Áshimbaev formýlasy

Aldyńǵynyń sózimen aıt­qan­da dıalektıka zańdylyǵy degen, osy shyǵar. (Keıin oqyǵan­darymyzdyń jańalyq emes ekenin endi túsinip júrmiz ǵoı!). Ekinshi kýrsta árqaısysymyz aqyn, ıa jazýshy bolǵymyz kelip bir-bir klassıktiń kitabyn qushaqtap  júretin kezde Jarasqan poezııa­syna jolyqqan edik. Onyń lırıkalyq óleńderi men epı­grammalary, balalarǵa arnalǵan jyrlary men syndary kóńilimizdi erekshe tolqytty. Bir kúni aqyn bolǵymyz kelse, bir kúni synshy, kelesi kúni satırık bolamyn dep Jarasqan qalam tartqan janrdyń árqaısysyn tiske basyp kórgenbiz. Tipti eshkim oqymaǵan on bes shaqty epıgramma da jazylǵan. Mahab­bat týraly óleńde san joq. Jaras­qannyń arnaý óleńderi de obektisiniń ereksheligin, minezin tap basyp, ıýmormen de jazylatyn. Endi, sondaı toptamasyna kelgenimizde ómirden erte ozǵan dostaryn joqtaǵan jyrlaryna keziktik. Keńshilik Myrzabekov degen talantty aqyn bolǵanyn, Saǵat Áshimbaev degen ǵajaıyp dos, bilimdi synshy bolǵanyn sonda bildik. Dý-dýmannyń, syrly keshterdiń kýási bolǵan mahabbat jyrlary endi kóp oqylmaıtyn boldy. Odan góri Jaras­qannyń Saǵat týraly aıtqan oılary kóp tolǵandyra bastady. Albyrt romantızm, jastyq jelik bir sátke sap tyıylyp, biz nege Jarasqan sııaqty aqyn, Saǵat sııaqty synshy bolmaımyz degen oı ishteı mazalady. Sol arnaýdaǵydaı sózdi bir-birimizge aıta alamyz ba, aıta qalsaq soǵan laıyq bolamyz ba degen jaýapkershiliktiń alǵashqy júgin sonda ǵana oılaǵandaı edik. 

Ábish Kekilbaıuly «Únemi bir jaqqa asyǵys attanyp bara jatqandaı qapylatyn da júretin. Lapyldap atyp, lapyldap batqan kún sııaqty asa bir shýaqty adam edi», dep eske alypty. Birde Nurlan Orazalın de «Ol únemi asyǵyp júretin. Bir jerde jańa kitap shyǵypty dese, elden buryn taýyp alyp oqıtyn. Sony oqýǵa úlgermeı qalatyndaı sezinetin. Sheshen edi. Aıtqanyn jetkize túsindirip, óz oıyn dáleldep shyǵatyn», dep edi. Oralhan Bókeıdiń «Saǵat oqysa jetedi. Sodan surap alarmyn», degen ázil-shyny aralas ataqty sózin estidik. Saǵat Áshimbaev týraly estelikterdiń qaı-qaısysy da, aýyzeki sózdiń bári de ylǵı jaqsy sóz, rıza lebiz. Soǵan laıyq adam, synshy, azamat bola bilgen qysqa ǵana ǵumyrynda «kóp jasaǵannan emes, kópti kórgennen sura» deıtin ataly sózge paıymdyq tutas­tyǵymen jetipti. О́zin ja­ǵalaǵan, aǵalaǵan jastardyń bireýinen kómegin aıamapty. Qy­­syl-taıań shaqqa týra kelgen zaman­­dasynyń kóshin túzeýge jan salypty. Ult basyndaǵy kez kelgen máselege usaq demeı, iri demeı jan alysyp, jan beri­sip kirisipti. Saǵat Áshim­baev­tyń shynshyl bolmysyna, ádil só­zine, ǵıbratty ǵumyryna kó­zimiz­di satyp qaraımyz, qyzy­ǵamyz.

Áshimbaevtyń syndarymen tanysqan shaǵymyzda ádebıet dep atalatyn bútin álemniń jaı-japsaryna qanyǵa qoımaǵan, gazet-jýrnaldardan ǵana kórip, oqyp júrgenimiz bolmasa tiri aqyn-jazýshymen tanyspaǵan edik. Ádebı ómirdiń bylaıǵy jurt estise senbeıtin atmosferasyn sezinbegen ke­zimizde bári kitaptaǵydaı bolady dep oılaıtynbyz. Ardyń sózi ǵana, ádebıet bolashaǵy ǵana tal­qy­lanyp jatatyn rýhanı kemel álemdeı elesteıtin. Kórkem shyǵarma jaryqqa shyǵady, syn jazylady, synshy qurmetteledi dep oılappyz. Ylǵı qoshemetke bólenip, syı kóredi dep túsinip­piz. Synshyǵa bári jarasatyndaı edi. Áldeqashan klassık dep moıyndalǵan aqyn-jazý­shylarymyz Saǵattyń synyna ilinipti, bıik talǵamynan ót­pepti. Á, solaı bolýy kerek dep qabyldappyz.

Sóıtsek, Áshimbaev Kekil­baevsha aıtqandaı, «óz tu­syn­daǵy ádebıettiń eskerýge bolatyndaı esimderi men týyn­dy­larynyń eshqaısysyn da eleý­siz qaldyrmapty»; «óńkeı kókeı jasyq­tardy kózinen tizip ap, óńsheń aryq-turyqty ıyǵy­nan shuqylap baǵatyn orynsyz qazy­myrlyqqa salynbapty»; «naǵyz jasyqty jurttyń ózi aıt­pasań da tanı alady» dep túsinipti.

О́mir kórkem shyǵarmada­ǵydaı emes eken. Ádebı ómir synda da aıqyn kórinbeıdi. Shyǵar­mashylyǵyna syn aı­tylǵan qalamgerdiń qandaı kúı keshkenin synnan bilýge bolýshy ma edi. Synshynyń ádebı ómirge emes, synǵa belsendi ara­­lasqanyna kýá kitaptary, es­telikteri bilimpaz adamnyń dıdaryn aıqyn kórsetedi. Pýshkın zamanynda qandaı aqyn­nyń keıin eskerilmeı ketkenin, Tolstoıdyń Pýshkındi kimniń túsindirýinen keıin moıyndaǵanyn, «Aǵaıyndy Karamazovtardyń» Dostoev­skıı ómirimen tikeleı baılanysyn, Karamazovtardyń prototıpterin Áshim­baev­tyń jazǵanynan oqyp alyp, tap bir ózimiz tapqandaı toqmeıilsý paıda bolǵanda toǵysharlyqqa qarsy paıymdary sanańdy qaıta bir silkip ótetin. Áshimbaevtyń ýaıymy – ádebıet háli. Abaı aıtatyn «ýaıymsyzdyǵyńa ýaıym qyldy» berik ustanǵan synshy halyqtyń rýhyn oıatýǵa kúsh salyp, qapersiz júrisin ýaıym etti. Saǵat Áshimbaev aıtqan áleýmettik oı-sananyń damýy, estetıkalyq murat, kórkemdik talap, rýhanı toǵysharlyq búgin de ádebıettiń góı-góıi. Túzele almaı jatyrmyz ba, álde endi ońalyp kelemiz be degen saýalǵa soǵan ýaıym qylatyn adamnyń joqtyǵynan emes, Saǵatsha kúıip-pispegendikten jaýap taba almaı kele jatqan joqpyz ba?! Rýhanı kúıdiń múshkil hálin, proza men poezııanyń qaıta­laýǵa urynǵanyn, synnyń qaıratsyzdyǵyn, dra­ma­týr­gııanyń kóńilsizdigin, pýb­lısıs­tıkanyń qaıtqan júzin sóz qylǵansyp «yńyranamyz da otyramyz». Naqty, ne sebepti osy kúıge dýshar bolǵanymyzdy bilmegendikten, odan shyǵýdyń tetikteri mynaý-mynaý dep usyn­baǵandyqtan, onyń oryndalýyn tabandy túrde bir-birimizden talap etpegendikten de rýhanı aýajaıylýshylyqqa tap bolyp otyrmyz. Nege sózge toqtaýdy umyttyq? Tyńdaýǵa nıet, estýge qulyq bolmaǵan soń, kim sózin shyǵyn qylǵysy keledi. Maı­dandy izdep júrip aralasa ketetin eldiń bári Saǵat emestigi eske túsedi.

Ádebıetke erte aralasyp, erte tanyl­ǵan synshy al­ǵashqy «Syn muraty» kita­by úshin Jastar syılyǵyn aldy. Oı táýelsizdigine jetý shy­ǵarmashylyq adam úshin eń qıyn jol. Bireýdiń yqpalynan shyqpaý damýǵa aparmaıdy. Nemese baǵalaýda da ózge ult­tyń jazýshylaryn ólshem etip alýdyń ózi táýeldiliktiń kórinisindeı edi. Ony biz qazir túsinip júrgen shyǵarmyz. Biraq qazaq jazýshylaryn «Qazaqtyń Sholohovy», «Qa­zaq­tyń Chehovy» deýdi qoıý kerektigin alǵash aıtqan da Saǵat bolatyn. Synshynyń ar­tynda qalǵan ádebı murasy – onyń ómirlik qaǵıdalary men ustanymdarynyń aıqyn kó­rinisi. Alpysynshy jylǵy tegeýrindi toptyń ishinde áde­bıettegi saparyn synnan bas­taǵan aqyn-jazý­shylarymyz birtindep proza men poezııaǵa birjola aýysqan shaqta aıtaryn aıǵaılamaı jetkizer, bilimmen, parasatpen uqtyrar synshyǵa ádebıetimiz zárý edi. Sol tutsa Tólegen Toqbergenovtiń qasyna jas Saǵat Áshimbaev irkilmeı kelip qosylǵan. Sodan ómiriniń sońyna deıin ádebıettiń – ardyń sózin aıtyp ótti. Názik, jara­lanǵysh bolmysy ult, ádebıet máselesine kelgende qaırattanyp ketetin tulǵanyń synı eńbekteri keıingi jas býyn­ǵa úlgi ornyna qala bermek. Meıli kem aıtqan tusy bolsyn, qyzbalyqpen aqyn-jazýshylardan artyq talap etken tusy bolsyn, sonyń bári synshy ómirinde bolýǵa tıis jaǵdaıattar retinde es­te bolady. Aınalańdaǵy qalam­das­tar­men birde tatý, birde qatý tirshilik keship jú­retinińdi, sonda da ar isinen aı­­­nymaýyńdy Saǵat joly eske salyp turady.

