Aıqan AQANOV: Medısınaǵa kásibı etıka, ar-uıat, izgilik túsinikterin qaıtarý kerek

Halyqqa qajet ári qamqor sala – medısına. Elbasy Jol­da­ýynda otandyq medısına aldyna álemdik úrdisterge saı úlken mindetter qoıylyp, talap kúsheıtilgeni belgili. Nursultan Ábishuly Almatydaǵy jedel járdem aýrýhanasynda bolǵan kezinde eldiń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy keıbir kemshilikter men olqy tustardy da nusqap kórsetken-di. Álbette, sonyń birqatary joǵary bilikti medısına kadrlaryn daıarlaýmen, dárigerdiń kásibı sanattylyǵymen tikeleı ushtasyp jatyr. Osy oraıdaǵy kóptegen kókeıkesti máseleler men problemalar, olardy sheshý jolyna baǵyttalǵan is-sharalar haqynda S.Asfendııarov atyndaǵy Ulttyq medısına ýnıversıtetiniń rek­tory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Aıqan AQANOVTYŃ paıymdy tolǵanystaryna zer salǵan artyq bolmas edi. – Aıqan Aqanuly, Elbasy Jol­daýynda nusqalǵan ózderińizge qa­tysty problemalarǵa toqtal­sa­ńyz. – Joldaý biz úshin naqty maqsatty aıqyndaǵan úlken qujat bolyp ta­bylady. Medısınalyq bilim beretin joǵary oqý oryndarynyń densaýlyq saqtaý salasyn kóterýge kómektesýi, ózindik úles qosýy ol qujatta basa aıtylǵan. Sonyń birinshisi, árıne, bilikti dáriger mamandaryn daıarlaýǵa saıady. Ekinshiden, qazir ár óńirde arnaıy baǵdarlama qurýǵa baǵyt alyndy. Ol baǵdarlamalar boıynsha balalar men áıelderdiń, jalpy aýyl turǵyndarynyń densaýlyǵy, ókpe aýrýlary, VICh, SPID, sondaı naý­qastardy emdeý, solardy dıspanserleý máseleleri kóterilip, osy rettegi jumystarǵa monıtorıng jasaýǵa tap­syrma berildi. Búginde kóp mindet praktıkalyq emhanalarǵa júktelip otyr. Máse­leni zertteý oraıynda bizdiń ýnıversıtet ókilderi bir jarym aı ishinde alty oblysty – Almaty, Jambyl, Ońtús­tik Qazaqstan, Qyzylorda, odan ári Batys Qazaqstan, Atyraý oblys­taryn aınalyp shyqtyq. Sondaǵy kórgen-bilgenimizdi Elbasy sózi de aıǵaq­taıdy. Densaýlyq saqtaý isine memleket tarapynan kóp qarjy bólinýde, neshe túrli emhanalar sa­lynyp jatyr. Ol kisi endigi is tetigi medısına qyzmetkerleriniń óz qo­lynda dese, sonyń rastyǵyna kózi­miz jete tústi. Bizder bolǵan aımaqtardyń qaı jerinde bolsyn emdeý mekemeleriniń materıaldyq irgetasy nyǵyz. Oblys­tyq aýrýhanalarǵa qural-jabdyq, apparatýra alý, jańa tehnologııalar engizý jaǵynan úlken kóńil bólinýde. Ásirese, jańadan ashylǵan aýrýhana, emhanalar keremet. Máselen, Almaty oblysynyń ákimi salany damytýǵa erekshe mán beretinin ańǵartty. Qy­zyl­orda oblystyq aýrýhanasy da res­pýblıka boıynsha tańdaýlylar qa­tarynda. Oraldaǵy kardıohırýrgııa ortalyǵyna da kóńil tolǵandaı. Aty­raýdaǵy oblystyq aýrýhananyń jyl­dyq bıýdjeti 1,2 mlrd. teńge bolsa, oǵan qosymsha ákim 1 mlrd. teń­gege jańa jabdyqtar alyp beripti. – Olaı bolsa, olqylyqtar neden shyǵýda? – Biz sony zerttedik. Barlyq aýdandardyń bas dárigerlerin jınap, áńgimelestik. Sonda kóp másele kadr jetispeýshiligine tirele berdi. Sonda sizderde qandaı mamandar jetispeıdi, nendeı kómek kerek?, dedik biz. Mine, sonda aıtylǵan jaılardy jınaq­tap, talap-tilekti terip alyp kelemiz de, óz baǵdarlamamyzǵa qosamyz, naq­ty jumysymyzdyń arqaýy etemiz. Qa­zirde ár jerde kóbine-kóp anestezıolog, revmatolog, akýsher-gınekolog, hı­rýrgtar, alǵashqy medısınalyq jár­­dem kórsetetin dárigerler jetispeıdi. Qazaqstan boıynsha jetimsiz maman sany 4-5 myńnyń shamasynda. Biz qoldan kelgenshe dárigerler bilimin jetildirýge kómektesip jat­saq ta, taǵy bir túıtkil sol azdyń ózin aýylǵa jetkizýden kórinis tabady. Bizdiń oqý ornyn jylyna 1000 maman bitiredi, sonyń ishinde tikeleı emdeýmen aınalysatyndary 700-diń ary-berisi. О́kinishke qaraı, solardyń aýyl­dyq jerge baratyny 50-aq pa­ıyz. Bólgennen, kelisim­shartqa otyr­ǵan­nan paıda shamaly. Búginde bu­rynǵydaı mindetteıtin zań joq. Dıp­lomdy alyp qalyp, úsh jyl jumys istetýdiń dáýreni ótken. Ákimshilik tetikter pármensiz. Demokratııa deımiz, adam­nyń quqyn qurmet­teımiz deımiz, ot­basylyq jaǵ­daıǵa qaraımyz, nemese basqa bir jolyn tabady, áıteýir, bar­ǵysy kelmegen jerge, ásirese, aýylǵa bar­maıdy. Buryn úsh jyl aýylda jumys istemeı aspırantýraǵa jol ashyl­maıtyn. – Bul túıtkildi sheshý joldary qandaı dep oılaısyz? – Jýyrda osy máseleni mınıs­trdiń aldynda da kóterdim. Ol kisi negizinen durys qabyldady. Bizde jy­lyna 3-3,5 myń maman daıarla­nady. Osylardyń aýylǵa jetýi júıeli jol­ǵa qoıylsa, aınalasy 2-3 jyldyń ishinde másele oń sheshimin tabar edi, jetpeı jatqan 4-5 myń mamannyń orny tolar edi. Biraq bul arada qol baılaıtyn taǵy bir bógesin bar. Aýylǵa kelgen jas maman yqy­lasty jyly qabaqpen qarsy alynyp, áleý­mettik kómek kórsetilýi, baspanamen qamtamasyz etilýi kerek. Baıaǵyda «podemnyı» degen bolýshy edi. Qazir jas mamanǵa jaǵdaı týǵyzýdyń jaıy, juqalap aıtqanda barlyq jerde birdeı emes. Mysaly, búkil Qazaqstan boıynsha aýylda 2 myń maman jetispeıdi. 2009 jyly 431 jas dárigerge úı berildi. Bul barǵan mamannyń jartysy ǵana. Al, ótken jyly 800-deı maman barsa, sonyń jartysynyń jartysyna ǵana úı berdi. Astana men Almatynyń ózinde jas mamandarǵa eshqandaı jár­demaqylyq kómek joq. Áleýmettik qoldaý ár oblysta ártúrli. Aıtalyq, bir rettik kómek Aqmola oblysynda 250 myń teńge bolsa, Almaty obly­synda 90 myń teńge eken. Alshaqtyq tym úlken. Sondyqtan, bul arada memlekettik saıasatty burmalamaı durys júrgizgen jón dep bilemiz. О́ıtpesek, halyq­aralyq deńgeıge, eýropalyq standart deńgeıine qaıtip kóteril­mekpiz? – Eýropalyq deńgeı demekshi, Elbasy jedel járdem aýrýha­na­synda bolǵanda bizdiń dárigerlerdiń sapa­syna kóńili tolmaıtynyn bildirdi emes pe? – Iá, bizdiń dárigerlerdiń jalpy deńgeıi Avstrııanyń orta býyn medısına mamandarynyń deńgeıimen qaraılas degen Elbasy renishi oryndy. Bir jaǵynan, otandyq dáriger qaýymynyń namysyn qamshylaǵany da durys. Biraq qazir jastardyń ishinen kóptegen jaqsy mamandar shyǵyp jatyr. My­salǵa me­dısınanyń eń joǵarǵy pılo­tajy, oz­ǵyn tehnologııasy sanalatyn kardıo­hırýrgııany alaıyq. Tórt jylda elimizde osy salanyń mamandary qarjy bólinip, kóptep daıarlandy. Kardıohırýrgııa qazir oblystarda 80 paıyz qam­tylǵan. Bul qyzmet kenjelep turǵan kezde júrek aýrýlarymen naýqasta­nýshylar shetelge baryp, 200-300 myń dollar shyǵyn shyǵaryp emdeletin. Muny kimniń jaǵdaıy kótere bersin? Endi, qudaıǵa shúkir, 80-90 paıyz sha­masynda júrekke operasııalar ózimizde sátti jasalýda. Qol­jetimdi, senimdi, arzan. Osyǵan 4 jylda qol jetkizdik desek, halyq­aralyq sarapshylar senbeıdi. Nege deseńiz, bul keminde 7-10 jylda jolǵa qoıylatyn sharýa. Jaqsy neıro­hırýrg­tarymyz da shyǵyp jatyr. Bir ókinishtisi, osynyń aýqymyn keńeıtý oılastyrylmaǵan. Belgili bir júıe joq. Muny qazir qolǵa alsaq, emdeý isin eki-úsh jylda jaqsy deńgeıge kóteretindeı úmit bar. Medısınanyń negizgi bilimin alý úshin 6 jyl oqıdy. Sol negizgi bilim jaqsy bolsa, ony keıin tolyqtyrý, jetildirý jeńilge tús­pek. Bizdiń keńes kezinen qalyptas­qan bazalyq bilimimiz jaqsy dep sanaımyn. Kardıohırýrgııany 4 jylda kóterýimiz osyny aıǵaqtaıdy. Astananyń ózinde holdıngte istep júrgen mamandardyń biliktiligi sońǵy eki-úsh jylda birtalaı jerge baryp qaldy. Eýropańyzben qaraılas. Elbasy qalaıda halyqaralyq deńgeıge shyǵý kerek dep otyr. Jedel járdem aýrýha­nasyndaǵy kezdesýde men de bolǵam. Sonda Nursultan Ábishulyna medısınada kisi qyzyǵarlyqtaı jastar ósip kele jatqanyn aıtqam. Bir stýdentimdi ertip ákelip kórsettim. Áli dáriger emes, 6-shy kýrsta oqıdy. Sóıtse de ótken jazda jolyn taýyp, praktıkasyn Eýropadaǵy eń kúshti – Frankfýrttaǵy medısınalyq ortalyqta ótkizdirdik. Qa­zir sol Frankfýrttaǵy ozyq apparatýralar bizdiń emhanalarymyzda da tur. Jańaǵydaı jastarymyz munymen ju­mys isteı alady. Bizdiń kafedra meń­gerýshimiz de aıtty: Nursultan Ábish­uly, men Germanııada, Berlındegi kar­dıo­hırýrgııalyq ortalyqta bir jyl jumys istedim. Osyndaı apparatýramen jumys isteı biletin mamandar, onymen emdeýdiń ádis-tehnologııasyn túgel ıgerip, tıimdi paıdalanýǵa múm­kinshilikter bar, dedi. – Degenmen de jalpy densaýlyq saqtaý jaıyna keler bolsaq, el ishindegi áńgimelerdi estip otyrsańyz, emdelýshiler tarapynan kóp syn aıty­lyp jatady. Aýrýhanaǵa barǵandaǵy em alý mashaqaty, barmaq basty, kóz qysty, kóńil bólmeýshilik, salǵyrt­tyq, jany ashymastyq. Gıppokrat antyndaǵy ıdealdy bizdiń dárigerler arasynan tabýdyń qıyndyǵyna ózi­ńiz de kelisersiz. – Iá, ásirese, 90-shy jyldardyń ishinde medısınanyń jalpy deńgeıi kóp tómendep ketti. Dese de, bir emhana bir emhanaǵa, bir dáriger ekinshisine uqsa­maıtyn shyǵar, barlyǵy birdeı qyldan taımaǵan bolar, biraq ha­lyq­tyń kóńi­linen kóp nárse shyqpaı jat­qanyn biz bilip otyrmyz. Jańa aıttym ǵoı, oblys ortalyqtaryna baryp áriptestermen kez­deskenimizde de osy áńgimeniń bar­ly­ǵy kóterildi. Memleketten qarjy bólinbeı otyrǵan joq. Jańa aýrýhanalar salynyp jatyr, qural-jabdyqtar kelip jatyr. Sonda kemshilik neden? Men aıtar edim: kemshilik ózimizden. Búgingi tańdaǵy pro­blemalardyń birsy­pyrasy bizdiń medısına qyzmet­ker­leriniń ózinen bolyp otyrǵanyn mo­ıyn­daýymyz kerek. So­nyń eń birinshisi, medısınaǵa kásibı etıka, ar-uıat, pro­fes­sıonaldyq namys, izgilik kategorııa­laryn qaıtar­masa bolmaıtyn shekke jetip qal­ǵandaımyz. О́tpeli qıyn kezeń, kommersııa... Aqsha-aqsha dep kóp nár­seni, ásirese, adamgershilik qasıet­terdi umy­typ ketkenimiz ras. Halyqqa qıyn kezde halyqtyń qasynan tabylý kásibı paryzymyz ekenin árdaıym este us­taǵan jón. Jalpy, dáriger qaýymyna qoıylar talaptyń eń qarapaıymy da, eń qaǵıdalysy da osy. – Demek, Elbasy aıtqandaı, den­saýlyq saqtaý júıesinde ózgerister bolýy kerek qoı. – Árıne, halyq rıza bolmaı jatsa, jumysty jaqsartý joldaryn izdegen jón. Kemshiliktiń túp-tamyryna úńil­gen abzal. Men ózim osy baǵyttamyn. Mysaly, búginde bizdiń ýnıversıtetke túsýshiler 1990-91 jyldary týǵan balalar. Al endi sol balalar ósip, eseıgen, mektepte oqyǵan jyldardy eske alaıyqshy. 1993 jyly elý paıyz ınflıasııa. Halyqtyń kúnkóristen bas­qany oılaýǵa shamasy kelmeı qaldy. Ustanymdar umyt boldy. Jurt japa-tarmaǵaı bazarǵa shyǵyp, saýda tas­qyny jaqsy qasıetterdi shaıyp áketti. Bala baqshalar jabyldy. Toqsanynshy jyl­dardyń ortasyndaǵy mektep, ondaǵy bilim berý sapasy esińizde me? Sol kezeńde biz kóp nárseni joǵalttyq, birtalaı qundylyqtardyń baǵasyn túsirip aldyq dep oılaımyn. Qazir oqyp jat­qandar sol kezde týǵan balalar. Ashy da bolsa ashyǵyn aıtsaq, olardyń mektepten alǵan bilimi de tolyq emes, tálim-tárbıesi de durys emes. Zamana jaǵ­daıynyń qurbany bolǵan olardy kiná­laı da almaspyz. Qalaı desek te, ótpeli kezeń urpaǵy almaı qalǵan bilim-tár­bıe, mádenıet-parasattyń ornyn tol­tyrýdyń, durys dúnıetanymyn qalyp­tastyrýdyń qıyn mindeti bizdiń ıyǵy­myzǵa túsip otyr. Jáne bul daǵdarǵan hal jalǵyz bizdiń ǵana ýnıversıtettiń basynda emes qoı. – Iá, bul qıyndyqtan shyǵý úshin ne istep jatyrsyzdar? – Áýeli jańadan kelgen birinshi kýrs stýdentterin Almatynyń teatrlaryna aparamyz. Bıletti ózimiz satyp alamyz. Bul sharanyń basy-qasynda bastap ózim júremin. Sonda balalardyń kóbi teatr­dy ómirinde birinshi ret kóredi. – Bolashaq dárigerlerdiń jan dú­nıe­sin qosa tárbıeleýdi qolǵa alǵan