Bilim men ǵylym: Qandaı ózgerister kútip tur?

S.Asfendııarov atyndaǵy Qazaq ulttyq medısına ýnıversıtetinde ótken «Qazaqstan respýblıkasynda me­dı­sınalyq termınologııany qalyp­tastyrý jáne damytý joldary» atty ǵy­lymı-praktıkalyq konfe­ren­sııaǵa Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Ju­ma­ǵulov qatysyp, onda bilim men ǵylym salasynda tolǵaǵy jetken birqatar qadaý-qadaý máselelerge, sondaı-aq mınıstrlikte atqarylyp jatqan is-sharalar men aldaǵy jumystarǵa toqtaldy. Konferensııa jumysyna elimizdegi ulttyq ýnıversıtet rektorlary, respýblıkalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń dırektorlary, UǴA-nyń akademıkteri, barlyq oblys­tyq densaýlyq saqtaý  departamentteriniń ókilderi, stýdentter qatysty. О́tken jyldyń aıaǵynda 80 jyldyq mereıtoıyn atap ótken S.J.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ-ge alǵash ret kelgen Bilim jáne ǵylym mınıstri B.Jumaǵulov aldy­men atalmysh bilim ordasymen jaqy­ny­raq tanysty. Oqý ornynyń bas ǵıma­ra­ty aldyndaǵy «Tabula Prima» jáne «О́mir alleıasynda» bolyp, odan keıin anato­mııa­lyq preparattyq biregeı úsh murajaıdy, Tájirıbelik daǵdylar ortalyǵyn, H.Dos­muhamedov atyndaǵy qoǵamdyq densaý­lyq saqtaý mektebin, ýnıversıtet quramyna konsorsıým retinde qosylǵan Qazaq ta­maq­taný akademııasynyń Amıran zaýy­tyn­da óndiriletin sút ónimderiniń kórmesi men tarıhı medısına murajaıyn aralap kórdi. Ásirese, mınıstrdi B.Atshabarov atyndaǵy irgeli jáne qoldanbaly medısına ǵylymı-zertteý ınstıtýtyndaǵy jal­py quny 3 mln. dollar turatyn qondyrǵy­lar­men jabdyqtalǵan klınıkalyq jáne bıohımııalyq zertteýler, sıtologııalyq, mo­lekýlıarlyq-genetıkalyq, sanıtarlyq-gı­gıenalyq, serologııalyq, sondaı-aq klı­nıkalyq-tájirıbelik zerthanalar qy­zyq­tyrdy. Sonymen qatar medısına rynog­yn­­da sapasy joǵary medısınalyq bilim beretin, praktıkalyq densaýlyq saqtaý isine engiziletin jáne onyń ózekti prob­le­malary boıynsha zamanaýı ǵylymı zert­teý­­ler jasaıtyn álemdik tájirıbege súıe­nip jasalǵan ınnovasııalyq baǵdarla­ma­lary kóńil aýdartyp, mınıstr onyń bir dana­syn ózine suratyp aldy. Árıne, mundaı alqaly jıyndy ót­kizý­ge atalmysh oqý ornynyń tańdalýynyń da ózindik sebebi bar. О́ıtkeni bul ýnıversıtette «ekilik» baǵa alǵan stýdent oqy­maıdy. Dańq zalynda ótken jıyndy ashqan ýnıversıtet rektory Aıqan Aqanov bú­gin­gi jıyndy jalpy sany 1700 stýdenttiń tyń­dap otyrǵanyn jetkizip, qatysý­shy­lar­dy Dańq zalyndaǵy ǵalymdar gale­reıa­sy­men tanystyryp shyqty. Rektor son­daı-aq ýnıversıtette álemniń 16 elinen, 32 ulttan quralǵan 10 myńǵa jýyq stý­denttiń bilim alyp jatqanyn, oqý ornyn­daǵy profes­sor­lyq-oqytýshylyq quram­nyń jalpy sany 1500-ge jýyq ekenin, olardyń 4-i UǴA akademıgi, 138-i professor bolsa, 172 medısına ǵylym­dary­nyń doktory men 253 dosent, 475 ǵylym kandıdaty zaman tala­byna saı jańa býyn mamandardy oqytyp jatqanynan habardar etti. – Memleket basshysy N.­Á.Nazar­baev­tyń Jarlyǵymen Bilim berýdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy qabyldanǵanyn barshala­ry­ńyz bilesizder, – dedi mınıstr. – Bul burynǵy qujattardan mazmuny jáne alǵa qoıylǵan maqsattary jaǵynan múlde jańa baǵ­dar­lama. Jaqynda Úkimet osy baǵdarlamany iske asyrýdyń 1-shi kezeńi – 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan is-sharalar josparyn be­kitip berdi. Bıýdjettiń qazirgi mólsherine qosymsha, alǵashqy 5 jylǵa, ıaǵnı 2011-2015 jyldarǵa jarty trıllıon teńgege jýyq qarajat qosymsha qarasty­ry­lyp otyr. Bilim sapasyn arttyrý jóninde memlekettik baǵ­darlamada kóptegen mindetter júktelgen. Bul – mektepke deıingi tár­bıe­men 100 paı­yz qamtý. Mundaı jaǵdaı Odaq kezinde de bolmaǵan. Jáne e-learning elektrondy oqy­tý júıesin tolyq meńgerý. Kópten beri aıtyp júrgen orta mektepti 12 jyldyq oqytýǵa kóshirý. Tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdiń jańa modelin engizý jáne t.b. Mınıstrdiń aıtýynsha, buryn da bir­qatar baǵdarlama qabyldanǵanmen, olar tek orta bilim berýmen shektelse, bul jo­ly joǵary bilim beretin oqý oryn­daryna erekshe kóńil bólinip otyrǵan kórinedi. Soǵan oraı negizgi salmaq ma­man­dardy daıarlaý sapasyn arttyrýǵa túspek. TALAPQA SAI KELMESEŃIZ MÁRTEBEDEN AIYRYLASYZ Barshaǵa aıan, Elbasy óziniń bıylǵy Jol­­daýynda álemdegi ortasha kórset­kish­ter­men salystyrǵanda, elimizdegi joo-nyń sany kóp ekenin atap ótken-di. «Búginde keıbir «múıizi qaraǵaıdaı» ýnıversıtetter men akademııalardyń shyn máninde sol atqa laıyqsyz ekenin barshalaryńyz jaq­sy bilesizder. Budan bylaı joo-ny jik­teý­diń jańa tetigi engizilmek. Olar: ulttyq zertteý ýnıversıtetteri, ulttyq joo-lar, zertteý ýnıversıtetteri, ýnıversıtetter, akademııalar, ınstıtýttar bolady. Oǵan qosyla almaǵandar kolledjge aınalmaq», – dedi mınıstr. Iаǵnı, mınıstrlik endi álemdik táji­rıbe negizinde osyndaı jikteý jasamaq. Árıne, joo kúshtep qysqartylmaıdy, tek osy jańa júıege sáıkes kelmegen oqý oryndarynyń ózderi basqa satyǵa ótetin bolady. Osylaısha, joǵary bilim júıesin rettep, mamandar daıarlaý sapasyn art­tyrýǵa múmkindik týady. ǴYLYMDY BASQARÝDYŃ JAŃA MODELINDE BASTY TULǴA ǴALYMNYŃ О́ZI BOLMAQ Baqytjan Jumaǵulov óz sózinde elimizde tuńǵysh ret bizdiń ekonomıkamyzǵa ǵylymı zertteýlerdi engizýdiń jańa tetikterin belgilegen «Ǵylym týraly» jańa zań qabyldanǵanyn, ótken aptada Memleket basshysynyń tapsyrmasymen Premer-Mınıstr K.Másimovtiń tóraǵalyq etýimen Úkimet janyndaǵy joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııa qurylyp, onda óte mańyzdy máseleler qozǵalǵanyn ortaǵa saldy. Sondaı-aq Astanada ótken joǵary ǵylymı-tehnıkalyq komıssııanyń májilisinde zańdy iske asyrýdaǵy barlyq tetikter talqylanǵan. «Onda ǵylym da­mýy­nyń basty bes basymdyǵy aıqyn­dal­dy. Ulttyq ǵylymı keńestiń quramy bekitildi. 