Máńgilik qaryzdy óteý

Aqyndardy túsiný úshin bir kitabyn ǵana oqý az­dyq eter edi. Tipti búkil shy­ǵar­mashylyǵymen tanys bolsań da, etene dıdarlasyp, támam syryn uǵýdyń ózi aqylyńa edáýir salmaq salady. Adam janynyń qatpar-qyrtysy qanshalyqty mol bolsa, bir sózdi eki-úsh qaıtara aıtqan saıyn ár estigenińde neshe túrli tú­sinýińe týra ke­le­tindeı.  Bul sóz­diń sheksiz qasıeti me, álde aqyn ja­ny­nyń qubylmaly kúıi me, ol arany anyq ajyratý qıyn. Bir qalypta turmaıtyn kóz­qa­rastyń, dúnıetanymnyń, bilimniń kúshimen bir aýyz sózge jastyǵyńda syıdyra al­maǵan kóp maǵynaǵa egde tart­qan jasyńda ıe bolyp jat­sań da – shúkirshilik. Al Evgenıı Evtýshenko sııaqty jıyrma jasynda Otanyna tanylyp, otyzynda álemge atyshýly bolǵan aqynnyń syryn úırenshikti ádis­pen asham deý qate bolar edi. Aqynda syr kóp, syrlas ta az emes. Jazýshy, ssena­rı­st, rejısser, akter, pýb­lı­­sıst. Memýar da jazdy. S.Volkovqa ar­naıy hat jazyp, seksen jyl­dyq ǵumyryn qo­ry­tyn­dy­laı­tyn úsh bólimdi úlken suh­bat be­rýiniń ózi aıtar sózdiń, aı­tyl­­ma­ǵan syrdyń ushan qıyryn kór­­set­peı me?! Oǵan deıin de qan­­sha suhbat, kezdesý, kesh ót­ti. Sek­sen bes jyldyq me­reı­toıyn­da gastroldik sapar aıasynda  Qazaqstan­ǵa da kelýge nıet etken aqyn­nyń armany oryndalmady. 

Aqyn taǵdyryn onyń qa­la­mynan týǵan bútin shyǵar­ma­lary men aýzynan shyqqan ár sózdi uǵynyp baryp túsine ala­syń. «Aqyn da bir bala ǵoı aı­ǵa umtylǵan» degen Maǵjan só­ziniń armanshyl romantıkasyn ǵana túsinip júrgenimizdi en­di uqqandaımyz. Tipti týra ma­ǵynasynda da aqyn – bala. Kúlli oqyrman sonyń sózin sóılep, jyryn tyńdap, aldynda quraq ushqanyn qalaıdy. Aqyn qar­taı­sa da, aqyndyq qar­taımaıdy.

Aqyndyqqa qushtar ákeniń, óner­li ananyń tárbıesin kórgen Evtýshenko jas kúninde-aq ózin aqyn sezindi. Segiz tomdyq óleńder jınaǵynyń alǵashqy tomynda 1937, 1938, 1939 jyl­­­­dardyń merzimi jazyl­ǵan óleń­­­­deri aıǵaqtaıtyn albyrt aqyn­­nyń ómir jolynyń ózi kóp eshkimge uqsamaǵan, kóp esh­­­­kimge buıyrmaǵan oqshaý. «Maıa­­kovskııge elikteıdi» dep synaǵandardy elegen joq. Ataqty «Poema al­dyn­da­ǵy duǵa» óleńinde óziniń súı­ik-

ti aqyndarynan bir qa­sı­et úırenýge tyrysqanyn baı­qatady. Ásirese Pýshkındi jaq­sy kóredi. Orys poezııasynda qalyptasqan, ásirese Esenın men Maıakovskııden keıin sánge aı­nalýǵa shaq qalǵan «erkelik» óz arnasynan esh aýytqymaı qa­pysyz ıesin tapty. Jylymyq ke­zeńniń ońtaıly sátin paıdala­nyp, evreı halqynyń jappaı re­p­ressııaǵa ushyraǵanyn jyrǵa qos­ty. Sol úshin bıliktegilerden alystady. Biraq, kópke jaqyn boldy. Oǵan deıin Stalınge neshe márte óleń arnaǵan aqyn endi saıa-

sı óleńderin kóbeıte bas­ta­dy. «Babıı ıar» poemasy úshin Nobel syılyǵyna usy­nyldy. Sodan bergi jarty ǵa­syr­ǵa jýyq ýaqyt eń bedeldi syı­lyqtyń negizgi úmitkeri sa­na­lyp keldi. «Aqyn  raýandap atqan tańnyń, manaýrap batqan kún­niń ǵa­jaı­yptyǵyn emes, onyń gımnin jazý kerek» dep jaz­dy Meje­laı­tıs. Kýba, Chılı, Ame­rı­kaǵa barǵan saparlarynda aqyn ondaǵy saıası ahýal-

dan buryn sondaǵy halyqtyń kóńil-kúıin jazýǵa tyrysty. Aqyn myna dúnıedegi bar izgilik aldynda máńgilik qaryzdar dep túsindi. Eń aldymen ósken ólkege, ata-anaǵa, ádebıettegi ustazdarǵa. Tip­ti, jaýyna da. Dúnıeýı qa­rym-qatynystyń áserimen pen­de­lik­ke boı aldyratyn kezderde, aldaǵy tańdaýdyń sátti ıa sát­siz bolýyna yqpal etetin adam faktorynyń ózinen sabaq alý­ǵa qulshynatyn bolmystyń ózin joǵaltpaýy úshin, ıa ishki me­ni­ne sáıkes atmosfera ja­saý úshin yńǵaıly kezeń tý­dyr­ǵan ýa­qytqa da qaryzdar. Aqyn bá­ri úshin jazý kerek. Tip­ti, ózi­men kelispeıtinder úshin de. Olar­ǵa jaqsylyqty, iz­gilikti uq­tyrý úshin. Osynyń bá­rine aqyn mindetti dep tú­sin­di. «Men – Kýbamyn», «Santıagodaǵy kepter» poemalaryn jazýynyń bir tórkini osyndaı aqyndyq kredolarda jatqandaı.

Arǵy atasy energııasy mol, qajýdy bilmeıtin jan bo­­lypty. Berıng buǵazy ar­qy­ly Alıaskaǵa, odan ári Ame­rıkaǵa óter aldynda týnnel salý ıdeıasy oıyna kelip, patshaǵa óz jobasyn jiberipti. Biraq ol kezde maquldana qoımaǵan kórinedi. Endi araǵa úsh urpaq salyp, Evtýshenko da ózinshe Amerıka men Reseı­diń arasyna «týnnel» jal­ǵapty. Ol – aqyn dańǵyly. Evtý­shen­kony shetelge ketkeni úshin qansha jazǵyrsa da ol orys poezııasynyń syrttaǵy eń jarqyn ókili sanaldy. Pýblıkany unatqan, árkez sán­di kıim kııýdi ádet etken, keshke kıer kóılegine deıin óz oıymen tiktirgen aqyn­nyń erekshe bolmysy qalaı bolǵan kúnde de berisi orys óleńine, arysy álemdik áde­bıetke qyzmet qyldy. Aza­mat­tyq ustanymdary úshin myń­daǵan hat alyp, sonyń bárine qalam kúshimen jaýap qat­qan aqynnyń qazasy «alpysynshy jylǵylar» deıtin úlken tolqynnyń, bir dáýirdiń aıaqtalar tusy bolypty.

Aqyrǵy demine deıin óleń bolyp, ajal kelgenshe kú­resýden sharshamaǵan aqyn­­­nyń sońǵy amanaty da poe­tıkaǵa ıe bolypty. Jas kú­ninde birge óleń oqyǵan Pas­ter­naktyń janyn­da jatýdy maqsat etipti. Pe­re­del­kı­no da endi poezııa dep atalatyn qasıetti álemniń qasterli bu­ryshyna aınala túsedi.

Baǵashar TURSYNBAIULY,

«Egemen Qazaqstan»