Jaqsy adam – asyl qazyna

Sondaı-aq, kúı­shi Qazanǵap Tilepbergenulynyń «To­ry at» kúıi, Juban Moldaǵalıevtiń «To­ry at basy» ǵajaıyp týyndy­syn­da da osy túske aıryqsha mán beredi. Mundaı mysaldar júzdep sanalady. Keıbir sóz tir­kesterine kóz júgirtsek, «sulý tory at bolý» asa qurmet ekeni ańǵarylady. Qazaq halqynyń uly perzenti Muhtar Áýezov te «Ádebıettiń eńbek torysy» degen sózdi qazaq ádebıetiniń tarı­hyn taban­dap otyryp tııanaqty zertte­gen, fılologııa ǵylymdarynyń dok­tory, professor, Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń korrespondent-múshesi, Qa­zaq KSR-iniń eńbek sińirgen ǵylym qaı­ratkeri Esmaǵambet Samuratuly Ysmaıylovqa baılanysty qoldanǵan eken. Osydan-aq, kórer kózge kóńil tola­tyn, isine myǵym, eńbekqorlyǵyna jan kelmeıtin minsiz minez ıelerine osy te­ńeý laıyq bolǵan tárizdi.

Máselen, keshken ǵumyry, atqarǵan eldik qyzmeti, jastarǵa degen qamqor peıili, el taǵdyryna alańdaǵan darhan kóńili bar fılologııa ǵylymdarynyń dok­to­ry, professor, KSRO Pedagogıka ǵy­lym­dary akademııasynyń korres­pon­dent-múshesi, UǴA akademıgi, Qazaqstan já­ne Qyrǵyzstan respýblıkalary ǵy­ly­mynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syı­lyǵynyń ıegeri Serik Smaıyluly Qı­rabaevty da solaı ataý ábden laıyq. 

Jeke tulǵanyń mi­nez-qulqy ar­qyly tutas toptyń, qo­ǵam­nyń ómi­rin túsinýge bolady. О́ıt­ke­ni, adam qoǵamsyz ómir súre almaıdy. Adam­nyń belsendi túrde eńbekpen shuǵ­yl­danýy, áleýmettik qatynastarǵa túsip, óza­ra baılanys jasaýǵa tolyq qabileti bar tirshilik ıesi bolyp qalýy ǵana onyń tul­ǵalyq beınesin joǵarylata túspek.

Biz muny Serik Smaıyluly Qıra­ba­evtyń 1927 jyly 23 naýryzda Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýdany, Atasý aýylynda dúnıege kel­gen­nen bastap, 1951 jyly Abaı atyn­da­ǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyn bitirip, aspırantýrada oqı júrip, Qazaq­tyń mem­lekettik kórkem ádebıet bas­pa­synyń aǵa redaktory, «Ádebıet já­ne ıs­kýs­stvo» jýrnalynyń bólim meń­ge­rý­shisi, 1952-1955 jyldary «Pıoner» jýr­nalynyń redaktory, 1955-1958 jyl­dary «Sosıalıstik Qazaqstan» (qa­zirgi «Egemen Qazaqstan») gazetinde meńgerýshi, redaksııalyq alqa múshesi bol­ǵanyndaǵy qyzmetinen ańǵaramyz.

1958 jyldan Abaı atyndaǵy Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtynda 30 jyl boıy dosent, professor, fılologııa fakýltetiniń dekany, qazaq ádebıeti kafedrasynyń meńgerýshisi, ınstıtýt rektorynyń oqý isin basqaratyn orynbasary qyzmetterin atqarǵan, 1988-1995 jyldary Qazaq KSR ǴA M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstı­týtynyń dırektory, bólim meń­­­gerýshisi bolǵan kezdegi tyn­dyrǵan ól­sheýsiz eńbekterinen ta­nyp-bilemiz. Osy ýaqyt aralyǵynda qy­­rýar qoǵamdyq ju­­mystar atqarýy, ón­­di­rte ǵylymı eń­bek­ter jazýy, ta­rıhtyń aqtańdaq ke­si­rinen jazyqsyz ja­zalanǵan jandar­dy aq­tap alýǵa jan­talasqan órshil qı­my­ly­nan kóremiz.

– Ádebıet – ulttyq mádenıettiń bir salasy. Onyń damýy ulttyń tilimen, dilimen, uǵym-túsinigimen, parasatymen, dúnıetanymymen tikeleı baıla­nys­­ty. Osynyń bári kórkem týyndy ar­qyly kórinip, halyqtyń sana­syna sińe otyryp, onyń rýhanı ómi­rin qa­lyp­tas­tyrady. Sol joldan aýyt­qy­maý­yn qa­da­ǵ­alaýǵa mindettimiz, – dep ǵa­lym osy úderistiń bárin ádebıet aıasynda sa­lys­typ qarastyrady, jastarǵa túzý jol nusqaıdy.

Serik Qırabaev esimi ulttyq má­de­­nıe­timizdiń asa kórnekti ókili re­tinde respýblıka kóleminde ǵana emes, jaqyn shet elderge de tanys. Ol áde­bı­eti­mizdiń ataqty qalamgerleriniń shy­ǵar­mashylyǵyn monografııalyq úlgide jan-jaqty zertteý tásilin jete ıgergen ǵa­lym. Onyń Abaıtaný sa­lasyndaǵy tyn­dyrǵan kúrdeli eń­begine qazaq eli asa qurmetpen qa­raı­­dy. Bul saladaǵy je­misti eńbegi úshin kezinde ınstıtýttyń bir top ǵalymdarymen birge Memlekettik syı­lyqqa ıe bolǵany – osynyń aıǵaǵy.

Táýelsizdik jyldaryndaǵy qazaq áde­­­bıetiniń tarıhynda ulttyq ıdeıa­nyń týýy men órkendeýine jol ashýy óz aldyna bólek áńgime. Jańasha kóz­qa­­­ras qalyptastyrǵan «Qazaq áde­bıet­i­niń tarıhy» atty irgeli eńbektiń uıym­das­tyrýshysy ǵana emes, redak­sııa­lyq al­qa­nyń tóraǵasy retinde tyn­dyr­ǵan isin árkim ózinshe paıymdaı alady dep esep­teımin.

О́mir talqysynan súrinbeı ótip, san alýan qıyndyqtyń tarazysynda shyń­dal­­ǵan, synaqtyń qandaıy bolsa da tý­ra bıdeı ádil sheshimin taba bil­gen ǵa­­lym aǵamyzdyń taǵy bir belesi – qa­zaq ádebıeti oqýlyqtarynyń avtory eken­digi. Qazaq jastarynyń talaı býyny osy oqýlyqtan boıyna bilim sińirip, ómir­lik tálim alyp kele jatqanyn eskersek, ǵalym kótergen júktiń salmaǵy aı­qyn­dala túspek.

Akademık Serik Qırabaev ǵylymı shy­ǵar­­mashylyq ónerinde 40-tan astam mo­nogra­fııa men syn, zertteý kitaptaryn, 17 oqýlyq pen oqý quraldaryn shyǵar­dy. 1994 jy­ly «Júsipbek Aımaýytov» atty ki­t­a­by UǴA-nyń Sh.Ýálıhanov atyn­da­ǵy syılyǵyna ıe bolǵan ǵalym kóp­tegen orden­de­r­men, medaldarmen ma­­rapattal­dy. Qazaqstannyń eńbek si­­ńir­­gen qaı­ratkeri, «Otan» ordeniniń ıe­­ge­ri boldy.

Ybyraı Altynsarın bir sózinde: «Jaqsy minez ben aqyl kúshi birikse – bu­lar adamgershilik qasıetter», – dep adam­gershiligi mol jandarǵa úmit arta­tynyn bildirgen eken. Adamgershilik – adam boıyndaǵy eń asyl qasıet jáne adamzat balasynyń eń joǵarǵy maqsatyna baǵyttalady. Bul qasıet adamdy meıirimdilikke, Otanyn, elin, otbasyn súıýge úıreteri anyq.

Mine, sonyń bárin 67 jyldan beri juptary jazylmaı berik otbasyn qurǵan Serik aǵa men Álııa apamyzdyń boıynan kórip, kıeli shańyraǵynda qalyptasqan tamasha qasıetterinen zamandastary men shákirtteri, aǵaıyn-týystary úlgi alady.

Men bul otbasyn kópten bilemin. Son­dyqtan da oıymdy saralaı ke­le, hal­­qy­myzdyń «Jaqsy adam – qa­zy­na» degen naqyl sózin eske aldym. О́z­de­ri­niń bilimimen, biliktiligimen, tereń ma­ǵynaly ǵumyr keshýimen, ózgege ónege bolýymen halyqtyń qazynasyna aınalǵan Serik Qırabaev pen Álııa Beısenovanyń ómirlerine kóz jibersek, olardyń óte baı ǵumyr keship kele jatqanyn baı­qaı­myz.

Sózimizdiń aıǵaǵy retinde aıtarymyz, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Serik Qırabaev pen geografııa ǵylymdarynyń doktory Álııa Beısenovanyń shańyraǵyn el «Aka­demıkter otbasy» dep tanıdy. Bile bilgenge, bir otbasynan eki birdeı aka­demıktiń shyǵýy – sırek kezdesetin qu­by­lys. Oǵan sebepker tatý tirlik, bir-bi­rine degen adal mahabbat jemisi ekeni anyq. Ony myna áńgimeden ańǵaramyz. «...Apalaryń jas kezinde su­lýdyń su­lýy edi. Áli de syry ketse de, syny ket­pegen qalpynda otyr ǵoı, mi­ne. Bir kór­gennen-aq ǵashyq boldym, sóıtip 18 jasynda úılenip aldym, – degen Serik aǵa ázil-qaljyńy aralas maqtanyshyn jasyrmaıdy. Rasynda, Álııa apamyz minezge baı jan.

«Adamgershilikke tárbıeleý quraly – eńbek pen ata-ana úlgisi» deıtin Ybyraı Altynsarın atamyzdyń, «Aǵash túzý ósý úshin oǵan kóshet ke­zin­­de kómektesýge bolady, úlken aǵash bol­­ǵanda ony túzete almaısyń» degen ha­l­qymyzdyń dana sózi bar. Osy rette balanyń boıyna jastaıynan izgilik, meı­irimdilik, qaıyrymdylyq, ıaǵnı adam­gershiliktiń qundy qasıetterin si­ńirýde úlgili otbasy men pedagogter she­shýshi ról atqaratynyn eske salǵym ke­ledi.

Shúkir, qos ǵalymnyń uıasynan túlep ushqan tuńǵysh uly Nur bolsa, Máskeý ýnıversıtetin bitirip, aspırantýrada oqyp, sol jaqta kan­dıdattyǵyn, doktorlyq dısser­ta­sııasyn qorǵady, fılosofııa ǵy­lym­darynyń dok­tory, professor atan­dy. Búginde Reseı Ha­lyq­tar dos­tyǵy ýnıversıtetiniń birin­shi pro­rektory-ǵylymı prorektory.

Professor Nur Serikulynyń ǵy­lymı ister jónindegi prorektor re­tin­­de tyndyrǵan jumys aýqymy óte kólemdi. Ony Reseı Halyqtar dostyǵy ýnı­versıtetiniń sońǵy bes jyl ishinde barlyq joǵary oqý oryndary men RF ýnı­versıtetteri arasynda 3-4 oryndy ıelenip kelgeninen, sondaı-aq ha­lyq­aralyq deńgeıdegi reıtıngisiniń jo­ǵa­ry­laı túskeninen de ańǵarýǵa bolady. Bul olardyń halyqaralyq ǵylymı qa­rym-qatynasyn arttyryp, kadr­lar daıar­laýdaǵy ǵylymı biliktiligin jo­ǵa­ry­lata túsýde.

Uzaq jyldar professor Nur Serik­uly Qırabaev Reseı Federasııasy Bilim mınıstrliginiń gýmanıtarlyq bilimder jónindegi Keńes tóraǵasynyń orynbasary bolyp, 15 jyl RF Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń Fılosofııalyq ǵylymı-ádis­temelik keńesin basqardy.

Osydan-aq, onyń jumysqa ja­ý­apkershiliginiń joǵarylyǵy, ta­ban­dylyǵy, isker basshy ekendigi ań­ǵa­ry­lady. «Qazaq halqyndaǵy «Áke­ge tartyp ul týsa ıgi, ata jolyn qý­sa ıgi» degen tilektiń júzege asqanyna bul da bir negiz. 

Ortanshy uly Ádil elimizdiń Ish­ki ister mınıstrliginde jaýapty qyz­­met atqara júrip, jol apatynan qaıtys bol­ǵan-dy. Kenje uly Álim, Syr­tqy ister mı­nıstrliginde Amerıka departamenti dırektorynyń orynbasary.

Endi, aıaýly apamyz jaıly birer sóz. Resmı tilmen aıtar bolsaq, Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Álııa Beısenovanyń usynysymen 1986 jyly QazPI-diń fızıkalyq geo­gra­fııa kafedrasynyń janynan «Land­shaft­tar eko­logııasy jáne tabıǵatty qor­ǵaý» atty laboratorııa uıym­das­ty­ryldy. 1989 jyly Álııa Sár­sen­­qy­zynyń usynysy jáne tikeleı qaty­sýymen QazPI-diń jaratylystaný-geografııa fakýltetiniń quramynda ekologııa bólimi ashylyp, QazPI-de geo­grafııa jáne ekologııa fakýlteti uıym­das­ty.1991-1999 jyldary geografııa jáne eko­logııa fakýltetiniń dekany, Qazaqstan geogra­fııasy jáne ekologııa­sy kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp saı­landy.

