilik týraly deklarasııa qabyl­dandy. Sammıt barysynda Elbasy Nur­sultan Nazarbaev BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnmen, Eýropa Ko­mıssııasynyń prezıdenti J.Bar­rozý jáne Ýkraına Prezıdenti V.Iаnýkovıchpen kezdesip, ekijaqty yn­tymaqtastyqtyń keıbir másele­leri jóninde pikir almasty. Jaqsybaı SAMRAT, «Egemen Qazaqstan» – Kıevten. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.