ekensiz ǵoı. – Endi, onsyz bolmaıdy ǵoı. Rýhanı olqylyq ornyn toltyrý úshin Áýezov teatryna, opera jáne balet teatryna, fılarmonııaǵa, organdyq mýzykaǵa, hor kapellasyna aparamyz. Birinshi kýrstan bastap órge, óner men ómirge súıreımiz osylaı. Ekinshi kýrstan bastap qoǵam­dyq jumys retinde aıyna eki saǵat oqyǵan kitaptaryn durystap retke keltirip, kitaphanada jumys jasatamyz. Úshinshi-tórtinshi kýrstarda izgilik-meıirimdilikti oıatý ári ómirdiń qatań sy­nymen tanystyra berý maqsatynda aıyna eki saǵattan ál ústinde jatqan adamdardy, onkologııalyq naýqastardy kútýge, jetim balalarǵa jiberemiz. Bu­ǵan mindetti túrde barady. Aýyr naý­qastyń aýzyna sý tamyzyp, kıimderin aýystyryp, alǵysyn alyp, aýyrǵan adam­nyń qınalǵanyn kórip, qasiretin janymen sezinip, dárigerlik izgilik kóki­reginde kóktesin dep osylaı jasaımyz. Al endi tórtinshi-besinshi kýrstarda bolashaq dárigerlerimiz basqa joo-lardyń stýdentteri, mektep oqýshylary aldyna baryp, bir-bir dáris oqýlary kerek. Mysaly, ókpe aýrýlarynyń aldyn alý, salamatty ómir salty degen sııaq­ty. Taqyrybyn, leksııa jobasyn ózimiz beremiz. Bul da olardyń áleý­mettik jaýapkershiligine túrtki bolady. Ázirge mundaı jumys ádistemesi bizden basqa eshkimde joq. Jańaǵydaı, «ha­lyqtyń kóńilinen shyqpaıtyn dári­gerler qaı­dan shyǵady?» degen suraqqa janymyz aýyryp, ony qalaı sheshýdiń jaýabyn tynymsyz izdeı kele, óz jaýapkershiligimiz turǵysynan qoldan kelgenshe osyndaı jumystardy bir-birine sabaq­tastyra jasap jatyrmyz. Jataq­hana­daǵy tárbıelik sharalar men tár­tip, belgili qaıratkerlermen kezdesýler, elimizde ótip jatatyn, aıtalyq, Azıada syndy alaman oqıǵalarǵa qa­tysý arqyly stýdentterimizdiń eljan­dyly­ǵyn, qazaqstandyq patrıotızmdi tár­bıe­leýge de mán beremiz. – Degenmen de, dáriger úshin eń bastysy kásibı biliktilik emes pe? – Árıne. Kásibı oqytýda da bizdiń óz modelimiz bar, qazir basqa tehno­logııaǵa kóship otyrmyz. Altynshy kýrsqa jetkenge sheıin stýdenttiń 5 túrli biliktiligi bolýy shart dep sanaımyz. Birinshiden, standartqa saı teorııalyq bilimi bolsyn deımiz. Ekinshiden, ota jasaý­dyń alǵashqy tájirı­besin meńgerip, keminde 2-3 operasııa isteı bilýi tıis. Buǵan biz birinshi kýrstan bastap beıimdep baýlımyz. Úshinshi shart – adamdarmen, naýqastar­men til tabysyp sóılese bilýi, qarym-qatynas mádenıeti, aıta­lyq, naýqastyń dıagnozyn barynsha sypaıy jetkizýi, kóńiline qaraýy, ıaǵnı dárigerlik dıplo­matııany ıgerýi, jaı­dary, ashyqtyǵy. Tórtinshiden, ol naý­qas­tyń quqyǵyn, óziniń zańdy quqyq­tary men mindetterin bes saýsaqtaı bilýi kerek. Besinshiden, óz bilim-biligin udaıy jetildirip otyrmasa, jaqsy dáriger bolamyn deý de, eldiń densaý­lyq saqtaý salasyn kóterý oraıyndaǵy talpynys ta bos áýreshilik bolar edi. Nege deseńiz, álemdik medısınada jyl saıyn 20 paıyz aqparat jańadan kelip qosylýda. Dúnıeni Qazaqstan derbes el bolǵasyn tanydyq qoı. Málimetter tolassyz jańarady. Jańa dári-dármek, jańa qural-jabdyq, aspaptar shyǵyp jatyr, jańa tehnologııalar kirip ja­tyr. Dú­nıe júzinde jylma-jyl jıyr­ma paıyz ózgeris. Nano-tehnologııa, gendik ınjenerııa deımiz. Mine, osynyń bárinen qur qalmas úshin stýdentti birinshi kýrstan bastap osyndaı ozyńqy da ilgerishil talappen oqytqan abzal. Málimet-materıaldy qaıdan alasyń, qandaı kanaldarmen jumys isteısiń – ol basqa áńgime. Olaı bolsa, jańaǵy bes quziret basqa oqý ordalarynda ornyǵa qoı­maǵan, bizdiń óz ereksheligimizge jatady. Taǵy bir atap aıtar ereksheligimiz sol, nashar oqıtyn, alǵa tartqanǵa kón­beı, ıkemge kelmeı únemi «ekilik» baǵa alatyn stýdentterdi oqýdan shyǵaryp jiberemiz. Men rektor bop kelgen 3 jyldaı ýaqytta úlgerimi  tómen myń­nan astam stýdent oqýdan shyǵaryldy. Amal joq, qatań da bolsa, qajet shara. Ekige oqyǵan bala ketedi. Bul másele, tipti, nege bulaı dep talqylanbaıdy da. Isikti pyshaqpen keskendeı sylyp tastaımyz. Odan soń «úshke» oqıtyn­darmen de jolymyz basqa. – Muny qalaı júzege asyra­syzdar, tártibi qandaı? – Kýrstan kýrsqa ótýdiń belgilengen mejesi bar. Kádimgi baldyq júıe. Birinshi kýrsty kileń 3-ke bitirse, ekinshi kýrsqa ótpeı nemese kóshpeı qalady. Kóshý úshin baly eń bolmaǵanda 3,2 bolýy kerek. Ekinshi kýrsta 3,4, ary qaraı 3,6, odan 3,8 bolyp joǵarylaı beredi. Joǵarǵy kýrstarǵa kelgende tórtten tómen oqysańyz, kelesi kýrsqa kóshpeısiz, sol kýrsyńyzda qalyp qoıa­syz. Al endi altynshy-jetinshi kýrsqa óter kezde, ortasha ball 4,3-ten tómen bolsa, biz ondaı stýdentpen taǵy da qosh aıtysamyz. Talap osylaı qatań bolmasa bolmaıtynyna kózimiz jetti. Bizdiń stýdentterimiz qazir osy talapqa sáıkes táýligine 24 saǵat sabaqqa daıyndalyp oqıdy desem, ótirik aıtpaımyn. – Mundaı sheshimtal qadamǵa qa­laı bardyńyz? – Sebebi, ómirdiń ózi osyny talap etip otyr. Áýeli ar-uıatymyzǵa jú­gindik. Shynyn aıtqanda, biz osyndaı ákimshilik resýrsty amalsyzdyqtan iske qosýǵa májbúrmiz. Negizinde, batys elderindegi sııaqty, stýdentter jaqsy oqýǵa, mamandyqtyń qyr-syryn ba­ryn­­sha jete ıgerýge ózderi sanaly túrde talpynýy kerek. Bolashaqta solaı bolaryna da kámil senemin. Biraq ázirge «eki» men «úshke» oqyǵan balalardyń qolyna adam emdeıtin dáriger degen dıplom berýge ar-uıatym jibermedi. – Sheteldiń medısınalyq oqý oryn­daryndaǵy naq osyndaı jaǵ­daılar qalaı eken? Solardy baı­qastadyńyz ba? – Árıne. Men Japonııada jumys istedim. Amerıkanyń oqý júıesin birshama bilemin. Olarda medısınaǵa bizdegideı kezdeısoq keletin adam joq. Jastary qaı mamandyq ıesi bola­tynyn oqýshy kezinen biledi. Jalpy bilim beretin mektep talabynyń ózi óte joǵary. Solaı bolǵandyqtan, ýnıversıtetterge eshkim kezdeısoq túspeıdi. Olarda neshe túrli júzbe-júz áńgi­melesýler, synaq-emtıhandar bolady. Ýnıversıtetterdiń ózderi «júzden júı­rik, myńnan tul­pardy»  óz qa­laýy­men iriktep, tańdap alady. Al bizde qalaı? Siz ana Atyraý nemese Qyzylordada mektep bitiresiz de, UBT-dan áıtip-búıtip jetkilikti ball jınap alyp, oblystyq ýnıversıtet janyndaǵy qabyldaý komıssııasyna kelesiz. Sóıtesiz de, «men medısınaǵa baramyn» dep bala bir jerine belgisin qoıa salady. Sol qaǵaz Astanaǵa kelgende onyń bir ǵana kórsetkishine – sıfrǵa ǵana qaraıdy. Balanyń beıim-qabi­letiniń basqa baǵamdary beımálim kúıinde qalady. Qyrkúıekte meniń basyma myń bala jaýǵan qardaı top ete túsedi. Onyń qanshasy dáriger­likten úmit kúttiretinin, qanshasy kezdeısoq, «apam toıǵa barady, men de bara­myn­nyń» kerimen júrgenin eshkim bilmeıdi. Osy máseleni mınıstrliktiń aldyna talaı ret qoıdym. Tym bolmasa, bizge túskisi keletindermen áýeli áńgimelesip alaıyq dedim. Qazir ýnıversıtetimizge túskenderdiń keminde 5-10 paıyzy kezdeısoq kelgender. Áıteýir túsken soń áıtip-búıtip oqıdy. Birinshi kýrsqa 100 bala tússe, altynshy kýrsty sonyń 80-i bitiretin bolar. Al shetelde 100-den – 100. Olarda 10-11 jyl oqıdy, qandaı maman bolyp shyǵatynyn birinshi kýrstan bastap biledi. Bizdiń stýdent leksııany tyńdap, kitaptan taqyrypty qaıtalap oqyp, sonyń tóńireginde aıtyp berse, oqytýshy da rıza, bul da rıza. 4-5-in qoıyp beredi. Al Ame­rıkanyń stýdenti árbir jańa sabaqtan «men ne alamyn» dep keledi, soǵan oraı aldyn-ala daıyndalyp, sol taqyryp boıynsha izdenip, 150 paraq aqparat oqyp keledi. Baıqasańyz, bilim alýǵa degen kózqaras basqa, oqytýshy men stýdent arasyndaǵy qarym-qatynas basqa. – Bizde baǵa alsa boldy, bilimdi kerek qylmaıtyn psıhologııa bar sııaqty ma, qalaı? Áıtkenmen, sizderdiń oqý-tárbıe isin jańartyp, jaqsartyp, izdenis jasap jatqan­daryńyz jaıly estip te júrmiz... – Stýdentterdiń sanasyn, oqýǵa degen yqylas-beıilin kóterýge, qoǵam­dyq isterge belsendiligin arttyrýǵa kúsh salyp jatyrmyz. Stýdenttik úki­metimiz bar. Ol stýdentterdiń qu­qyǵyn qorǵaıdy. Stýdenttik keńes, stýdenttik jasaq. О́zderi ishterinen saılap alady. Mysaly, biz «Top-100» degen bir jobany júrgizýdemiz. «Top» jo­ǵary, bıik degen maǵynany bildiretin aǵylshyn sózi. Iаǵnı, júırik júzdik. Úsh tildi birdeı biletin, kileń «5»-ke oqıtyn, qoǵamdyq jumysqa belsendi qatysatyn, eń bıik deń­geıdegi 100 stýdent jınap jatyrmyz. Ońaı sharýa emes. Qazir 80-deı jınalyp qaldy. Solardyń ishinen 5 stýdentimiz, my­saly Azıada kezinde halyqaralyq dárejedegi dopıng jónindegi ofıser qyzmetin atqardy, 22 stýdentimiz sol jarystarda me­dısınalyq jaǵynan kómektesip, sport­shylardyń qasynda júrdi. Bir atap aıtarym, jataqhana jaǵ­daıyn da tártipke keltirdik, minsiz deıtindeı, kim-kimge de uıalmaı kórse­tetindeı tártip ornattyq. Osyny stýdenttik keńes ózi qolǵa alyp otyr. Dem alýǵa, sabaq qaraýǵa, jaıly turýǵa bar jaǵdaı jasalǵan. Beısaýat eshkim kirip, mazany almaıdy. Buǵan eki-úsh jylda qol jetkizdik. Endi bir jataqhanany eksperıment retinde túgeldeı stýdentterdiń qoldaryna bermekshimiz. О́zderin ózderi basqara­dy, komendanty da ózderi bolady. Stýdenttik dekanatymyzdy da quryp qoıǵanbyz. Osynyń bári stýdentterimizdi belsendilikke, sapaly bilim alýǵa yntalandyryp jatqany sózsiz. – Jaqsy bilim berýge oqytý­shylar da yntaly bolar? – Árıne, bul rette oqytýshy­lar­men de jumys júrgizip jatyrmyz. Aıtalyq, jalaqyny árkimniń eńbegine qaraı jeke-jeke saralap tóleımiz. Sabaqty jaqsy beretin izdengish oqytý­shylardyń jalaqysyn eki esege deıin kóterip otyrmyz. 2 myń dol­larǵa deıin aılyq alyp otyrǵan ustazdar bar. – Ondaı bilikti oqytýshylardy qalaı anyqtaısyzdar? – Jumysty kim qalaı isteıtinin baıqaımyz ǵoı. Onyń da neshe túrli kórsetkish, baǵamy bolady. Sabaqty qalaı beredi, stýdentterdiń pikiri qalaı, ǵylymı jaǵynan qandaı jetistikteri bar, qoǵamdyq isterge qatysýy, t.b. sonyń bárin arnaıy komıssııa jipke tizip, qadaǵalap qarap otyrady. – Oqytý ádisterinde qandaı ja­ńalyqtar bar? – 2 fakýltette QazUÝ-dyń jáne basqa ýnıversıtetterdiń úlgisimen nesıelik tehnologııany engizip otyrmyz. Stýdentter jyl aıaǵynda ózine qajet bilim boıynsha oqytýshyny ózi tańdaıdy. Bir ereksheligi, basqalarda bul is ákimshilik jolmen atqarylsa, biz tańdaýdy stýdentterdiń ózderine berip qoıdyq. Qaı oqytýshy durys bilim beretinin ózderi anyqtaıdy. Sóıtip, óte qyzyq úderister bolyp jatyr. – Munyń oqytýshyǵa yńǵaı­syzdyq týdyratyn jaqtary da bar shyǵar? Qaısy bireýi úshin ádilet­sizdik oryn alyp júrmeı me? – Oqytýshylardyń kóbi aıtyp ta júr, stýdentter kóp suramaıtyn, talapty qatań qoımaıtyn, aldy keń, ıi jumsaq muǵalimderdi tańdaıdy degendeı sózder de shyǵýda. Biraq tap qazirde eksperıment júrip jatyr. Mamyr, maýsym aılarynda nátıjesin kóremiz. – Keleshegin oılaıtyn aqyldy stýdent qatań da bolsa ózine durys bilim beretin oqytýshyny tańdaýy kerek qoı... – Árıne. Onyń ústine jyl aıa­ǵynda sol stýdentten biz jaqsylap surap, alǵan bilimin tekseremiz ǵoı. «Qanekı, sen ne úırendiń? Mynadaı-mynadaı standarttardy bilýiń kerek. Nege bilmeısiń? Onda sen ótpeısiń kelesi kýrsqa» deımiz ǵoı. Demek, stýdent muǵalim tańdaǵanda osyny eskerip, ózine tıimdi, paıdaly jaǵyna oıysady dep bilemiz. Nesıelik tásil, túptiń túbinde nátıje beretini anyq. Shetelde birtalaıdan beri osy tá­silmen jumys isteıdi. Bilim be­rýdiń bul utymdy tehnologııasy, mine, bizge de keldi. Eksperıment sátti aıaqtalaryna kóńilim senimdi. – Áńgimeńizge rahmet! Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL. Almaty.