Jańashyl bastamanyń jarqyn kórinisi

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev óziniń demalysy ýaqytynda jumys saparymen Almaty oblysynyń Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy sharýa qojalyqtarynyń irgeli isterimen tanysyp, Asy jaılaýyndaǵy malshylar jıynyna qatysty. Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń Jetisý óńirindegi jumys sa­pary Eńbekshiqazaq aýdany, Báı­terek aýylyndaǵy «Kım A. G.» kókónis ósiretin jylyjaı ju­my­symen tanysýdan bastaldy. Al Almaty oblysynyń bú­gin­gi áleýmettik-ekonomıkalyq da­mýy­na kóz jibersek, bıylǵy jar­tyjyldyqta ónerkásipte 190,6 mlrd. teńgeniń, aýyl sharýashy­ly­ǵynda 69,8 mlrd. teńgeniń ónimderi óndirilip, ónim kólemi edáýir ósken. Sonymen qatar, ja­ńadan 29 ónerkásip nysandary iske qosylyp, jumys jasap turǵan 6 óndiris keńeıtilip, qosymsha 813 jumys orny qurylǵan. О́t­ken merzimde jalpy aýmaǵy 407,5 myń sharshy metr 2727 turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen. Shaǵyn já­ne orta kásipkerlik salasynda 265,1 myń adam eńbek etse, osy merzimde tutynýshyǵa 203,9 mlrd. teńgeniń qyzmeti kórse­ti­lip, sa­pa­ly ónim óndirilipti. Mal basy óz tólinen ósirilip, ónimdi­ligi de artý ústinde. Elbasynyń tapsyrmasyna or­aı qańtar-maýsym aılarynda negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 147,2 mlrd. teńgeni quraǵan. Jumyssyzdyqtyń al­dyn alý, jańa jumys oryndaryn ashý máseleleri de ońtaıly sheshilgen. Jas urpaqqa básekege qa­biletti bilim berý, halyqtyń den­saýlyǵyn jaqsartý, taǵy basqa salalardaǵy jumys nátıjesi de qanaǵattanarlyq. Oblystyń qarqyndy damýyna Eńbekshiqazaq aýdanynyń qosyp otyrǵan úlesi qomaqty. Sońǵy jyldary atalǵan aýdan ekono­mı­kasy qarqyndy damyp, halyqtyń áleýmettik-turmystyq, mádenı da­mýy sheshimin tapqanyn atap ótken oryndy. Bıylǵy jyldyń ótken merziminde ónerkásip sala­synda 7557,6 mln. teńgeniń ónimi óndirilse, ekonomıkanyń damýy­na bıylǵy alty aıdaǵy tar­tyl­ǵan ınvestısııa kólemi edáýir. Máselen, osy merzimde 21348,1 mln. teńge qarjy tartylyp, sút ónimderin shyǵaratyn «Kompanııa Fýdmaster», «APK Adal» aksıonerlik qoǵamdary, aseptıkalyq sút ónimderin shyǵaratyn «Kompanııa «Fýdmaster-Aseptık» seriktestigi, júzim sharaptary men sýsyndaryn, shyryn jáne mı­ne­raldy sýlardy, kókónis ónim­de­ri­niń konservilerin shyǵaratyn «Gold Prodýkt» aksıonerlik qo­ǵamdary tutynýshyǵa sapaly qyz­metin usynýmen qatar ekologııa­lyq jaǵynan taza ónim shyǵa­rý­dy jolǵa qoıǵan. Qazirgi kezde shaǵyn kásip­ker­lik nysandarynyń sany 15539 bir­likti qurasa, osy salada 45087 adam jumyspen qamtylǵan. Aýdanda alty aıda ǵana 23 972,7 mln. teńge ınvestısııa tartylyp, alǵa basqandyqty baıqaý qıyn emes. Osyndaı irgeli isterimen ta­nylǵan aýdandaǵy «Kım A. G.» sharýa qojalyǵy 2007 jyly qu­rylsa, búginde qanatyn keńge jaı­ǵan. Sapar barysynda Elba­sy Nursultan Nazarbaevqa qoja­lyq basshysy Oleg Grıgorevıch Kım óndiristi júrgizýge 12 mln. teńge jeke qarajatyn jumsaǵa­nyn jáne alqaptaǵy jumys yr­ǵa­ǵy jaıly aıtty. Jalpy kólemi 4 gektar jerge ornalasqan qojalyq eki gektar jerge 19 jylyjaı salǵan. Mun­da buryshtyń birneshe túri men baklajan ósirilýde. Jaıqalǵan ón­imge kóńil súısingendeı. Qııar men qyzanaq jáne kókónis túr­le­ri egilgen alqapta tamshylata sýarý ádisi qoldanylǵan. Kókónis­ten mol ónim alýdaǵy utymdy uıymdastyrý sheshimin tapqan. Tutynýshyny ekologııalyq jaǵy­nan taza ónimmen qamtamasyz etý­de ótken jyly bir gektar kó­kónis alqabynan 100 tonnadan as­tam ónim jınapty. Elbasyna qojalyq jetekshisi is-tájirıbesi, qııar men qyzanaq, kókónis túr­le­rin ósirý arqyly azyq-túlik qaý­ipsizdigin qamtamasyz etýdegi jos­parlary birtindep júzege as­qanyn, áli de atqarylatyn ju­mys­tar bar ekenin baıandady. Negizinen Almaty qalasy turǵyn­daryn kókónispen qamtýdy alǵa qoıǵan sharýa qojalyǵynda 20-dan astam adam eńbek etýde. Aı­lyqtary 45-50 myń teńge ara­ly­ǵynda, basqa da áleýmettik má­se­leler sheshimin taýypty. Budan keıingi Memleket bas­shy­synyń sapary sharýasy shal­qy­ǵan «Aıdarbaev» sharýa qoja­lyǵyndaǵy irgeli isterdi kórýmen jalǵasty. Saımasaı jáne Qyr­baltabaı selolyq okrýg aýmaǵy­nan jer telimin alyp, gektar berekeliligine jol ashqan Aıdarbaev Erik Serikuly basqarǵan ujym músheleri bıdaı, arpa, júgeri, soıa, jońyshqa, qyzylshany agro­tehnıkalyq sharalarǵa saı kútip-baptap jatqandaryn aıtty. Olar 70 gektarǵa alma baǵy, 6 gektarǵa jú­zim, 14 gektarǵa tátti túbir egip, jan-jaqty kútimge alǵan. Jáne 330 gektar jerdegi qyzanaq pen qııar tamshylata sýarylyp, qa­zirgi kezde jınalǵan ónim tu­ty­ný­shyǵa jóneltilýde. Munda da 110 adam eńbek etip, irgeden ta­byl­ǵan jumysqa qulshyna kirisken. Shet elden ákelingen alma­nyń 7, jemis-jıdektiń 35 túri kútip, baptalýda. Erte kóktemde 230 túp alma kóshetteri, 3000 túp almurt, 10 000 túp qara­qat­­pen qa­tar, 1,5 myń túp jemis kó­­­shet­­­terin satyp, aýyldastarynyń qajetin shy­ǵaryp­ty. Bul da olar úshin tabys kózi sanalady. Qoja­lyq «QazAgro­Fı­nans» AQ-tan 270 mln. teńge nesıe alyp, taý­ar­ly sút fer­ma­syn qaıta jaraqtan­dyrýdy jol­ǵa qoıǵan. Jyl saı­yn óndiris kó­le­min arttyrýmen birge, aı­dar­baevtyqtar mal sha­rýa­shylyǵyn damytýǵa den qoı­ǵany osynyń dá­leli. Munda 474 bas iri qara, 170 jylqy, 300 bas qoı-eshki óz tóli esebinen ósi­ri­lýde. Taýarly sút fermasynda 20 adam eńbek ete­­di. Mal tuqymyn asyldan­dy­rý­­da­ǵy jumys ta jaq­sy jal­ǵasqan. Qojalyq jemis aǵashtarynyń tálimbaǵyn quryp, 50 gektar al­qapqa almanyń 25 túrin ósirse, qalǵan alqaptaǵy aǵashty-butaly ósimdikterdiń túrleri kóbeıti­lý­de. Jáne 4 gektar tálimbaqta Germanııadan ákelingen almanyń sırek túrleri baptalyp ósirilýde. Bıyl­ǵy jyl sońyna qaraı 500 myńǵa deıin jemis-jıdek kóshe­tin otyr­ǵyzý jalǵasýda. Osynda­ǵy atqa­rylǵan irgeli isterdi kó­rip, ju­mysshylarmen áńgimeles­ken Nur­sultan Nazarbaev ıntensıvti teh­nologııany tıimdi paıda­lan­ǵan­dar­dyń eńbegi janatynyn, ári tabys­qa jol ashatynyn atap ótti. Qazaqstan kókónis pen jemisti tasymaldaýshy elden, bul taýar­lar­dy eksporttaýshy elge aına­lýy kerek, dep atap kórsetti Nur­sul­tan Nazarbaev kásiporynnyń ju­mysshylarymen kezdesý kezinde. Bul úshin barlyq jaǵdaı jasal­ǵan, eń bastysy, isti durys oı­las­tyrý kerek. Biz kókónis pen jemisti tasy­maldaýshydan eksporttaýshy memleketke aınalýymyz qajet, Keden odaǵy arqasynda shekara ashyq. Orasan eksporttyq múmkindikter paıda bolýda. Endi munda kókó­nis­terdi, jemis-jıdekterdi, jemis aǵashtaryn ósirý mindetin alǵa qoıýmen birge, aportty qalpyna keltirý kerek. Ol Almaty obly­synyń brendi bolady. Aport kóp eńbekti qajet etedi, 700-den 1000 metrge deıingi bıiktikte ósedi, erekshe kútimdi, tazalyqty qajet­sinedi, alaıda, ondaı alma álemde joq deýge bolady. Respýblıkanyń ár oblysynda klımattyq jáne aýa-raıynyń erek­shelikterin eskere otyryp, óńir­ler­de naqty daqyldardy ósirý qa­jettigine kóńil bólý kerek. Mundaı saıasat aýyl sharýa­shy­ly­ǵynda óziniń tıimdiligin kórsetti, dep atap ótti Prezıdent. Almaty oblysyn osyǵan baǵdarlaý kerek, al Ońtústik Qazaqstan jáne Jam­byl oblystaryna biz soltústik­ten tasymaldaıtyn astyqty sýarý arqyly ósirýdiń qajeti joq, Mańǵystaý oblysynda astyq ósi­rýge tyrysýdyń qajeti shamaly, ol jerde balyq ósirý kerek jáne ol óz nátıjesin beredi, al qal­ǵanyn tasymaldaıtyn bolady, ıaǵnı ár oblys qaıta baǵdarlanýy tıis, ár oblys bárin birdeı qolǵa alýǵa umtylmaýy kerek. Astyq bizde soltústikte jetkilikti, al soltústik pen batys óńirlerde ne alma, ne mynadaı qyzanaqtar ós­peı­tini belgili. Sharýagerler balyq sharýa­shy­­lyǵyn órkendetýge de den qoı­ǵan. Búginde ol sheshimin taý­yp­ty. Ba­­lyq­tyń bekire jáne forel túr­lerin ósirý sehynyń jalpy alańy 114 sharshy metr. Onyń ishinde 38 tekshe metr sý syıatyn basseın bar. Mundaǵy shabaqtar merzimi jetkende ba­ǵa­ly taǵam ónimine aına­latynyn da aıta ketken oryndy. Qazirgi kezde 300 adamdy jumys­pen qam­ty­ǵan sharýa qojalyǵy­nyń aldaǵy jos­par­lary da jetkilikti. Balyq ósirý sehtary jy­ly­na 30 ton­naǵa deıin ónim shyǵa­rý­dy josparlasa, búgingi qarqyndy qımyl oǵan naqty dálel bola alady. Jalpy, jańaǵa betburys, ozyq tehnol­o­gııany paıdalaný­da­ǵy al­ǵa qoıǵan josparlar serik­tes­tik­­tiń aldaǵy ekonomıkalyq da­mýy­na jarqyn jol ashady. Elbasy «Esik jemis-konservi zaýyty» seriktestigi ujymy­men de dıdarlasty. Zaýyt dırektory Qa­nat Jeldikbaevtyń mamandyǵy agronom. Ol 2009 jy­ly zaýyt qu­ry­lysyn qolǵa al­yp­­ty. Tar­tyl­ǵan ınvestısııa kólemi 600 mln. teńge. Zaýyttyń jalpy aýmaǵy – 500 sharshy metr. Kásip­orynnyń negizgi ba­ǵy­ty – tomat óńdeý men tomat syqpasyn óndirý. Jáne bir qy­zy­ǵy, zaýyt jylyna 70 táýlik qana jumys isteıdi. Osy qysqa merzimde 40 myń tonna ónim óńdep, odan 4 myń tonna daıyn ónim shy­ǵa­rady. Seriktestik bıyl eg­istik kó­lemin 500 gektarǵa jetkizip, tam­shy­lata sýarý ádisin qol­da­ný ar­qy­ly ju­mys­taryn júıe­le­gen. Qa­jet­ti qural-jabdyqtar Ita­­lııadan áke­linse, zaýyt ın­dýs­trııa­lyq-ınno­vasııa­lyq damý baǵ­darla­masy boı­­ynsha ótken jyly paı­da­la­nýǵa berilipti. Elbasy al­qaptaǵy qyzý jumysqa joǵary baǵa berdi. Memleket basshysy Nursul­tan Nazarbaev budan soń Esik qa­la­syna keldi. Shahardaǵy aý­dan­dyq ortalyq aýrýhananyń aldyn­da ystyq yqylaspen qarsy al­ǵan aq halatty dáriger qaýymy­men kezdesti. Aýrýhanany arala­dy. Ondaǵy za­manaýı qural-jab­dyq­tar­dy kór­di. Emhananyń bas dá­rigeri Bolat Balaqoıshıev aý­dan­dyq ortalyq aýrýhana 2008 jyly «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵ­darlamasymen qu­rylysy bas­ta­lyp, ótken jyl­dyń jeltoq­sa­nynda paıdalanýǵa be­rilgeninen habardar etti. 250 tósektik aýrýhana men aýysymyna 500 adamdy qa­byldaıtyn emhanada 700-ge jý­yq dáriger, meıirbıke, kishi medısına qyzmetkerleri ha­lyq­­qa minsiz qyz­met kórsetýde. «Dıplommen – aýylǵa» baǵ­dar­lamasy boıynsha Tóle bı aý­yldyq ambýlatorııasynda tera­pevt-dáriger bolyp jumysyn jal­­­­­ǵas­tyrǵan Aısha Manapovanyń le­­bizi erekshe áserli boldy. Qurmetti Nursultan Ábishuly, men ózimniń Táýelsiz Qazaqstan­nyń azamaty ekendigimdi baqyt sa­naı­myn. Álemge aty tanylǵan Pre­­zıdentimiz jastardyń jan-jaq­­­ty bilim alýyna barlyq jaǵ­daılardy jasap otyr. Sol qamqor­lyq­qa bólengen myńdaǵan jastardyń qatarynda aýdan jurtshyly­ǵy­nyń densaýlyǵyn qyraǵy kúzetip kelemin. Bıyl elimiz úshin erekshe jyl. Barsha qazaqstandyqtar Táý­el­sizdiktiń 20 jyldyǵyn atap óte­di. Osy eki aralyqtaǵy jetken jetistigimiz kókiregime maqtanysh sezimin uıalatady. Baqytymyzdy qolymyzda ustap, jarqyn bola­shaqqa umtylýymyz qajet», – dep ol Elbasyna arnaǵan óleńin oq­yp, jastar atynan alǵysyn aıt­ty. Igi tilek, ystyq iltıpatqa to­ly lebizderin jas dáriger Dıdar Aıtjanov, taǵy basqalar da bildirdi. Aýdanda jas mamandardy baspanamen qamtý jaıy da oń sheshilgen. Buǵan qosymsha taıaý ýa­qytta ujymdaǵy 60 otbasy qo­nys toıyn toılaıtyn kórinedi. Nursultan Nazarbaev aýdan­dyq aýrýhana dárigerlerine jańa ǵasyrda adam ómirin meılinshe uzartý, ana men bala ólimine jol bermeý qajettigin alǵa qoıdy. О́ıtkeni, atalǵan salaǵa jyl ót­ken saıyn bıýdjetten qomaqty qar­jy bólinýde. «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarlamasymen jańa nysandar boı kótergenine jáne 1 shildeden bastap medısına qyz­met­kerleriniń aılyqtary 30 paı­yzǵa óskenine toqtaldy. El­basy, sondaı-aq sońǵy kezde kóp kezdesetin júrek-qan tamyrlary men qaýipti dertterdiń aldyn al­yp, oǵan jol bermeý qajettigin de eske saldy. Aýdan ortalyǵynda dál osyndaı medısınanyń bar­lyq jetistigimen qamtylǵan ǵıma­rat bolmaǵandyǵyn atap, ár adam salamatty ómir saltyn ustanýmen qatar, sapaly qyzmetti paıda­la­nýy qajettigin naqtylady. Elimizde densaýlyq saqtaý sa­­lasyn damytý úshin jasalyp jat­qan istiń bári de qazaqstan­dyq­tar­dyń ómir súrý jasyn uzartý úshin qolǵa alynyp otyr. Jańa tý­yl­ǵan náresteler shetinemeýi jáne analar ólimi azaıa túsýi úshin aýyr soǵatyn negizgi aýrý túrleri, ıaǵnı júrek-qan tamyrlary, onkolo­gııa­lyq, týberkýlez aýrýlary az­aı­yp, naqty nátıje bolýy úshin ju­mys­tar jasalyp jatyr. Bul medı­sı­naǵa, jalpy alǵanda, sizderge qoıy­­latyn talap. О́zge elderdegi aýdan ortalyqtarynda osyndaı jabdyq­tar­men jabdyq­talǵan aýrýhana joq­tyń qasy. Qazir álemde daǵda­rystan keıin barlyq dárigerler­diń, muǵalim­der­diń eńbekaqylary qysqarty­lýda, birde-bir nysan salynyp jatqan joq, al biz bu­ǵan, kerisinshe, áleýmettik saıa­sat­qa zor kóńil bólip otyrmyz, dep atap ótti Memleket basshysy me­dısınalyq ortalyqtyń qyzmet­ker­lerimen kez­desýinde. Prezıdent keshe aýdan orta­lyǵynan 80 shaqyrym qashyq­tyq­taǵy Asy jaılaýyndaǵy mal­shy­lar sletine qatysty. Munda mal­shy qaýymy qystan aman-esen shyqqanyn, órisi malǵa tolǵanyn atap ótý úshin jınalǵan. Merekege Eńbekshiqazaq aýdanymen birge tal­ǵarlyq áriptester de qosy­lypty. Jaılaý tósindegi toıǵa qatys­qan­dar Nursultan Ábish­uly­nyń arna­ıy kelýin shyn peı­il­men qabyldady. Búgingi kúni eki aýdanda da tú­lik sanyna shaqqanda asyl tuqym­dy maldyń úles salmaǵy artyp, qolda bar tuqymnyń gendik qo­ryn saqtaýda nátıjeli jumystar qol­ǵa alynǵan. Eńbekshiqazaq aýda­nyn­da 200-ge tarta asyl tuqymdy mal sha­rýashylyǵy bar bolsa, jyl saı­yn memleketten qomaqty mól­sher­de sýbsıdııa tólenip keledi. Asy jaılaýyndaǵy dúbirli toı­da Prezıdent Nursultan Nazarbaev mal sharýashylyǵyn da­mytýdyń búgini men keleshegine, atakásiptiń abyroıyn arttyryp, tórt túlik­ten alynatyn ónimdi molaıtý, ta­ǵy basqa máselelerdi jınalǵandar nazaryna saldy. Ju­mys saparyn­da sharýa qoja­lyq­tarynyń ozyq tehnologııany paıdalaný arqyly azyq-túlik mol­shylyǵyn jasaýda­ǵy qolǵa alǵan ıgilikteri quptar­lyq ekenin atap kórsetti. Sonymen birge, óńirde ekonomıkany árta­rap­­tan­dy­rý, bá­sekege qabilettilik pen ınvestısııa tartý, óńir da­mýy­nyń negizgi ba­ǵyttaryna aınalǵa­nyn naqtylap, jaýapty mindetterdi ju­myla or­yndaý qajettigin atap ótti. Halqymyzdyń ár qýanyshy ult­­tyq at sporty oıyndarynsyz ót­­ken be! Bul joly da Asy tó­rinde at jarystyrylyp, júldege báı­ge tikken jurtshylyq kókpar tartyp, palýan kúrestirdi. Qazaq estradasy­nyń jul­dyzdary da ásem án men kúm­bir­legen kúıden shashý shashty. Kúmisjan BAIJAN, Almaty oblysy. Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.