Zańdar zamanyna saı bolsyn

Elimiz Táýelsizdiginiń bıylǵy 20 jyldyq mereıtoıyna oraı qos palataly Parlament qurylǵannan beri Senat­tyń aýystyrylmaıtyn depýtaty, «Parasat», «II dáre­jeli «Barys» jáne «Eńbek Qyzyl Tý» ordenderiniń ıegeri, aýyl sharýashylyǵy salasynyń maıtalman bilgiri Núsipjan NURMANBETOVTI áńgimege tartqanbyz. – Núsipjan Nurmanbet­uly, bıyl elimizdiń Táýel­siz­dik alǵanyna 20 jyl tolǵaly otyr. Siz zań shyǵarý orga­ny­nyń joǵary palatasyn­daǵy eń baıyrǵy, eń tájirı­beli senatorlardyń birisiz. Siz­dińshe, bizdiń elimizdegi par­lamentarızm nnstıtýty tolyǵymen qalyptasyp bol­dy ma? – Men 1995 jyly qabyl­danǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes engizilgen qos palataly kásibı Parlamenttiń joǵary palata­syn­da alǵashqy kúnnen beri kele jatqan depýtattardyń birimin. Siz ben bizdiń áńgimemiz elimiz taǵy bir asýdan asyp, Elbasy – Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevqa daýys berý quqy bar Qazaqstan halqy túgelge jýyq qatysqan kezekten tys prezıdenttik saılaýda 95 paıyzdan artyq daýys berip, qaıta saılaǵan sátten kóp ýaqyt ótpeı bolyp otyr. Sondyqtan, aldymen men Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń eńbegine toqtala ketsem deımin. О́ıtkeni, Qazaqstannyń Táýelsizdigi jáne onyń irgesi­niń nyǵaıýy Elbasynyń esimimen tikeleı baılanysty ǵoı. – Qulaǵymyz sizde... – Eki márte – 1993 jyldyń jel­toqsanynan 1994 jyldyń naýryzyna deıin jáne 1995 jyl­dyń naýryzynan 1996 jyl­dyń qańtaryna deıin uzaq ýa­qytqa Qazaqstan Respýblı­ka­syndaǵy zań shyǵarýshy jáne atqarýshy bılik tutasymen Pre­zıdenttiń qolyna shoǵyr­lan­dyryldy. N.Nazarbaev ony memlekettik múdde turǵysynan demokratııalyq ınstıtýttardy reformalaý men nyǵaıtý úshin aqylmen tıimdi paıdalandy. Osy quqyǵyn paıdalanyp, Elbasy zań kúshi bar 147 zań­namalyq aktiler qabyldady. Osy aktilerdiń bári de elimizde ekonomıkalyq reformalardy bó­getsiz júrgizýge jaǵdaı jasa­dy. Sonyń arqasynda Qazaq­stan ınvestısııalyq jeńildik­ter bere alatyn tartymdy el qataryna qosyldy. Syrttan kirgen ınvestısııanyń arqasyn­da turalap qalǵan ekonomıka­myz­ǵa qaıtadan jan bitti. О́mir­diń barlyq salasynda qaınaǵan tirshiliktiń qazany qaınady. Sonyń ishinde halyqtyń áleý­met­tik jaǵdaıy jaqsara bas­tady. Al mundaı erlikke ekiniń biri bara bermeıdi. О́ıtkeni, KSRO-nyń shekpeninen shyqqan bizde syrttan keletin ınvestı­sııaǵa qarsy konservatıvtik kóz­qaras ábden shegine jetip, sheteldiń bárin jaý kórip, olar­dyń kapıtaly ense boldy, olar­dyń qulaqkesti quly bola­myz degen túsinik bekem qalyp­tasyp qalǵan bolatyn. Sondaı qalypty buzyp-jaryp shyǵý – tek bolashaqty týra boljaı alatyn asa iri qaıratkerdiń ǵa­na qolynan keletin is. Bizdiń Prezıdentimiz naq sondaı tulǵa boldy. Al postkeńestik keńistik­tegi kóptegen basqa elder áli de naryqtyq reformalarǵa bel sheship kirise almaı, jartykesh sharalarmen shektelip, ekonomıka­syn damyta almaı otyrǵany belgili. Mine, men Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń osy erligin aıryqsha baǵalaımyn. Ol halyq­tyń jarqyn bolashaǵy úshin kerekti reformalardy batyl júrgi­ze otyryp, jaqsy nátıjelerge qol jetkizdi. Eger sol jyldar­daǵy batyl reformalar bolmasa, Qazaqstan búgingi tabysyna áli de qol jetkize almaǵan bolar edi. Halyq Nurekeńniń osyndaı ju­mys­taryn jaqsy bilgen soń, oǵan senim kórsete beredi dep oı­laımyn. – Siz qataryna engen jańa saılanǵan Parlament te sol kezderde Prezıdent bastaǵan na­ryqtyq reformalardy da­my­­týǵa múmkinshilik beretin jańa zańdar qabyldaı bastady ǵoı... – Árıne... Sol kezderdi esime alsam, 1996 jyly biz ınvestısııa jáne shetel ınvestısııasy týraly zań jobasyna ózgerister engizdik. Osy zańǵa deıin úkimettiń qaý­ly­symen bekitilgen bir rettik ruq­sat arqyly kóptegen taýarlar kedendik baj salyǵyn tólemeı ót­kizile bergen eken. Kásipkerler kedendik deklarasııasynda qural-jabdyqtar dep kórsetedi de, shyn máninde ózderi halyq tutynatyn taýarlar ákelip, ishki rynokta satqan. Osy zańnyń arqasynda osyndaı keleńsiz ister toqtaty­lyp, bir rettik ruqsat berý múlde bolmaı, bir jylda ǵana bıýdjetke 16 mlrd. teńge baj salyǵy tústi. Al kelesi, 1997 jyly 9 mlrd. teńge túskeni belgili boldy. Bul elimizdiń ekonomıkalyq daǵda­rys­tyń qıynshylyǵyn bastan keshirip, qatty qınalysta júrgen jyldar ekenin bilesizder. Osy jyldarda bıýdjetten tólenetin eńbekaqy, zeınetaqy, ótemaqy tó­leý qıyndap turǵan edi. Sol kezde myna zańnyń paıdasy orasan zor boldy. Ol bıýdjettiń tolyǵýyna jaǵdaı jasady. – Qıyn kezderdi aýyzǵa al­ǵanda taǵy da qandaı zańdar qabyldanyp, sonyń nátıje­sinde qandaı oń sharalar ja­sal­ǵanyn eske ala alasyz? – Elimizde naryqtyq quby­lys­tarǵa jaqsy jaǵdaılar týǵy­zylyp, qabyldanǵan zańdary­myz olarǵa quqyqtyq jaǵynan kepildik bergen soń bizge ha­lyq­aralyq qarjylyq ınstıtýttar da senim kórsete bas­tady. So­nyń ishinde Ha­lyq­aralyq valıýta qorynan (HVQ) 1998 jyly 300 mln. dol­lar nesıe alǵan edik. Bul da ha­lyqtyń aldyn­daǵy qaryzdy jeńildetýge múm­kindik berdi. Sonymen birge, tıimdi, jańa áleýmettik baǵdar­lamalardy iske asyrýǵa septigin tıgizdi. Jalpy aıtqanda, bizde 2001 jyldan bastap zeı­net­aqy tóleý durys jolǵa qo­ıyldy. Osy jyldarda bizdiń Ekonomıka, qarjy jáne bıýdjet komıte­tiniń yqpalymen zeınetaqy tóleý týraly zań qabyldandy. Elbasynyń tikeleı tapsyr­ma­symen daıyndal­ǵan Ulttyq qor qurý týraly zań jobasy da bizdiń komıtetten ótken edi. Atalǵan qordyń paıdasyn keıin halyq kórdi. Sondaı-aq, biz halyqtyń bank­terge salǵan depozıttik sa­lymdarynyń 2012 jylǵa deıin saqtalýyna kepildik beretin zań qabyldadyq, bul da halyqtyń salymdaryn bankterden japa-tarmaǵaı alýyn toqtatty. – Al endi bastapqy sura­ǵymyzǵa keleıik. Sonymen, elimizde parlamentarızm ıns­tı­týty qalyptasyp boldy ma? – Parlamentarızm ınstı­tý­ty­nyń qalyptasý joly ońaı bolǵan joq, ony ózderińiz jaq­sy bilesizder. Táýelsizdik al­ǵan­nan beri elimizdiń Ata Zańy da eki ret ózgerdi. 1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa sáıkes elimizdiń zań shyǵarýshy joǵary bıligi eki palatadan turatyn boldy. Bul kóptegen elderdiń tájirı­besine súıenip qabyldanǵan sheshim edi. Ýaqyt óte kele ómir talaby, eldi demokratııalan­dyra túsýdiń qadamdary sonyń ózin jetildirýdi qajet etti. О́zderińiz bilesizder, osy maq­sat­pen 2007 jyldyń mamyr aıynda konstıtýsııalyq reformalar jasaldy. Jańa ózgeris­terge sáıkes senatorlardyń sa­ny 39-dan 47 adamǵa deıin art­tyryldy. Bul jumys aýqymy­nyń kóbeıip, zańdardy shyǵarý kóleminiń ulǵaıýyna baılanys­ty jasaldy. Senat tómengi palata maquldaǵan zań jobalaryn taǵy bir qarap, onyń Ata Zańy­myzǵa, qoldanystaǵy bas­qa zań­dar­ǵa, elimizdiń saıası, qoǵam­dyq jáne ekonomıkalyq múd­desine sáıkestigin muqııat qa­raı­dy. Keıbir zańnamalar jó­nin­de kelispeýshilik bildirilip, ol qaıta qaraýǵa jiberiledi. Sonymen birge, Senatqa júkteletin aıryqsha mindetter de bar. Máselen, Senat Joǵar­ǵy Sottyń tóraǵasy men sýdıa­laryn saılaıdy jáne ornynan bosatady. Sondaı-aq Prezı­dent­tiń Ulttyq Bank tóraǵa­syn, Bas prokýrordy, Ulttyq qaýipsizdik komıteti tóraǵasyn taǵaıyndaýyna kelisim beredi. Men Senattyń baıyrǵy depý­tat­tarynyń biri retinde Qazaq­stan Parlamenti ábden qalyp­tasyp, óziniń qyzmetin múltik­siz oryndap kele jatyr dep aıta alamyn. Árıne, zaman tala­byna saı jetildirý maqsatymen keıbir ózgeristerdiń bolyp turýy zańdy. Biraq, olar qa­lyp­tasqan parlamentarızm ıns­­tı­týtynyń negizin buzbaı, tek damyta túsedi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT.