Bilikti ustaz – sapaly bilim negizi

Mekteptegi basty tulǵa muǵalim ekendigi belgili. Tipti qazirgi tehnologııalar erekshe damyǵan zamannyń ózinde bilim sapasyn qamtamasyz etýdegi muǵalim rólin eshnársemen aýystyrýǵa bolmaıtyndyǵyn halyqaralyq tájirıbeler  kórsetip otyr. Demek, muǵalim biliktiligi, bul  elimizdiń búkil bilim berý júıesin alǵa bastyryp, ony zaman talabyna saı etip qurýdyń negizgi alǵysharty, basty kepildigi bolyp tabylady. Bilimdi urpaqty, básekege qabiletti mamandardy bilimdi muǵa­limder, jan-jaqty kemel ustazdar ǵana tár­bıelep shyǵa alady. Sondyqtan da bizdiń búgingi jyldan-jylǵa alǵa basqan qoǵamy­myz­dyń eń  kókeıkesti murattarynyń biri bolyp otyrǵan bilimdi pedogog kadrlardy ázirleý jáne qalyptastyrý máseleleri, sonyń ishinde ustazdar biliktiligin júıeli arttyryp otyrý joldary osy aptada ótken Úkimet otyrysynda jan-jaqty talqylandy. Osy talqylaýlar barysynda endigi ýaqytta osy istiń jańa júıesi engizilip, qalyptastyry­latyndyǵy belgili boldy. Al bul degenińiz, uzaq jyldardan beri birte-birte júrgizilip kele jatqan elimizdiń bilim salasyndaǵy reformalyq sharalardy odan ári tereńdete túsý degen sóz.

Atalǵan másele jóninde baıandama jasaǵan Bilim jáne ǵylym mınıstri Baqytjan Juma­ǵulov pen «Nazarbaev ıntellektýaldyq mektepteri» AQ basqarma tóraımy Kúlásh Shamshıdenova mınıstrlik pen aksıonerlik qoǵam birlese otyryp ázirlegen muǵalimder biliktiligin arttyrýdyń tujyrymdamalyq jobasyn ortaǵa saldy.

Bul tujyrymdama jobasy pedagog kadr­lardy ázirleý isine qatysy bar mektepten bastap, pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynyń bakalavrlyq, magıstrlik satylaryn jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilimin kóterý, biliktilikti arttyrý júıelerin, sonymen qatar joǵary oqý oryndarynyń professorlyq-oqytýshylar quramynyń sapalyq deńgeıin tegis qamtymaq. Iаǵnı jobany ázirleýshiler búkil bilim berý júıesin tıisti satylarǵa bóle otyryp, ustazdar sapasyn arttyrý máselesine san túrli baǵyttar boıynsha keshendi túrde kelgen. Muny tujyrymdama jobasyn ázirleýdiń júıeli de tıimdi qyry dep atap kórsetýge ábden bolatyndaı.

Jobany ázirlemes buryn pedagog kad­r­lar­dy daıarlaý men olardyń biliktiligin artty­rýda joǵary nátıjege jetken Fınlıandııa, Uly­brıtanııa, Sıngapýr, Japonııa, Ońtústik Koreıa jáne AQSh sekildi elderdiń tájirı­beleri jan-jaqty zerttelingen. Sonymen qatar, tu­jy­rymdamany ázirleý isine birqatar bilikti sheteldik sarapshy mamandar da tartylǵan. Osynyń negizinde elimizdegi pedagog kadr­lar­dy ázirleý jáne olardyń biliktiligin art­tyrý júıeleriniń kemshilikteri shy­naıy túrde tal­danyp, olardy durys jolǵa qoıýdyń ádis-tá­sil­deri men baǵyttary aıqyn­dalǵan. Munyń bári tujyrymdama jobasyna engizilgen. Endi biz osy máselelerge jeke-jeke toqtalyp kóreıik.

PEDAGOG KADRLARDY ÁZIRLEÝ

Qazirgi kúni elimizdegi muǵalimderdi ázirleý isimen 23 mamandyq túri boıynsha 85 joǵary oqý orny shuǵyldanady. Olardyń 7-eýi ult­tyq, 23-i memlekettik, 55-i jekemenshik joǵary oqý oryndary.

Osylardyń barlyǵynda elimiz boıynsha jylyna 34 myńǵa jýyq múǵalim ázirlenedi. Jalpy oqyp jatqandardyń sany 106 myń adam. Al bilim berý mekemeleri eń ári ketkende jylyna 10 myńǵa jýyq kadrdy jumysqa qabyldaıdy. Sonyń ishinde elýden astam je-kemenshik joǵary oqý ornynyń 35-i eń ári ketkende 10 pán boıynsha ǵana muǵalimder ázir­leıdi. Mine, rynokta suranys joq basy artyq mamandardyń qalaı paıda bolatyn­dyǵyn osy taldaýdan-aq kórýge bolady.

Bakalavr deńgeıindegi oqytýshylardy ázir­leý­ge beriletin memlekettik tapsyrystyń kólemi 8 375 adamdy, al magıstranttardy ázirleýdegi memlekettik tapsyrys kólemi 720 adamdy quraıdy. (Iаǵnı magıstrlar ázirleý isine kóp kóńil bólinbeı kelgendigi baıqalady). Olardy ázirleıtin pe­dagogıkalyq joǵary oqý oryndaryndaǵy mu­­ǵalimderdiń sany – 9 175. Olardyń 1 643-i nemese 18 paıyzy ǵana shet tilinde sóıleı alady.

Pedagogıkalyq oqý oryndaryndaǵy pro­fes­sorlyq-oqytý­shylar quramynyń 29,9 pa­ıyzynda ǵana ǵy­lym doktory jáne kan­dıdaty ǵylymı ataq­tary bar. Pedago­gı­kalyq oqý orynda­ry­nyń qazirgi jaǵ­daıy halyq­aralyq talaptarmen sáıkes kelmeıdi.

Sonymen, qoryta aıt­qanda, pedagogı­ka­lyq oqý oryndary shy­­ǵa­­ratyn túlekter­diń bilim jónindegi ázirligi elimizdiń qa­zirgi eko­no­mı­kalyq damý qar­qy­nyna, sony­men qa­tar, eń bastysy, Qa­zaqstan mektepteri qajet etip otyrǵan bilim berý sapasyna sáı­kes emes.

Mine, osy jaǵ­daı­dy túbegeıli ózger­tý úshin Bilim jáne ǵy­lym mınıstrligi ta­rapynan birqatar jú­ıe­li sharalardy engizý jóninde usynys jasa­lyp otyr. Bul qandaı sharalar?

Birinshi. Peda­gogı­kalyq joǵary oqý or­nynyń abıtýrıentine oqýǵa túser aldynda onyń ázirligi jóninde qoıylatyn talapty, sonymen qatar osy oqý ornynyń stýdentine qoıylatyn standarttyq talapty aıqyndaý. Abıtýrıenttiń osy bilim salasyna psıholo­gııalyq ázirligin, pedagogıkalyq bilimge degen daǵdysy men yńǵaıyn aıqyndaıtyn emtıhan­dardy engizý.

Ekinshi. Úzdik stýdentterdi tartý úshin pedagogıkalyq mamandyq boıynsha beriletin granttardyń qarjylyq qunyn 30 paıyzǵa, al stýdentter stıpendııasyn eki ese ulǵaıtý.

Úshinshi. Stýdentterdiń ázirlený baǵytyn praktıkamen ushtastyrý úshin «pedagogıkalyq joǵary oqý orny  – ınnovasııalyq mektep» keshenin qalyptastyrý.

Tórtinshi. «Nazarbaev ýnıversıtetinde» Kem­brıdj ýnıversıtetiniń qatysýymen «Bilim berý» fakýltetin ashý. Munda pedagogıka­lyq joǵary oqý oryndarynyń biliktiligin kóterý kýrsy halyqaralyq standartqa sáıkes uıymdastyrylatyn bolady.

Besinshi. «Bolashaq» baǵdarlamasy boıyn­sha pedagogıkalyq mamandyqtar jóninen magıstranttar ázirleý. Bul is bıyldan bastap qolǵa alynady.

Altynshy. Uzaq merzimdi bolashaqta peda­gogıkalyq ınternatýrany engizý, onyń aldyna pedagogıkalyq joǵary oqý oryndary túlek­teriniń teorııalyq bilimi men praktıkalyq daǵdylaryn tereńdetý, ózderi qalaǵan maman­dyǵy boıynsha derbes kásiptik qyzmetke ázirligin kóterý talaby qoıylady.

Baqytjan Jumaǵulov óz sózinde muǵalim­derdi ázirleýge beriletin memlekettik tapsy­rystyń arasalmaǵynda bakalavrlar úlesin azaıtý esebinen magıstrlar ázir­leýge mán berý qajettigin aıtyp, osyǵan oraı olardyń sanyn jylyna 4 myńǵa deıin jetkizýdi usyndy.

Sondaı-aq, daıarlyq sapasy tó­men jáne eńbek rynogynda basy artyq muǵalimderdiń paıda bolýyna áser etip otyrǵan jo­ǵary oqý oryndarynyń sanyn qysqartý jaıynda da áńgime boldy.

Mine, osy belgilenip otyrǵan sharalar aldaǵy ýaqytta pedagog kadrlardyń ázirligin arttyrýǵa eleýli áser etedi dep kútilýde.

PEDAGOG KADRLARDYŃ BILIKTILIGIN KО́TERÝ

Qazirgi kúni elimizde muǵa­limderdiń biliktiligin kóterý isimen Bilim berý júıesindegi bas­shy kadrlardyń biliktiligin kó­terý jónin­degi respýblıkalyq ınstıtýt pen oblystar­daǵy 16 muǵalim biliktiligin kóterý ıns­tıtýt­tary, pedagogıkalyq jo­ǵary oqý oryndary­nyń qasyn­daǵy 5 ortalyq shuǵyldanady. Bul júıede 1606 maman jumys isteıdi. Olardyń 20-synyń ǵylym doktory, 123-iniń ǵylym kandıdattary ataqtary bar.

Osy oqý bazasynda jylyna 80 myń muǵalim óz biliktilikterin kóterip keledi. Bir tyńdaýshy úshin kýrstyń ózindik quny 27 myń teńgeni quraıdy. Sonyń ishinde óńir­lerdegi olardyń quny 17 myń teńgeden 56 myń teńgege deıingi aralyqta qalyptasyp otyr.

Uzaq jyldardan beri jumys istep kele jatqan muǵalimder biliktiligin arttyrýdyń bul júıesi kópten beri ózgeriske túsken joq. Iаǵnı, jańa talaptardan artta qalǵandyǵy seziledi. Olardyń materıaldyq-tehnıkalyq já­ne oqý-ádistemelik bazasy tómen. Innovasııa­ny aldyn-ala, ıaǵnı ýaqyttan oza otyryp  qalyptastyrý jónindegi jumys múldem joq dese de bolady. Sonymen qosa onda jumys isteıtin ádiskerlerdiń jala­qylary tómen. Bilim berý salasyndaǵy basshy kadrlardyń biliktiligin kóterý isimen aınalysatyn joǵary deń­geıdegi ınstıtýt pen muǵalim biliktigi isimen aınalysatyn óńirlerdegi ınstıtýttar arasyn­da ózara iskerlik baılanystar nashar. Bylaı­sha aıtqanda, pedagog kadrlardyń biliktiligin kóterýdiń qazirgi júıesi artta qalǵandyǵy, onyń kúnnen-kúnge ózgerip otyrǵan zaman tala­byna jaýap bere almaıtyndyǵy jáne ózgerýge ıkemsiz ekendigi ábden aıqyndalyp otyr.

Osyǵan oraı bul júıeni ýaqyt talaby­na sáıkes qaıtadan qu­rý, oǵan ózgeriske beıimdilik sıpatyn da­ry­tý qajet bolýda. Osy úshin Bilim jáne ǵylym mınıstrligi bas­qa da tıisti qyzmetter­men jáne sarapshylar­men birlese otyryp, birqatar sharalar keshenin ázir­ledi. Ol qan­daı sharalar?

Birinshi. Nazarbaev ıntellektýaldyq mektepteri bazasynda pe­da­gogıkalyq sheberlik ortalyqtaryn qurý usy­nylady.

Ekinshi. Joǵaryda sóz bolyp otyrǵan pedagog kadrlar biliktiligin arttyrý ınstı­týttaryn tómennen jo­ǵary qaraı tikeleı ba­ǵynysta bolyp keletin aksıonerlik qo­ǵamǵa biriktirý isi jú­zege asyrylady. Peda­gogıka­lyq ınstıtýt­tardyń qasyndaǵy or­talyqtar odan ári jetildiriledi.

Bul jańa júıeniń basty erekshelik­teri­niń biri retinde muǵa­limder biliktiligin art­tyrý jóninde endigi kezekte biryńǵaı tu­jyrymdamalyq ádis qoldanylatyn­dyǵyn aıtýymyz kerek. Osy úshin álemdik tá­jirıbe men qazirgi zamanǵy mektepterdiń talaptary eskerile otyryp deńgeılik kýrstardyń ta­qyryp­tary jeti modýl boıynsha anyq­talatyn bolady. Olar: bilim berýdegi jańa pedagogıkalyq tehnologııalar; sy­nı oılaý júıesi; oqýshylardyń oqý jetistikterin baǵalaý ólshemderi; orta bilimdegi menedjment jáne 12 jyldyq oqytýǵa kóshý jaǵdaıyndaǵy quzy­rettilik negizde oqytý; IST, «e-learning» oqytýdy paıdalaný; daryndy balalarmen jumys isteýdiń qazirgi zamanǵy tehnologııalary.

Kýrstyq ázirlikten ótip, biliktilik emtıha­nyn tapsyrǵan muǵalimge tıisti sertıfıkat tapsyrylady. Biliktilik emtıhanyn tapsyra almaǵan muǵalimge ony qaıta tapsyrý múmkin­digi usynylady.

Taıaýdaǵy 5 jyldyń ishinde jalpy bilim beretin mektepterdegi muǵalimderdiń 50 paıyz­ǵa jýyǵy osyndaı deńgeılik kýrstardan ótetin bolady.

Munan keıin «Bilim berý týraly» qazirgi zańda belgilengen biliktilikti bes jylda bir ret kóterip otyrýdyń ornyna Ulybrıtanııa, Japonııa jáne basqa da damyǵan elderdiń tájirıbelerine negizdelgen  muǵalimderdiń jyl saıynǵy mindetti túrdegi eki aptalyq ázirlik kýrstaryn engizý josparlanyp  otyr.

INTELLEKTÝALDYQ MEKTEPTERDIŃ TÁJIRIBELERIN TARATÝ

Osy maqsatta oqýshylarǵa arnalǵan jyly­na 136 saǵattyq «Interaktıvti online dáris­ter» jobasy ázirlenip jasalǵan. Osy úshin elektrondy oqytýdyń halyqaralyq tájirıbe­leri zerttelindi.  Osynyń nátıjesinde ELP (sabak.kz) portaly ázirlendi. Bul portal dárister berý úshin paıdalanylady. Osynyń negizinde ıntellektýaldyq mektepterdiń oqy­tý tájirıbeleri taratylatyn bolady.

Sonymen qatar jylyna 48 semınardan turatyn muǵalimderge arnalǵan «Interaktıvti online semınarlar» jobasy ázirlendi. Semınarlardy kórsetý www.sabak.kz bilim berý saıty bazasynda júzege asyrylatyn bolady. Semınarlardyń taqyryptary «Synı baǵalaý», «Synı oılaý» jáne basqa da ólshemder negizinde júrgiziledi.

Osy sharalardyń barlyǵy qosyla kelip, ustazdar biliktiligin arttyryp, orta bilim berý júıesiniń jaǵdaıy men tıimdiligin jaqsartady, bilim salasynda ózgeristerdi engizýge múmkindik beredi, aqyrynda osylardyń nátıjesinde oqýshylardyń bilim sapasy edáýir dárejede arta túsedi dep kútilýde.

«Bilikti ustaz – sapaly bilim negizi» dep atalatyn osy tujyrymdama jobasyn júzege asyrý úshin aldaǵy 5 jylǵa 339,3 mıllıard teńge qajet bolmaq. Onyń 137 mıllıard teńgesi eńbekke, aqy tóleýdiń jańa júıesi boıynsha muǵalimderdiń jalaqylaryn arttyrýǵa baǵyttalsa, 168,8 mıllıard teńgesi olardyń biliktiligin arttyrýǵa jumsalmaq.

Tujyrymdama jobasy alǵash­qy qaraýynda Úkimet múshe­leriniń maqul­daýyna ıe bol­dy. Árıne ony tolyq­taı qabyldap, qoldanysqa en­gizý úshin áli de birqa­tar sharalardy uıym­das­tyrý qajet bo­la­tyn­dyǵy túsinikti.

Suńǵat ÁLIPBAI.