Osynshama júkti arqalaı júrip, úl­gili otbasyn qalyptastyrý ońaıǵa tús­­peıdi. Álııa apamyz úshin ol qa­lyp­­ty jaǵdaı. Endi, kelini, Astana qa­la­syndaǵy «Daryn» respýblıkalyq ǵy­lymı-praktıkalyq ortalyǵynyń dı­rektory Sholpan Qırabaevanyń le­bi­zi­ne zer salaıyq: «...Ata-enemniń súıik­ti uly Ádil keremet azamat edi. Áskerı adam bolatyn. Taǵdyrdyń jazýyna ne dersiń. Bar bolǵany 11 jyl syılastyqta ómir keshtik. Mashına apatyn­an qaıtys boldy. Artynda Erjan, Sanjar degen eki uly qaldy. Qazir olar úlken azamat dárejesinde. Biri halyqaralyq quqyq mamandyǵyn ıgerse, ekinshisi Ulttyq qaýipsizdik akademııasyn bitirdi. Ekeýi de memlekettik qyzmette. Meniń bul aradaǵy aıtpaǵym, «Ata-eneń jaqsy bolsa, qyzyndaı etip ósiredi» degen qazaqy qaǵıdanyń rastyǵyna kóz jetkizý.

Talaıyma qaraı qazaqtyń baı­ta­ǵyn­daı nıetteri bar, kórgenderi kóp, kó­ńilge túıgenderi mol eki asylym, ar­daqty ata-enem meniń betimnen qaqqan emes. Uzatatyn qyzdaı alaqandarynda ustady.

О́zim de aldaryn qıyp ótpedim, aıt­qandaryn eki etpedim. Ákemdeı bol­ǵan atammen, anamdaı bolǵan enemmen qatar, sol otbasynyń barlyq úl­ken-kishisin, ási­rese, enemniń sheshesi aqyl-parasaty mol Rymbala apamdy erekshe qadir tuttym. Ol kisiden qalǵan bir keremet úlgini osy arada aıta ketsem deımin. Kún saıyn erteńgisin turǵanda bárimizben amandasatyn.

«Qaldaryń qalaı, jaqsy turdyńdar ma?» deıtin. Biz bir shańyraqtyń as­tyn­da otyryp, bul kisiniń munysy nesi dep tańdanys bildirsek:

«E, jassyńdar ǵoı. Keıin mendeı bolǵanda solaı eken-aý deısińder. Tún tú­nek qoı. Odan tańerteńgi jaryqqa je­tý bir ǵanıbet emes pe!? «Túnnen tań­ǵa túgel jeteıik» degen sózdi bu­ryn­­­ǵy­lar beker aıtqan ba?» deıtin. Sol sózdiń aqıqatyna endi kóz jetip ke­­ledi.

Men mamandyǵyma qaraı ómir boıy ba­­la tárbıesi salasynda qyzmet etip ke­lemin. Meniń bar jaq­sy tir­ligim, ur­paq tárbıesindegi at­qa­ryp júr­gen ju­my­sym sol ata-anamdaı bolyp ketken ata-enemniń úlgi-ónegesi dep bi­lemin».

Qazaqstannyń álemdik deńgeıdegi zııat­kerlik qoǵam qalyptastyrý ba­ǵy­tyndaǵy qaryshty qadamy, ultyq qun­dy­lyqty baıandy etý, tól tarıhymyzdy jańǵyrtý, ekonomıkamyzdy óris­tetýde jastarymyzǵa jan-jaqty bilim qa­jet. Ol úshin Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev usynǵan «Máńgilik El» ıdeıa­syn jedel júzege asyrýǵa bá­ri­miz de at­salysýǵa múddelimiz.

Osy iste qos mereıtoı ıeleri, bú­gin­de 90 jasty enshilegen Serik Smaı­yl­­­uly Qırabaev pen 85 jasqa jetken Álııa Sár­senqyzy Beısenova ortamyzdy toltyryp júre berýleri úshin baqýatty ómir, zor densaýlyq tileımin.

Sársenǵalı ÁBDIMANAPOV,

Qazaq ekonomıka, qarjy jáne halyqaralyq saýda ýnıversıtetiniń 

rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor