Qunarly topyraq – mol ónim kepili

О́tken ǵasyrdyń 90-jylda­rynda Qazaqstannyń barlyq oblystarynda sýarmaly jer­lerdiń aýdany 2,3 mln.gektarǵa jetken bolatyn. Qazirgi kezde sýarmaly jerlerdiń aýdany kemip, 1,4 mln.ga jer ǵana paıda­lanylýda. Onyń 1,3 mln.gek­tary Qazaqstannyń ońtústi­ginde, ıaǵnı Qyzylorda, Ońtús­tik Qazaqstan, Jambyl, Almaty oblystarynyń aýmaǵynda or­nalasqan. Qalǵan oblystarda qoldanystaǵy sýarmaly jer­ler­diń aýdany 90 myń ga-dan aspaıdy. Sońǵy jyldary, sýarmaly jerlerdiń isten shyǵýyna sýarý júıeleriniń tehnıkalyq jaǵ­daıy­nyń nasharlap, topyraq qunarlylyǵynyń tómendeýi sebep boldy. Sýarý júıelerindegi to­pyraq qunarlylyǵynyń tó­men­­­deýi, qoldanystaǵy sýar­maly jerlerdiń ónimdiliginiń kemýimen sıpattalady. Sondyq­tan, sharýa qojalyqtarynyń sýar­ma­ly jerlerdegi óndirilgen eginnen túsetin paıdalary óte tómen. Qazirgi kezde sýarmaly jerlerden túsetin ónim, jalpy aýyl sharýashylyǵy daqylda­rynan túsetin ónimniń 5%-yn quraıdy. Al kezinde 2,3 mln.ga sýarmaly jer Qazaqstannyń jalpy egin egiletin jeriniń 5%-yn qurasa da, olardan túsetin ónimniń 30%-yn beretin. Keltirilgen málimetterdi sa­lystyrmaly saraptaý nátıjesi, qazirgi kezde sýarmaly jerlerden túsetin ónim ótken ǵasyr­daǵy ónimdilikpen salystyr­ǵan­da 6 esege kemigendigin kórse­tedi. Bul degenimiz Qazaq­standa kókónis, júgeri, maqta, baý-baqsha, júzim sııaqty daqyl­dar ónimderiniń azaıyp, respýb­lıkamyzdy osy daqyl­dardyń ónimimen tolyq qamta­masyz ete almaıtyndyǵymyzdy anyq­taıdy. Qoldaǵy bar zertteý nátı­jelerin taldaý barysynda, oǵan sebep faktorlardyń biri, sýar­maly jerlerdiń qunarlyly­ǵynyń tómendeýi ekendigi anyqtaldy. Sýarmaly jerler­diń qunarlyly­ǵy­nyń tómen­deýi, topyraqtyń tamyr ósetin qaba­ty­nyń tuzda­nýyna, sortań­danýyna, tyǵyz­danýyna, qorek­tik zattardyń kemýine, onyń sý rejiminiń bu­zylýyna tikeleı baılanysty. Sondyqtan, sýar­maly jerler­diń ónimdiligin art­tyrý úshin, osy keltirilgen sebepterdi joıyp, topyraqtyń qunarly­lyǵyn arttyrý qajet. Qazirgi kezde, tuzdanǵan to­pyraqtardyń qunarlylyǵyn art­­tyrý, olardyń tamyr ósetin qabatyndaǵy tuz mólsherin ýyt­ty shekke deıin shaıý arqyly tómendetý ádisin paıdalaný ar­qyly iske asyrylady. Biraq to­py­raq qabatyndaǵy tuz mólsherin shaıý arqyly tómendetý, kóp mól­sherde sý qoryn paıdalanýdy qajet etedi. Sondyqtan sý tap­shylyǵy jyldan-jylǵa artyp turǵan kezde, sý únemdegish shaıý tehnologııasyn jetildirip, ón­diriske engizý qajet. Bul baǵytta, Qazaq sý sharýa­shylyǵy ǵylymı-zertteý ınstı­tý­tynyń qyzmetkerleri Syrda­rııa ózeni alabynda kóp jyldan beri ǵylymı-zertteý jumysta­ryn júrgizip keledi. Zertteý nátı­jelerin taldap, saraptaý, shaıý ádisteriniń topyraq qabatynan tuzdyń shaıylý prosesine áserin jáne 1 tonna tuzdy shaıýǵa jum­sa­latyn sý shyǵyny mólsherin anyqtaýǵa múmkindik jasady. Mysaly, Maqtaaral aýdanynda, topyraq qabatyndaǵy tuz qoryn shaıý, aýdany 1-3 ga atyzdardy sýmen bastyrý arqyly júrgizilip, shaıý sýynyń kólemi 3500-5000 m3/ga aralyǵynda boldy. Son­dyq­tan, topyraqtyń tuzyn shaıý­ǵa ketetin sý mólsheri artyp, yza sýy deńgeıiniń jyldam kóteri­lýin qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, sýdyń topyraqqa sińý jyl­­damdyǵyn kúrt tómendetip, shaıý kezeńin uzartady jáne sýdyń býlaný shyǵynyn artty­rady. Osy sebepterge baılanysty, arnaıy júrgizilgen zertteýler barysynda, sý únemdegish shaıý tehnologııasy jasalyp, óndiriske engizildi. Bul tehnologııa aýdany 0,01-0,02 ga bolatyn atyzdardy topyraq qabatyndaǵy tuzdy shaıý mólsheri 1000 m3/ga bolatyn sýmen 2-4 kún saıyn bastyrý ar­qyly júrgiziledi. Sonymen qa­tar, jetildirilgen shaıý tehno­logııasynyń qoldanystaǵydan erek­sheligi, shaıý sýyn ár atyzǵa jeke-jeke berý arqyly júrgi­zilýinde. Sondyqtan, sýarmaly jerlerde shaıý sýynyń mólsheri, koldanylyp júrgen tehnologııalarmen salystyrǵanda, 25-35%-ǵa deıin kemıdi. Sýarmaly jerlerdiń ónimdili­gine keri áserin tıgizetin faktor­lardyń taǵy bir túri, topyraq­tyń shekten tys sortańdanýy. Topyraqtyń sortańdanýy Qazaq­stannyń sýarmaly jerlerinde sońǵy 15-20 jyl aralyǵynda, quramynda kalsıı katıony bar mıneraldy tyńaıtqyshtardy jet­kiliksiz mólsherde paıdalaný, to­py­raq quramyndaǵy kalsııdiń sýmen shaıylýymen qatar, ósim­dik­terdiń de paıdalanýynyń azaıyp ketýine tikeleı baı­la­nysty. Sondyqtan, kóptegen sýarý júıelerinde topyraqtyń sor­tań­danýy men siltilenýi keń oryn aldy. Qazaqstan jaǵdaıynda topy­raq­tyń eki túrli sortańdanýy oryn alǵan. Ońtústik aımaq­tarda, sýarmaly topyraqtardyń sińirimdilik kesheninde magnıı katıonynyń shekten tys (25%) artýy oryn alyp, magnııli sor­tańdaný prosesi jedeldeýde. Qa­zaq­stannyń qalǵan aımaǵynda, topyraqtyń sińirimdilik kesheninde, negizinen natrıı katıony shekten tys (5%) jınalyp, natrııli sortańdaný qubylysy oryn alǵan. Sortańdalǵan jáne siltili topyraqtardyń quryly­myn jaq­sartý men qunarlyly­ǵyn arttyrý, hımııalyq melıora­sııa­laýdy qa­jet etedi. Hımııalyq melıorasııalaý barysynda, melıorant retinde quramynda kalsıı katıony bar zattar qolda­nylady. Jalpy, Qazaqstan boıynsha eń tıimdi jáne arzan hımııalyq melıorant fosfogıps bolyp sa­na­lady. Qazirgi kezde «Kaz­Fosfat» JShS fosfor tyńaıt­qysh­taryn óndiretin zaýyttyń mańynda 8 mln. tonnadaı fosfogıps qory jınalǵan. Sondyqtan, Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qyzmet­ker­leri, Ońtústik Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynyń aýmaǵyn­da ornalasqan sortańdalǵan sýar­maly jerlerde júrgizgen zert­teý­­ler nátıjeleri negizinde, fosfogıpsti paıdalaný arqyly sor­tańdalǵan topyraqtar qunar­ly­ǵyn arttyrý tehnologııasyn ja­sa­dy. Bul tehnologııa kúzde, egindi jınap bolǵan soń, topy­raqtyń sortańdyǵy men siltiligin anyq­taý maqsatynda topyraq úlgile­rin hımııalyq saraptamaǵa alýdy jáne jerdi 25-30 sm. tereńdikke jyrtýdy qaras­tyrady. Jyrty­lyp, tegistelgen jerlerge, jappaı jaýyn-shashyn jaýar aldyn­da, eseptelgen mól­sher boıynsha fosfogıps engiziledi. Fosfogıpsti topyraq betine birkelki engizý úshin RÝM-5 nemese 1 – RMG-4 sepkishteri qol­danylady. Sortańdalǵan sýarmaly topy­raqtardy fosfogıps engizý ar­qyly hımııalyq melıorasııa­laý­dyń tıimdiligi, osy jerlerge egilgen aýyl sharýashylyǵy da­qyl­darynyń ónimdiligimen dá­lendendi. Mysaly, Asa-Talas ózenderi alabynda, fosfogıps en­gizý arqyly topyraq qunar­lylyǵy arttyrylǵan sýarmaly jer­lerde, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligi artty. Qoryta aıtqanda, Qazaq­stan­nyń topyraǵy tozǵan sýarmaly jerleriniń qunarlylyǵyn, onyń qabatyndaǵy tuzdy shaıý jáne sortańdyǵyn fosfogıps engizý arqyly hımııalyq melıorasııalaý ádisterin qoldaný arqyly arttyrý, tıimdi sharalar qatary­na jatady. Sebebi, qarastyryl­ǵan sharalar, sýarmaly jerlerdiń qunarlylyǵyn 1 jyldyń ishinde qalpyna keltirýge múmkinshilik jasap, topyraq qunarlylyǵyn art­tyrýǵa jumsalǵan shyǵyn­dardyń 1-2 jyldyń ishinde aqtalýyn qamtamasyz etedi. Nurlan BALǴABAEV, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, Rahym BEKBAEV, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor.