Búginde Tursynbek Almaty oblysynyń Eskeldi aýdanyna qarasty Qarabulaq kentinde turady. Qazaqstanǵa birjola kóship kelip, azamattyqty alyp, Qytaıda qol jetkizgen qanshama syılyq, dıplomdaryn sandyqtyń túbine salypty da, ketpen-kúregin ıyǵyna asyp atyz basyna tartypty...
Tursynbektiń áńgime, povesteri, aýdarmalary áldeneshe kitap bolyp basylyp, oqyrman men ádebı qaýymnyń jaqsy baǵasyna ıe bolǵan. Qytaıdaǵy qazaq-qyrǵyz ádebıetiniń «Tulpar» syılyǵyn, Qytaı az ult jazýshylarynyń «Jastar tabysy» syılyǵyn ıelenipti. Shyńjań ádebıet-kórkemónershiler birlestiginiń bedeldi syılyǵy da osy kisiniń qanjyǵasynda. Jalpy, ýnıversıtette oqyǵan ádebıet salasy boıynsha alǵan dıplomynan ózge Beıjińdegi Lý Shún atyndaǵy ádebıet ınstıtýtyn syrttaı oqyp júrip alǵan dıplomy da álgi Qarabulaqtaǵy úıdegi sandyqtyń túbinde jatyr.
Tursynbek «Sandal aǵash jazasynan» buryn «Aqylnama», «Bardam áke men zardam áke» qatarly eki kitap aýdarǵan eken. Mo Iаn – úshinshisi.
«Aýdarmalarymnyń barlyǵynda qytaı tiline júırik kómekshilerim boldy. Sondyqtan aýdarma jasaýshylardyń qatarynda olardyń da aty bar. Amal qansha, «Sandal aǵash jazasyna» berilgen ýaqyt óte qysqa boldy. Ne bary eki-aq aı ǵana, kómekshi almasqa da sharań joq, men sııaqty keıin úırengenderdi bylaı qoıyp, qytaılardyń ózi anaý mı aınaldyratyn eskili-jańaly tórt burysh áripteriniń shyn maǵynasyn jete túsiný úshin «Shınhýa luǵatynsyz» júre almaıdy. Sondyqtan ońaı boldy dep aıta almaımyn. Aýdarmashylyq – ol da shyǵarmashylyq. Jáne óte kúrdeli dúnıe. Onyń ústine ol ózge emes, Mo Iаn bolsa...», deıdi.
Dál osy tusta, Mo Iаn týraly ózi ne oılaıtynyn, qanshalyqty qurmet tutatynyn, ne úshin ony aýdarýǵa yntyq bolǵanyn aǵylyp aıta jónelse ǵoı degen ishki tilek bolyp edi. Aǵamyz sony sezgendeı boldy-aý...
«Ol ózi 1955 jyly Qytaıdyń Shanduń ólkesi Gaýmı aýdanynda dúnıege kelgen ǵoı. 1981 jyly jazǵan «Kóktem túniniń syzy» atty shyǵarmasy onyń esimin áıgileı tústi. Mo Iаnnyń balalyq shaǵy armandaǵydaı asyl bolmaǵan. Ol bilim alatyn eń tamasha tustarynda Qytaı tarıhyndaǵy «Mádenıet tóńkerisi» deıtin on jyldyq oıran boldy da, bala Mo Iаn osy oırannyń ortasynda shóp shaýyp, egin salyp, sıyr baǵyp ótkizgen. 1976 jyly alasapyran aıaqtaǵannan keıin armııaǵa alynyp, qoǵamdyq órisin tapqan.
Onyń búkil shyǵarmasy týǵan topyraǵy Gaýmıge arnalyp keledi. Oılyq órisi, sezimdik boıaýy bizdiń Oralhan Bókeıge uqsaıdy. Oralhan Altaıdy qalaı jyrlasa, Mo Iаn Gaýmıdi solaı jyrlaıdy. Mo Iаn 2011 jyly «Baqa» deıtin shyǵarmasymen Qytaıdaǵy eń úlken ádebı syılyq − «Maý Dún» ádebıet syılyǵyn, al, 2012 jyly Nobel syılyǵyn aldy.
Mo Iаn birbetkeı jazýshy. Ol osynshama tabysqa sol minezimen de jetti. Ony jazýshynyń roman týraly aıtqan myna sózderinen de ańǵarýǵa bolady: «Eń jaqsy jazylǵan roman búgingi tisin jasyryp, tilin kórsetken saıqal qoǵamnyń qolaıyna jaǵamyn dep óz qadir-qasıetin joıyp, zamannyń qurbany bolmaýy kerek. Meniń ózime qoıǵan talabym – romanym qansha uzarsa sonsha sozylsyn, áıteýir aqyl men sezimimniń jetken jerine deıin soza beremin, qysqartam dep qınalmaımyn, uzartam dep zorlanbaımyn. Biraq, shym kestedeı shymyrlyq pen oı jetpeıtin tereńdikten aıyrylmaýǵa tyrysamyn. Meıli bireýler uzyn dese oqymasyn, qıyn dese qaramasyn, oqıtyn adam myń bet bolsa da oqıdy, oqymaıtyn adam bir bet bolsa da oqymaıdy. Maǵan jer betinde birde-bir oqyrmanyń joq dese de búıregim búlk etpeıdi, óz súrleýimmen tarta beremin», deıdi alǵan betinen qaıtpaıtyn azýly kókjalyń.
Shynaıylyqty tereń sezine alý, halyq aýyz ádebıetin myqtap meńgerý, tarıh pen búgindi tyǵyz ushtastyrý – Mo Iаnnyń shyǵarmashylyqtaǵy ustanymy. Árıne, osy ustanymnyń jeteginde ol taýdaı tabystarǵa jetti. Dúnıeniń qyryqtan astam ultynyń tiline aýdarylǵan shyǵarmalary qaı túkpirde bolsyn óz bazaryn taýyp jatyr.
Osy «Sandal aǵash jazasy» taǵy bir óńdelip qaıtadan shyqsa, ádebıetti súıetin, Qytaıdy bilgisi keletin ár qazaq úshin keremet jańalyq bolar edi. Naǵyz jazýshynyń kesek tulǵasyn kórer edi...», dep aıaqtady aýdarmashy óziniń súıikti jazýshysy týraly sózin.
Osy oraıda jańaǵy «Sandal aǵash jazasy» syndy daıyn aýdarmalardy nege Qazaqstanda shyǵarmasqa degen oıymyzdy ortaǵa saldyq jáne bizden qytaıshaǵa shyǵarma aýdarý máselesi týraly pikirin de bilgimiz keldi.
«Ol baspalardyń jumysy bolýy tıis. Biz shyǵarmashylyq, aýdarý sapasyna jaýap bersek jetkilikti ǵoı... Odan keıin bizdiń baspa jumysy, qalamaqy máselesin Qytaımen salystyrýǵa múlde kelmeıdi ǵoı, Qytaıdyń baspasy da, avtory da baı turatyn málim. Jalpy, qytaı salystyrmaly aıtqanda kitapqa qumar jurt deýge de bolady. Onda ádebıet taýarǵa aınalǵan. Jazýshylar qarjy jaǵynan memleketke táýeldi emes, alaqan jaıyp úlken qazanǵa telmirmeıdi. Onyń júıesi jasalǵan. Sondyqtan jazýshylarda jańa taqyryptarǵa izdenis te ilgeri bolady ǵoı. Qytaı ıdeologııasy kúrdeli el. Soǵan qaramastan Mo Iаnnan basqa da Jııa Pıńýa, Chın Juńshy, Hań Iń sııaqty álemdik órede týyndylar jazyp júrgen jazýshylardyń ataq-dańqy aspandap keledi.
О́z basym Tólen Ábdiktiń «Tozaq ottary jymyńdaıdy», «Oń qol» shyǵarmalaryn aýdarǵan durys der edim. О́ıtkeni, bul týyndylar oqıǵaǵa baı, sezimi tunyq, odan da mańyzdysy Qytaı ıdeologııasyna da qarsy tustary joq deýge bolady.
Qytaıshaǵa aýdarý máselesinde Qytaıdaǵy men jumysta bolǵan Shyńjań ádebıet-kórkemónershiler birlestiginde aýdarmashylar qoǵamy bar, sonymen birge jekelik ádebı aýdarma ortalyqtary bar, bularmen baılanys ornatyp, kelisim jasaýǵa bolady...», deıdi jazýshy, aýdarmashy Tursynbek Baıjumauly.
Ádebıet, mádenıet, aýdarma salasy jáne basqa biraz áńgimelerdiń basyn qaıyrǵannan keıin, qazirgi tirliginiń jaıyna oıystyq. Mal baqqanda, egin ekkende shyǵarmashylyq qaıda qalady? Qabiletińizdi nege óz salasyna jumsamaısyz? Degendeı saýal ózdiginen qoıylary anyq qoı.
«Kádimgi tirshilik, kúnkóris. Ortamen úılesip, qoǵammen úndeseıik. Sosyn retine qaraı kóre jatarmyz. Maǵan gazet-jýrnaldan góri mektep, ýnıversıtetterde sabaq berý unaıdy. Meniń aldymnan shyqqan shákirtterim patrıot, ónerge qushtar, jasyryn qabiletin sáýlelendire alatyn erkin azamat bolyp shyǵatynyna senimim bar. Maqtanǵanym emes, qytaı, qazaq ádebıetiniń 100 jyldyq tarıhynyń qaı qyrynan surasa da jatqa turyp leksııa jasaı alamyn, shyǵys pen batystyń oı toǵysynan saýatym bar.
Qazaq elindegi qazaq ádebıeti – meniń júregim. Abaı, Muhtar, Ǵabıt, Sábıt... Oralhan, Tólen, Talasbek, Álibek... qaı jazýshyny aıtsańyz sol jazýshyny qyzyǵyp oqydym, ásirese, Alash arystarynyń izgi týyndylary, olardyń Otan úshin ot keshken rýhy meni jeteledi.
Qytaıda turmysymyz jaman bolǵan joq, ortada ózindik ornym bar degendeı óz basym Qytaıdan jamanshylyq kórdim dep aıta almaımyn. Biraq jatsam-tursam bir nárse kókeıimnen ketpedi. Qansha tabysty eńbektensem de ne úshin istep júrgenimdi, ne úshin syılyqtar alǵanymdy bile almadym. Ataq úshin be? Aqsha úshin be? Bári de emes, meni mazalap júrgen Táýelsizdik deıtin qasterli uǵym eken. Meni jetektegen osy oı.
«Allaǵa shúkir» degennen basqa aıtar joq dál qazir. «Esikten kirip, tór meniki deme» deıtin josyn bar emes pe, birden Astana men Almatyǵa qol sozbadym. Buıyrǵanyn kóre jatarmyz. Kók týy jelbiregen táýelsiz eldiń baqyty baıandy bolsyn! Baǵasyn bilsek qanekı!».
Atajurtyna ańqyldap jetken aǵamyzdyń aqtarylyp aıtqan áńgimesine alǵysymyzdy aıta otyryp, aldaǵy kúnderine tabys tiledik!
Ularbek NURǴALYMULY,
«Egemen Qazaqstan»