Onyń búkil shyǵarmashylyq ómiriniń leıtmotıvi – azamattyq. «Azamattyq manıfesi aıqyn emes halyqtyń bolashaǵy da aıqyn emes» degen Monten sózin ózi de berik ustandy. Onyń synshylyǵy aldymen azamattyqtan týǵan ba dep oılaısyz. О́ıtkeni, týǵan eldiń ádebıetiniń damýyna múd­deli boldy. Soǵan qyzmet etti. О́ziniń azamattyq paryzy, boryshy dep qabyldady. Synshysy ǵana emes, ádebıettiń joqshysyna aınaldy. Saǵat Áshimbaevtyń aıtqandaryn, «Azamattyq formýlasyn» aqyl emes, keńes dep qabyldaǵanymyz jón. Ol – Saǵattyń óziniń manı­fesi. Al ony biz ulttyń azamattyq manıfesine aınaldyra alamyz ba? Ol ózimizge baılanysty. Adam, eń aldymen, azamat bolmaı, ultyna jaqsylyq jasamaıdy eken. Biz búgin azamat degen sózdi jalpaq jurtqa qaratyp aıta beremiz. Al Saǵat úshin ol eń bıik dáreje edi. Onyń qazaq televızııasyna «Júrekten qozǵaıyq», «Paryz ben qaryz» baǵdarlamalaryn shyǵarýynyń bir tórkini osy bolatyn. О́zin osy jumysty isteýge mindetti sanady. Ol úshin qansha kúresti, ár baǵdarlama efırge shyqqan saıyn qandaı daý-damaıdyń astynda qalsa da jeńilmegeni sol azamattyq pozısııasynan – aıqyndaýshy kúshinen edi. Ult máselesinde kez kelgen dúnıege nemquraıly qaramaý kerek dep túsindi. Keleńsiz qubylystar, eń aldymen, jaqsylyq pen ja­mandyqty, ozyq pen tozyqty, jaqsy adam men jaman adamdy aıyrmaýdyń kesirinen bolyp jatqanyn ashyq aıtty. Bul jerde ol endi ádebıet synshysy emes, qoǵam qaıratkeri retinde kórindi. «Gosýdarstva pogıbaıýt togda, kogda ne mogýt bolee otlıchat horoshıh lıýdeı ot dýrnyh» degen Dıogen sózin tarqatyp taldaýy eń aldymen onyń memleketshildigin kórseter edi. Azamattyq pen nemquraılylyqtyń odaqtasa almaıtynyn, osy ekeýin ajyrata bilýdi túsindirýge tyrys­ty. «17-18 dekabr! 1986 jyl. Men bul kúnderdi umytqan kúni ult namysy degen uǵymdy da umytatyn shyǵarmyn. Al ony umytqan jerde baryńnan da joǵyń jaqsy» dep jazypty kúndeliginde. Azamattyq pozısııa­syn – formýlasyn keıingi urpaq ustanar, ıa ustanbas. Ult namysyn ómirden bıik qoıar, ıa qoımas. Oǵan Saǵat zárý emes, biz muqtajbyz. Áshimbaev ózi sol formýlasynan bir aýytqymaı ǵumyr keshkenine senesiń. Ult bolý úshin aldymen azamattyq, azamat bolý úshin rýhanı elgezektik qajet. Sony uǵyndyrýdyń bir joly jappaı nasıhatpen aınalysý edi. Saǵat Áshimbaevtyń azamattyq bolmysy Jeltoqan oqıǵasy kezinde aıryqsha kóringen. Eń kóp aıtylar sóz, eskeriler minezi osy bolsa da, odan attap ta kete almaıtynyń taǵy aıan. Rýbıkjan Iаhınge tapsyryp, alańdaǵy kórinisti túsirip alǵan kezi, ondaǵy qaǵajýlar men qaqtyǵystar estelikterde anyq jazylǵan. Kólbaı Adyr­bekulynyń «Kazahskoe delo» maqalasyndaǵy jan tebirenterlik oqıǵalar Saǵat Áshimbaevtyń synalǵan tusy ekenin de qazir oılaısyń. Sol synnan aman ótken, sol amandyqqa ultjandylyǵymen qapysyz jetkenin keıingi biz baǵamdaı alsaq, sol da – sabaq. Alańda qaqaǵan aıazda dirdektep, bir-birine jabysyp otyrǵan qarakózderdiń tusynan qolynan qaıran kelmeı «qaıteıin-aı» dep ótip bara jatyp, jan qalta­syndaǵy dárisin ózi alýǵa shamasy kelmeı qalǵanyn kóz aldyńa elestetýdiń ózi janǵa aýyr. Jazýshy Júsipbek Qor­ǵasbektiń «Jeltoqsan» áńgi­mesindegi kóńilsiz kórinis týra sol estelikti oqyǵan kezde kóz aldyńa keledi. О́ziń de ishteı «qaıteıin-aı» dep kúbirlegendeı bolasyń. Týra sol qysyltaıań shaqta Saǵat Áshimbaevtyń basyna tóngen qaýipten bireý qorǵasa, bireý qýandy. Saǵat ózi sát-sapar tilep, qoldaý kórsetken eki inisi «Paryz ben qaryz» habarynan keıin ústinen aryz jazyp, joǵaryǵa shaǵymdanypty. Onsyz da qaıta-qaıta Ortalyq komıtettiń jınalysyna túsip júrgen Áshimbaev úshin bul ońaı soqqy bolmaǵany anyq. Osy oqıǵany aıtqan Bolat Qazıev ol «inileriniń» atyn atamaýdy jón kóripti. Kólbaı Adyrbekuly da qazbalamapty. Bizge de keregi shamaly. Áıteýir, olar­dyń esimin jaqsy biletin jannyń baryn bilemin. Eń aldymen, ustaz aldynda, ult aldynda qarabet bolý tipti «ońaı» ekenin este saqtaýǵa jaqsy. Saǵat Áshim­baevty «Alashordanyń kózqarasyn nasıhattaýshy», «ultyn ásire kótermeleýshi» dep qýdalap (jo­ǵarydaǵy aryz negizinde), biraz áýrelegen. «Altyn qordaǵy» «Bes ǵasyr jyrlaıdy» habarynyń bi­razyn ultshyldyqtyń saryny bar dep qyrqyp tastapty. Sodan jınalystan-jınalys, tergeýden-tergeý bolyp, ábden qaljyratqan. Biraq oǵan bola jeńile salǵan Saǵat bolmapty. Áshimbaevqa jazylǵan joǵary jaqtyń teris minez­demesin, sol jınalysqa qatysqan (jı­nalystyń maqsaty Áshimbaevty Teleradıo komıteti tóraǵasynyń orynbasary qyz­metinen bosatý) ujymy túgel joqqa shyǵaryp, adal azamat, isker basshyny qorǵap qalypty. «Jurt tarap jatqanda Áshimbaev otyrǵan ornynan qozǵala qoı­maıdy. Ja­nynan ótip bara jat­qan Rafael Ju­ma­baev japsarlas oryndyqqa tize búkti. Zal ishi bosaǵan kezde Áshim­baev tereń kúrsinip, ishtegi sherin bir-aq shyǵardy. Qońyrqaı júzi kú­ńi­renip: «Reke, ujymyma rızamyn!» – dep qoıý kirpigin ju­myp-ash­­qanda, qos janarynan qos tam­­­shy tómen qaraı jylystady» (K.Adyrbekuly. «Kazahskoe delo). 

Ultynyń rýhanı qazynasy úshin talmaı qyzmet qylǵan tulǵanyń dıdary jaryq. О́zi ǵana, osynyń bárin men istesem degen ózimshildikke salynǵan joq. Halyqtyń keregine ja­raıdy-aý degen adamdardyń bárine qolushyn sozdy. Bul, eń aldymen, ultqa jasalǵan jaqsylyq dep eseptesek bolady. Saǵat Áshimbaev táýelsizdikti kórmeı ketti dep men ókinbeımin. Ol kórmegen jaryq kúndi urpaǵy kórdi, ulty kórdi. Seksen al­tynyń qaharly kúni tabandap turyp alǵan ultynyń qaıratyn kórdi. Halqynyń aldyndaǵy azamattyq erligi úshin bılikke jaqpaı, taıaq jegende qorǵap qalǵandarǵa qaratyp: «ujymyma rızamyn!» degen sózi endi ýaqyt­pen jańǵyryp: «Ultyma rızamyn» dep estiletindeı. Ultyń da saǵan rıza!

Baǵashar Tursynbaıuly,

«Egemen Qazaqstan»