Kúnderimniń kýási (ekinshi bólim)

15.05.2013

Týǵan jer, taýyń da ystyq, tasyń

da ystyq,

Týǵan jer, káriń de ystyń, jasyń

da ystyq.

Týǵan jer, týǵan jer,

Balapan, kóbelek qýǵan jerim-aı – dep Kenen atam aıtpaqshy, týǵan jerge esh­teńe jetpeıdi. Onyń taýy da, tasy da; oıy da, qyry da; topyraǵy da, qumy da; sýy da, nýy da, adamy da, maly da ystyq. Qan­sha jasqa jetseń de týǵan jerde baladaısyń. Seni ata-anańdaı aıalaıtyn da – sol týǵan jer.

Meniń týǵan jerim – Jambyl oblysy, Talas aýdanyndaǵy alaqannyń aıa­syn­­daı Aqtóbe deıtin aýyl. Men úshin jer­­diń kindigi de, jumaǵy da sol Aqtóbe. Dú­nıe­niń talaı jerin, talaı elin araladym, so­n­da da Aqtóbedeı sulý, Aqtóbedeı jaı­ly-jaısań, Aqtóbedeı ádemi jerdi kó­re almadym. Rymǵalı Nurǵalı marqum: «Sender baqyttysyńdar, senderdiń týǵan jerleriń bar. Meniń búginde týǵan oblysym da, týǵan aýylym da joq. Bári de apat aımaǵyna aınaldy», dep jylaýshy edi. Qandaı aıanyshty!

Meniń týǵan jerim de, týǵan aýylym da bar. Zaman ózgerse de, qoǵam ózgerse de, adam ózgerse de meniń aýylym ózgergen joq. Sol baıaǵy kúıinde tur. Áli kúnge deıin jarymaı-aq qoısa da, klýb, monsha, mektep, radıotoraby bolmasa da, bú­ginde azyp-tozyp tursa da, aýylymdy jaq­sy kóremin. О́ıtkeni, men sonda týdym, sonda óstim. Ata-anam sonda jatyr. Aǵaı­ynym-týǵanym áli de sonda turady. Ju­by jazylǵan joq, arasy ydyraǵan joq. Biz biletin baıaǵy kolhozdar da ylǵı ata­lastardan, aǵaıyndardan turatyn. Bir-biriniń jeti atasyna deıin jaqsy biletin. Bir terekten japyraq jaıǵan butaq ekenin qadirleıtin. Búginde qazaq uıasynan bezgen buldyryqtaı bolyp jan-jaqqa bólinip ketti. Sonyń kesirinen ata dástúrinen, aǵaıyndyqtan qol úze bastady. Kezinde taıpasymen, rýymen, atalasymen, aǵaıynymen juby jazylmaǵan, birge kóship, birge qonystanǵan qazaq byt-shyt bolyp bytyrady. Munyń túbi jaqsylyqqa aparmaýy múmkin.

Aýyldy ańsaımyn. Aýylǵa barsam ja­lań aıaq qyr keshken, balapan qýǵan alań­syz balalyq shaǵym, ata-anam, kóz kórgen ıgi jaqsylar esime túsedi. «Jaq­­sy­sy ketip, jamany qalǵan ádire qal­ǵyr­­lar» dep apam aıtyp otyrýshy edi, ja­ryqtyq. Búginde sol aýylda, apam aıtqandaı, jaqsynyń bári ketip, jamany qalǵan sııaqty. Aýylǵa barsań bári de kóz aldyńa keledi: júzge jetse de ajaryn bermegen, boıy syryqtaı Qyzjan ájem; qyzyl shyraılynyń ajarlysy, alyp deneli, kisiligi boıyna jarasqan ákem Joldasbek; eki kózi tanadaı, kirpigi kózine túsken, boıynda esh mini joq, ánshi, sheber anam Qaldykúl; úkiniń balapanyndaı abyz ákem Áımen; ejelgi grek ǵulamalarynan aýmaǵan Jekebaı ákem; ómiri balasy Qyrǵyzbaıdyń jolyn tosýmen ótken bir japyraq Tursaı ákem; kezinde myńǵyrtyp mal aıdaǵan aǵaıyndy Saparqul ákem, Andaqul jákem; dıqan Qurmanbek, Ábdiraman ákelerim; bir-birine uqsamaıtyn saıat-

shy, seri Ádilbaı, О́mirzaq, Burhan já­kelerim; qadirli Jańabaı, Ospan já­kelerim; palýan Bákir, Súleımen já­kelerim; minsiz molda Ábdirásil já­kem; árqaısysy bir-bir teatr Bol­syn­bek Júsipov, Mahmut Kenjetaev, Shá­riphan Jańabaev, Shymyrtaı aǵalarym; súıekti bal­qytqan kúıshi Áıtpenbet Burshaqbaev, Shámshilda Ál­janov, Zııabek Qalybekov, Boranqul Qoshmaǵambetov kúıshiler; ári aqyn, ári ánshi Ińkáshaı, Jibek sekildi asyl jeńgelerim; Sapaq datqanyń bel balalary Shardarbek pen Zııabek; she­ti­nen shańqobyzshy, aýyldyń ánshi-óner­paz qyzdary – bári de aıadaı aýyldy yn­tymaq-birlikke, jarasymdylyqqa, ki­silikke, ónerge bólegen ǵajap kisiler edi. Meniń anam Qaldykúl, jeńgem Ińkáshaı shańqobyzdy zar ıletip qalaı tartýshy edi!

Búginde sol aýyldaǵy eskiden qal­ǵan­dary – Sháriphan men Shymyrtaı aǵa­larym.  «Elý jylda el jańa, júz jylda qazan» degen, mine, osy. Jerdiń kórki de, ajary da – adam. Aýylǵa barsań balalar aldyńnan júgirip shyǵyp, sálem beredi. Ákesin aıtsa da olardy tanı bermeımin. Áıteýir bóten emes ekenin bilemin.

Men buryn jaıqalyp, jarasyp turatyn, búginde berekesi ketip, azyp-tozǵan Aqtóbe degen kishkentaı ǵana aýyl­da 1937 jyldyń mamyrynyń 27-in-

de Qońyrtóbeniń eteginde týǵanmyn.

Ákem Joldasbek 1947 jyly alpys úsh jasynda, anam Qaldykúl 1967 jyly 69 jasynda, aǵam Omartaı 1995 jyly 73 jasynda dúnıe saldy. Atam Qojamqul – kóp jasaǵan kisi. Úsharaldaǵy «Aqynǵa» jerlengen. Ápkem Zylıhany da sol «Aqynǵa» jerlegenbiz. Ákem, anam, ájem Qyzjan, aǵam Omartaı, qaryndasym Myrzakúl, inim Kenjebek Aqtóbeniń zıratynda jatyr. Arǵy atalarymyz Tekturmasta jerlengen dep estımin. Bı atamyz Temirdiń, óz atam Aqbotanyń qaıda jerlengeni belgisiz.

Aqtóbe – taqııadaı qaraýyl tóbe. Shamada bul baıaǵy Saq patshalarynyń biriniń qorǵany. Ony kezinde tórt geolog qaza bastap, tórteýiniń de ólgenin bilemiz.  Odan keıin eshkim qazǵan emes. Dóp-dóń­gelek. Qaraýyl tóbe tárizdi. Tó­ńi­­regi qa­lyń shı, sheńgel bolady. Sol ma­ńaıdy qaz­sa boldy, adamnyń súıegi shy­ǵady. Ke­shegi jońǵar shapqynshylyǵy, baıa­ǵy Tú­rik qaǵanaty kezinde talaı qyr­ǵyn bol­ǵan jer. Aýyldyń adamdary Aqtó­beniń ústine shyǵyp mal qaraıtyn.

Aqtóbeniń túbinen móldirep Kóktal ózeni aǵady. Kóktemde tasıdy. Jaz boıy mól­direp aǵyp jatatyn. Móp-móldir sý­dyń túbinde monshaqtaı bolyp shekem tastar kó­rinip jatatyn. Búginde ózenniń yndyny keýip, arnasy joǵalyp barady.

Aqtóbeniń shyǵysynda – úlken Degeres, kishi Degeres, ar jaǵy Qara­sheń­gel, Tuzdykól; ońtústiginde Qapshaǵaı, Me­shit, Ashy ózek, Taldy áýit, Qyskópir, Jalańbas qaǵy, Naıza Qyzyl, Bóriqazǵan, Táńirqazǵan. Árqaısysy tunyp turǵan tarıh.

Qyskópir – ilgergi zamanda qoldan salynǵan ǵajap qurylys. Bul jerde kóne zamanda qala bolǵan. Bóriqazǵan, Tá­ńirqazǵan – adam balasy tirshiliginiń eń alǵash paıda bolǵan jeri. Jalańbas qa­ǵy Oshaqty, Atalyq Jalańbas batyr­dyń atymen atalady. Ilgeride Sapaq dat­q­a Táshkende jıynda júrgende dush­pan­­dary mórin urlap, datqanyń atynan ul­dary Jolshybek pen Toıshybekke hat ja­zyp: «Menen týǵandaryń ras bolsa, Ja­lańbasty óltirińder» dep mórin basyp jibergen eken. Hatty alǵannan keıin Jol­shybek pen Toıshybek Jalańbasty sol Jalańbas qaǵynda óltiredi. Muny e­s­ti­gen Sapaq datqa: «Muqalmaıtyn al­mas qy­lyshym-aı, asylym-aı, kúsh-qaıratym-aı, asqar belim-aı, alynbas qamalym-aı!» dep eńirep jylaǵan eken.

Osy oqıǵadan keıin Oshaqty-Tasjúrek pen Atalyqtyń arasyna sy­na túsip, kópke deıin el ishi búlingen kó­rinedi.

Aqtóbeniń soltústigi – Málikbaı, Ke­mer, ar jaǵy Aqsaı, odan ári Asa, Talas, Úsh­aralǵa jalǵasady. Asanyń boıy il­g­e­ride ný qamys bolady eken. Kezinde Jolshybek sol jerden jolbarys alypty.

Aqtóbeniń batysynda – Ashy ózek, Baljan sıgen (babam Bádenniń qystaýy), Táýkebaı, Qanatty qyzyl, Úsh bulaq, odan ári Qarataýdyń jotasy, Kósegeniń kók jonyna ulasady. Ilgeride Talas, Sarysý aýdandarynyń malshylary osy Kósegeniń kók jonyna jaılaýǵa shy­ǵa­tyn. Qarataýdyń jotalary, quzdary tol­ǵan arqar bolatyn. Qoıyny tola shıe, al­ma, tobylǵy edi. Shıe piskende ıisi jelmen bizdiń aýylǵa keletin. Qarataýdyń qoı­naýy tolǵan bulaq bolatyn. Ondaı tát­ti bulaqtardy men ózge esh jerden kór­gen emespin.

Aqtóbeniń teriskeıi – Qońyr tóbe (ústine shyqsań álem kóringendeı bolady; keýdesi tolǵan kereneı, jaýqazyn, kókemaral), Qaroı, Kókpekti oı, odan ári Sorbulaq, Kúmis tóbe, aıaǵy Qarataýmen ushtasady.

«Ázireti Qarataý – áýlıeniń keni edi» dep «Alpamys» eposynda aıtylatyndaı, Qarataý – áýlıeniń de, qazynanyń da keni. «Saıramda sansyz bap, Túrkistanda túmen bap» demekshi, baptardyń bári osy áýlıe Qarataýdyń qoınaýynda. Meniń aýylymnan taıaq tastam jerde Saýdakentten sál joǵary Baba túkti Shashty Ázız jatyr. Ol – Ysqaq baptyń balasy, Ázireti Áliniń balasy Muhammed Qanafııanyń shóberesi Abdrahmannyń altynshy urpaǵy. Ysqaq baptan Aqqorǵan, Baqsaıys, Ybyrahym, Ahmet Iаsaýı týa-

dy. Muhtar Áýezov – Baqsaıystyń on úshinshi urpaǵy.

Qarataý – tarıhtyń da, shejireniń de baıtaq qazynasy.

Tarıhtan biz biletin Edige batyr – Baba Túkti Shashty Ázızdiń balasy. Zar­lap, Alladan perzent tilep júrgende Baı­bó­ri men Analyqqa Alpamysty beretin de, Nárik pen Qulqanysqa Shora batyrdy beretin de – Baba Túkti Shashty Ázız. Alpamys ta, Edige de joryqqa attanarda Shashty Ázızdiń basyna túneıdi eken.

Baba Túkti Shashty Ázızden sál júr­seńiz Sozaq, Syzǵan (handar men bı­lerdiń ordasy, Qarabýranyń, Sú­gir­diń, Tólegenniń, Tákenniń týǵan jeri), onyń ar jaǵy Kelinshek taý, Myń­jyl­qy, Sholaqqorǵan. Gáýhar ana men Má­rııam ananyń beıiti osynda. Qarataý qııalap Moıynqummen aıaqtasady. Mo-

­ı­ynqum – Qobylandynyń ata qonysy. Qo­bylandynyń qudyǵy da osynda. Aına­la­sy qozykósh jer.

Ilgeride Maıkót aqyn Qulan aıan Qul­man­betten saǵy synyp, bizdiń aýylǵa Sa­paq datqa atamyzǵa sálem bere kelip:

– O, Sapeke, Qulmanbettiń ózi de bı­ik,

jeri de bıik, eli baı eken, des ber­medi. Aı­tysyp kóńilim qalmaǵan edi, Qul­man­bet­ten saǵym syndy, – dep shaǵynǵan eken.

Sonda datqa:

– Máıeke, baqyt – qolǵa qonǵan qus, baılyq – qolǵa ustaǵan muz, qus ushady, muz erıdi, dúnıeniń qyzyǵy Siz ben Biz, – dep kóńilin jubatqan eken.

Meniń týǵan jerim osyndaı. Aq­tó­­be­niń mańaıynan árisi adamzat ta­rı­hy­nyń, be­risi Saq Ata zama­ny­­n­yń, Tú­rik qa­ǵa­natynyń, jońǵar shap­qyn­shy­ly­ǵynyń belgileri, izi saırap jatyr.

Aqtóbeniń mańaıy qalyń qorym, túr­tip qalsań adamnyń súıegi shyǵady. Qa­lyń shı, qaptaǵan tómpeshikter. Qara­taý­­dyń etegin, Aqtóbeniń mańaıyn za­ma­n­ynda talaı áýlıelerdiń, talaı da­na­la­r­­dyń, talaı aqyn-jyraýlardyń, talaı she­shen­derdiń mekendegeni kúmánsiz. Kólbep jat­qan Qarataýǵa til bitse saırar edi, shir­kin: «Biz de sizdeı bolǵanbyz, siz de biz­deı bolarsyz» deıtin de shyǵar. Sol óńir­de qanshama syr, qanshama tarıh bar de­seńizshi, shirkin.

Men aýyldyń túbindegi Qońyr­tó­beniń ústin­de qozy-laqtaı oınap óstim. Tóbesine shyqsań, tóńirek túgel kóri­ne­tin, kóńiliń kóteriletin. Kereneıi, jaý­qazyny qandaı edi. Olar gúldegende Qo­ńyrtóbeni jaına­typ jiberetin. Ta­my­ryn gúldemeı turyp jeı­t­inbiz. Ke­reneıdiń túbi – redıska se­kil­di, jaýq­azynnyń túbi tátti pııaz sekildi bo­latyn. Gúldegen soń jeýge kelmeıdi, qa­typ qalady.

Qarataý óńirinde baǵzy zamandardan je­lisi úzilmegen baqsylyq, ánshilik, aqyn­dyq, kúıshilik mektebi qalyptasqan. Ne­gizi qazaq óneriniń keni osy Qarataýda.

Baıyrǵy qazaq keleshekke aıtaryn dom­­byrasyna, qobyzyna salyp ketken. Qazaqtaı aqyn, qazaqtaı jyraý, qazaq­taı dana, qazaqtaı sheshen, qazaqtaı ke­meń­ger, qazaqtaı dombyrashy, qazaqtaı qo­byzshy joq dúnıede. Qazaqtyń jany jú­re­ginde, tilinde, dombyrasynyń sheginde, qo­byzynyń úninde. Qazaqtyń jany dom­byrasynyń únimen, qobyzynyń zarymen birigip ketken.

Aýylǵa, Qarataýǵa barǵan saıyn qo­byz­dyń, dombyranyń úni keledi qu­la­ǵyma.