2009 jyly qyrkúıek aıynda Memleket basshysy aıtqan Qazaqstanda ǵy­lym­dy basqarýdyń jańa modeli shyn­dyq­qa aınalyp, onyń bas tulǵasy ǵalym­dardyń ózderi bolmaq. Sondaı-aq qara­jat­ty jumsaý quqyǵy da ǵalymnyń ózine berilmek. Ekinshi jańalyq – endi ǵylymı ke­ńestiń ózi zertteýlerdiń basymdylyqtary men onyń damýyn anyqtaıtyn bolady. Qazir memlekettik joo-ǵa ınnovasııalyq kásiporyndar qurýǵa ruqsat berilgen. Ǵy­lymı-zertteýler «Memlekettik satyp alý týraly» zańmen rettelmeıtin boldy. Bul búgingi kúnge qol jetkizgen jetistigimiz», – dep atap ótti ol. Mınıstrdiń aıtýynsha, ǵylymı kadrlardy daıarlaýdyń jańa modeli de engizilgen. Ol PhD fılosofııa doktory ǵylymı dáreje­sine negizdelip otyr. Buryn ǵylym kan­dıdaty men doktory «avtomatty túrde» dosent jáne professor ataǵyn qosa alsa, endi qaýymdastyrylǵan professor men professor ǵylymı ataqtarynyń márte­besi kóterilip, ǵylymı ósý jolynda derbes satylarǵa aınalady. Bul ataq tek qana tolyq shtatta jumys isteıtin ǵylymı uıymdardyń qyzmetker­lerine ǵana berilmek. Máselen, endi siz Qyrǵyzstanda, bolmasa Máskeýde qor­ǵaǵyńyz kelse, sol eldegi aspırantýranyń kúndizgi bólimin, ne doktorantýrany bitiresiz. Iаǵnı, jumysy sonda oryndalyp, sonda qorǵalǵan kandıdattyq, doktorlyq dıssertasııa ǵana Qazaqstanda moıyn­dalmaq. О́te mańyzdy máseleniń biri – zertteý ýnıversıtetteri qoldanysqa engiziledi. Olar bilim berýmen qatar, ǵylymı zertteý­lerge erekshe kóńil bóledi. Atalǵan ýnıversıtetter Úkimet bekitetin arnaıy baǵdarlamalar arqyly damıdy. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes joo-nyń ınnovasııalyq qyzmeti kúsheıtiledi. Mınıstr osy rette QazUMÝ óz salasy boıynsha ınnovasııalyq qyzmette kósh bastap kele jatqanyn atap ótip, atalmysh oqý ornyna bul baǵytta damýy úshin jan-jaqty qoldaý kórsetiletinin de bildire ketti. Sonymen qatar medısınalyq joo Bilim berýdiń memlekettik baǵdarlamasy­men qatar, 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyna sáıkes damıtynyn aıtty. ARALYQ BAQYLAÝ JOIYLYP, JOO-ǴA ERKINDIK PEN DERBESTIK BERILEDI Mınıstr taǵy bir mańyzdy jaıǵa kóńil aýdardy. Kelesi jyldan bastap joo-larda memlekettik aralyq baqylaý (PGK) alynyp tastalynady. Mınıstr «PGK – bilim sapasyn arttyrýǵa yqpal etip otyr­ǵan joq, tek formaldy prosedýra túrinde ótip júr» degende zalda otyrǵandardyń uzaq qol soqqanyna qarap, shynynda da, bul jaǵdaıdyń stýdentke de, oqytýshyǵa da tıimsiz bolǵanyn ańǵardyq. Al joo-ǵa akademııalyq erkindik pen derbestik berilýi kókeıde júrgen máse­le­niń biri-tin. «Bul – bilim berý, ǵylymı, qarjylyq, halyqaralyq jáne basqa da qyzmetterdi júzege asyrýdaǵy derbestik. Memlekettik joo derbes kommersııalyq emes uıymǵa aınalady. Mundaı tásil álemdik praktıkada kóptep kezdesedi. Bul  árbir joo-nyń «ózindik sıpatqa» ıe bo­lyp, álemdik arenada derbes tanylýyna jaǵdaı týǵyzbaq. О́ıtkeni, joo aldaǵy ýaqytta burynǵy jaǵdaıda damı almaıdy. Máselen, osy modeldi Nazarbaev Ýnıversıteti qoldanýda. Budan bylaı olardaǵy pysyqtalǵan tetikter basqa joo-larǵa da taratylatyn bolady. Onda álemdik dáre­je­degi úsh ǵylymı ortalyq quryldy. Osy jóninde rektor Aqanovqa tezirek osy ýnıversıtetpen kelisimshartqa otyrýǵa keńes berdim. О́ıtkeni, bul bilim ordasynda ǵy­ly­mı mektep, myqty dástúr qalyptaspaq. Menińshe, ol jaqsy nátıje beredi dep oılaımyn», – degen Baqytjan Jumaǵulov budan ári aldaǵy ýaqytta joo-lardy at­testasııadan ótkizý múldem alyp tasta­ly­nyp, ol halyqaralyq jáne ınstıtýttyq arnaıy akkredıtteýmen aýys­ty­ry­latynyn aıtty. Iаǵnı, qaı joo naryq­tyq jaǵdaıda bilim beremiz dese, osy akkredıtteýden ótýdi qoldamaq. Sóıtip, ár joo-nyń ózindik kelbeti qalyptaspaq. – Taǵy bir aıtatyn jaıt, mınıstr­lik úlken mańyzdy qadam jasap, joo-ny joǵary bilimniń álemdik trendine sáıkes keltirip, akademııalyq mobıldilikke jol ashqan. Birinshi kezeńge stýdenttiń mobıldiligi maqsatynda memleket 200 mln. teńge qarjy bólip otyr. «Bul shamamen 200-250 stýdent semestr boıy memleket esebinen Eýropada­ǵy úzdik joo-larda oqýyna bolady degen sóz. Mundaı qoldaý esh elde joq. Qazir bizdiń aldymyzda sony uıymdas­tyrý mindeti tur. Al elimizdegi basqa aımaqtyq joo-nyń stýdentteri bizdiń ulttyq ýnıversıtetterde mobıldi túrde bilim alatyn bolady», – dedi mınıstr. Sonymen qatar shetelden shaqyryla­tyn bilikti oqytýshylar sany da artyp kele jatqanyn jetkizgen mınıstr eger buryndary jyl saıyn 40 sheteldik professor tartylsa, búginde olardyń sany 300-ge jetkenin, osyǵan baılanysty qa­ras­tyrylǵan qarajat 265 mln. teńgeden osy jyly 2,5 mlrd. teńgege, ıaǵnı 10 esege óskenin aıtty. Stýdentterdiń de turmys jaǵdaıy nazardan tys qalmady. Úkimettiń tapsyrmasy boıynsha «Stýdenttik baspana» baǵdarlamasy ázirlengen eken. Eger osy baǵdarlama iske asatyn bolsa, 2015 jyly stýdentterdiń 80 paıyzǵa jýyǵy jataqhanamen qamtamasyz etilmek. «Bul da memleket tarapynan jasalynyp otyrǵan kómek, qoldaý. Eger meni stýdentter tyńdap otyrsa, mundaı baǵdarlama sońǵy jıyrma jylda bolmaǵanyn aıtqym keledi», dedi mınıstr. MUǴALIMDERDIŃ JALAQYSY DA, BEDELI DE KО́TERILMEK Muǵalim mártebesi sońǵy kezderi Qazaqstanda ǵana emes, búkil álemde tó­men­dep otyr. Mine, sol olqylyqty tolty­rý maqsatynda bıylǵy jyldyń shilde aıynan bastap muǵalimniń jalaqysy 30 paıyzǵa, 1 qyrkúıekten elimizdegi joǵary sanattaǵy muǵalimniń qosymsha aqysy júz paıyzǵa kóterilmek. «Sol úshin Úkimetten 5 mlrd. teńge bólinip otyr. Kelesi jyldan bastap kategorııaǵa 15 mlrd. teńge bólin­bek. Iаǵnı, 2015 jylǵa qaraı muǵalimniń jal­aqysy ekonomıkanyń jeke sektoryn­daǵy jalaqymen birdeı bolmaq. Oǵan balalar baqshasyndaǵy pedagogtan bastap joo-nyń oqytýshylary kiretin kórinedi. Iá, mınıstrdiń aıtqany oryndalyp jatsa, onda aldaǵy ýaqytta elimizde muǵalim mamandyǵy  qadirli kásipke aınalatyny sózsiz. KО́RNEKTI ǴALYMǴA QURMET KО́RSETILDI Intellektýaldyq áleýetti qalyptasty­rý­daǵy ǵalymdardyń róline toqtalǵan B.Jumaǵulov bul saparynyń medısına ǵylymynyń damýyna zor úles qosqan kórnekti ǵalym, neıromorfolog, ulttyq me­dısına termınologııasynyń irgetasyn qalaýshy tálimger-ustaz, Lazer sáýlesin me­dısınada qoldaný jónindegi dúnıe­jú­zilik qaýymdastyqtyń qurmetti prezıdenti, S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ-dyń qalypty anatomııa kafedrasynyń meń­ge­rý­shisi, UǴA akademıgi, medısına ǵylym­dary­nyń doktory, professor Alshynbaı Raqyshevtiń mereıtoıymen tuspa-tus kelgenine rızashylyǵyn bildirip, dáriger-ǵa­lym­dy mınıstrliktiń «QR ǵylymyn damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» tósbel­gi­simen marapattap, ıyǵyna shapan japty. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.