Bul – óte ózekti másele

Úkimet eldegi zeınetaqy júıesin taldaýǵa tapsyrys berýi tıis dep bilemiz 13 jyldan astam ýaqyt elimizde aralas zeınetaqy júıesi júzege asyrylyp keledi: jańa jınaqtaýshy jáne eski memlekettik bólý (nemese birlesken) úderisi mamandardyń usynysy boıynsha 2043 jyly qoldanystan shyǵarylýy tıis. Reformanyń máni birlesken shemadan birtindep jınaqtaýshy júıeniń paıdasyna kóshý bolyp tabylady. Bul jaǵdaıda saqtaý jáne kóbeıtý, sáıkesinshe muqtajsyz kárilikti qamtamasyz etý úderisine memleket qana emes, jeke jınaqtaýshy zeınetaqy qorlary da kepildik beredi.  2011 jyldyń 1 qańtaryn­da­ǵy málimet boıynsha, elimizde 5,496 mln. salymshylardy qam­tı­tyn 13 zeınetaqy qory ju­mys isteıdi eken. Jalpy, bar­lyq qordalaný somasy 2,258 trln. teńgeni quraıdy. Jınaqtaýshy zeınetaqy qorlarynyń zeınet­aqy aktıvteri boıynsha ataýly tabystyń 2011 jyldyń 12 aıyna – 4,39%, al ınflıasııa – 7,8%, 36 aıǵa – 16,05%, ınflıasııa – 25,36%, 60 aıǵa – 43,55%, ınflıasııa 61,44% quraıtyn ortasha alynǵan koeffısıenti (K-2) jınaqtaýshy zeınetaqy qor­la­rynyń tabystylyǵyn qamta­ma­syz etý retinde zeınetaqy qor­dalanýynyń júzege asyry­lý­yn­da ózekti máseleniń bar ekendigin kór­setedi. Qazirgi tań­da joǵa­ry­da atalǵan málimetter boıynsha, ınflıasııa tabysty­lyq­tan asyp túsedi jáne onyń tómendeýine ákeledi, ıaǵnı eger tez arada shara qoldanbasa, salymshylarǵa qundy zeınet­aqy qamtamasyz etilmeıdi. Ekinshi bir halyqtyń alań­daý­shylyǵyn týdyryp otyrǵan másele zeınetaqy jınaqtaý­shy­lar sanyn taldaý bolyp ta­by­lady. Búgingi ýaqytta olar 5,469 mln. adamdy quraıdy. Bular­dyń qataryna jumys istemeıtin azamattar, aýyldyq mekemede ózin-ózi eńbekpen qamtyp otyr­ǵan turǵyndar, jumyssyz azamattar, uzaq ýaqyt jumys istemegen azamattar kirmeıdi. Atal­ǵan kategorııa eshqandaı salym tólemeıdi. Iаǵnı, mindetti zeı­net­aqy qorlaryn tóleý­shiler jumyspen qamtamasyz etilgen halyqtyń, 67%-yn quraıdy (2010 jylǵa – 8,171 mln. adam). Atalǵan azamattardy tez ara­da jumyspen qamtamasyz etip, bul azamattardy jınaqtaý júıesine qosqannyń ózinde de, jınaqtaǵan qarajattary jetkiliksiz bolady. Osynyń saldary­nan joǵaryda atalǵan másele­ler zeınetaqy reformasynyń basty maqsatyn – bolashaqta zeınetaqy qorlarynda qorda­la­ný esebinen jınaqtalǵan tólem­der­di qamtamasyz etýdi tıimdi sheshýdi qıyndatady. Osyǵan baılanysty Úkimet tıisti ókiletti memlekettik or­gan­darǵa eldegi zeınetaqy júıe­sin taldaýǵa tapsyrys berip jáne ony ári qaraı jetildirý boıynsha naqty sheshimder qabyldaýy qajet dep bilemiz. Ekinshi bir aıtarymyz – Ál­eý­­mettik keńestiń otyrys­tary­nyń birinde zeınetaqy jınaq­taý jáne áleýmettik saqtandyrý qorlarynyń jaǵdaıy men da­mýy jóninde másele qaralǵan bolatyn. Osy jyldyń basynda alynǵan málimetterge súıensek, joǵaryda aıtyp ketkenimizdeı, qazaqstandyqtardyń zeınet­aqy­­lyq jınaqtary 2,3 trıllıon teńgege jýyqtaıdy. Bul – 8 mıllıon salymshynyń qara­ja­ty. Iаǵnı, orta eseppen alǵanda bir salymshyǵa 300 myń teń­geden kelip otyr. Atalǵan qar­jyny zeınetaqy qorlary zeınetke shyqqandarǵa 5-6 jyldyń ishinde qaıtaryp beredi. Odan keıin zeınetkerler tek birkelki zeınetaqy ǵana ala alady, al zeınet jasyndaǵy adamdardyń sany jyldan jylǵa azaıa bermek. Jasy 55-ke tolǵan azamat­tar­dyń jınaqtalǵan zeınet­aqy­syn ómiriniń sońyna deıin alý úshin óz jınaqtaryn annýıtettik kompanııaǵa berip, olarmen kelisim-shartqa otyrýy usyny­lyp otyr. Biraq, zeınetaqy qor­laryndaǵy salymdardyń mól­she­ri erler úshin 2,5 mıllıon, al áıelder úshin 3 mıllıon teń­geni quraýy kerek. 1 qańtardaǵy málimetter boıynsha, osyǵan sáıkes erlerdiń sany – 25 myń, áıelderdiń sany 9 myń adam bolyp tur. Qarap otyrsaq, qazir ómirlik annýıtet tek sanaýly adamdarǵa ǵana qoljetimdi. Mundaı jaǵdaı ózin-ózi eń­bek­pen qamtyp júrgen, zeınet­aqy­lyq jınaqtary joq 2,6 mıl­lıon adamǵa qıyndyq tý­dyr­ary sózsiz. Osy másele bizdi, Májilis depýtattaryn kóp­ten beri mazalap júr. Saı­laý­shylarymyzdyń da jıi kóterip júrgen máselesi bolǵandyqtan Úkimet osy máselege muqııat nazar aýdarsa – saýapty is at­qar­ǵa­ny bolar edi. Olga KIKOLENKO, Aıtkúl SAMAQOVA, Májilis depýtattary.